Čáslav – kościół św Piotra i Pawła

Historia

   Pierwszym kościołem parafialnym w Čáslaviu był powstały około połowy XII wieku, romański kościół św. Michała, dziś służący jako zakrystia kościoła św. Piotra i Pawła. Prawdopodobnie powstał on z inicjatywy rodu panów z Chlum, którzy otrzymali od króla pobliskie ziemie w zastaw. Pierwsze skąpe pisemne informacje o świątyni zaczęły się pojawiać dopiero na początku XIV wieku. Wówczas to patronat nad kościołem został przekazany przez ród z Chlum na komandorię zakonu krzyżackiego w Drobovicích. Być może wtedy w rozwijającym się mieście zaczęto wznosić nowe prezbiterium kościoła, lecz nie jest pewne kiedy zostało ono konsekrowane i jak było powiązane ze starszą świątynią, prawdopodobnie było osobną budowlą, choć wciąż pod wezwaniem św. Michała. Kolejna informacja o kościele pochodzi z 1325 roku, kiedy to patronat nad nim przejął klasztor w Sedlec.
   Około połowy XIV wieku wybudowano trójnawowy korpus i jednocześnie kaplicę Matki Boskiej, obecnie św. Anny. Być może właśnie wtedy dokonano ponownej konsekracji, połączonej ze zmianą wezwania na św. Piotra i Pawła. Kolejne lata XIV i XV wieku to okres upiększania budowli nowymi ołtarzami, których wstawiono siedem lub osiem. Ilość ta wskazuje na duże zasoby finansowe ówczesnego Čáslavia, co potwierdziło rozpoczęcie budowy wyniosłej wieży na początku XV stulecia. W 1452 roku kościół został zniszczony przez pierwszy wielki pożar, w rezultacie którego doszło do napraw i pewnych przekształceń. Na północnej stronie nawy dobudowany został nowy aneks, przez co zachodnie wejście do kaplicy Matki Bożej musiało zostać zamurowane. W 1491 lub 1494 ukończono prace nad wieżą, niestety już w 1522 roku kolejny pożar zniszczył świątynię. Uszkodzenia były na tyle znaczne, iż musiano wznieść nowe filary i sklepienia w nawach, wymienić dachy, a północno – zachodni narożnik w obawie przed zawaleniem wzmocniono masywną przyporą. Dodatkowo od strony północnej powstała kruchta.
   W 1600 roku kolejny, lecz zapewne mniejszy pożar zniszczył dach wieży. Nie oszczędzały budowli także zawieruchy wojenne. W okresie wojny trzydziestoletniej, w latach 1618-1627 kościół był kilkakrotnie splądrowany, ponownie spustoszyli go szwedzcy najemnicy w 1643 roku. Po ustaniu konfliktu rozpoczęto naprawy połączone z przekształceniami barokowymi, które dotknęły głównie wnętrza i wyposażenia świątyni. Prace kontynuowano w XIX wieku w stylistyce neogotyckiej.
   W latach 1908-1911 pod kierunkiem architekta Kamila Hilberta przeprowadzono rozległe remonty i częściową regotyzację kościoła. Podczas prac tych w jednej z nisz znaleziono szczątki uważane za pozostałość sławnego husyckiego przywódcy Jana Žižki. Choć nie ma na to bezsprzecznych dowodów, to jednak wnioski z badań antropologicznych odpowiadają temu, co wiadomo o słynnym wodzu.

Architektura

   Kościół w swym ostatecznym kształcie z końca okresu średniowiecza był sporą, gotycką, trójnawową budowlą halową z  dużo węższym prezbiterium, zakończonym trójbocznie po stronie wschodniej. Przy jego północnej ścianie znajdowała się zakrystia, a właściwie pierwotny, romański kościół na planie prostokąta z półkolistą apsydą od strony wschodniej. Jego zachodnią część dostawiono do wschodniej ściany nawy północnej, a od strony północnej, od połowy XIV wieku sąsiadować z nim zaczęła gotycka kaplica Matki Boskiej. Otrzymała ona prostokątny, podłużny kształt i zakończenie trójboczne, wzmocnione wysokimi przyporami, pomiędzy którymi umieszczono ostrołukowe okna. Od połowy XV wieku kaplica Matki Boskiej sąsiadowała od zachodu z prostokątna w planie dobudówką, która od północy otrzymała kruchtę, a wewnątrz sklepienia krzyżowo – żebrowe. Dominantą południowej części kościoła została wyniosła, czworoboczna wieża, usytuowana pomiędzy wschodnią ścianę nawy południowej, a południową ścianą prezbiterium.
   Wewnątrz kościoła zastosowano sklepienia sieciowe w nawie głównej oraz krzyżowo – żebrowe w nawach bocznych, prezbiterium, kaplicy Matki Boskiej i aneksie północno – zachodnim.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., Praha 1977.

Strona internetowa wikipedia.org, Kostel svatého Petra a Pavla (Čáslav).