Historia
Pierwsza pisemna, pośrednia wzmianka o zamku Bukov odnotowana została w 1285 roku, kiedy to pisał się z niego Demeter z rodu Tasovców. Bukovski zamek powstał w okresie panowania króla Przemysła Otokara II, a więc około lat 1253-1278, albo już w drugiej ćwierci XIII wieku, na co wskazywałyby niektóre detale architektoniczne o późnoromańskim jeszcze charakterze. Jego funkcjonowanie mogło być powiązane z wydobywanymi w okolicznych górach szlachetnymi kruszcami oraz z utrzymywaniem szlaku handlowego.
Według badań archeologicznych zamek nie był zamieszkiwany już na początku XIV wieku. Do opuszczenia budowli przyczynić się mógł upadek lokalnego górnictwa w ostatniej ćwierci XIII wieku i późniejszy rozpad feudalnego dominium na szereg małych majątków ziemskich, często z pojedynczą wsią jako zapleczem gospodarczym. Taki stan nie wystarczyłby na dalsze działanie zamku jako ośrodka mieszkalno – administracyjnego. Nie wykluczone również, że do porzucenia Líska przyczyniła się katastrofa budowlana, spowodowana nieproporcjonalnym obciążeniem muru obronnego zamku, po wtórnym dostawieniu do niego masywnej wieży – bergfriedu. Być może zamek zastąpił pobliski Mitrov, którego nazwa mogła być przekształceniem imienia Demeter, a budowniczy mógł być spadkobiercą lub mężem spadkobierczyni Líska.
W 1564 roku zamek Bukov został po raz pierwszy bezpośrednio odnotowany w wiarygodnym źródle pisanym, był już jednak wtedy opuszczoną ruiną („zámek pustý Bukový”). Jego pozostałości przez jakiś czas pozostawać mogły w stosunkowo rozległej formie, ale w drugiej połowie XVII wieku zostały rozebrane na materiał budowlany importowany do sąsiednich gmin. Między innymi zbudowany z niego mógł zostać pański dwór w Bukovie. Pozostawione relikty z czasem przykryły warstwy gleby i roślinność.
Architektura
Zamek zbudowano na stożkowatym wzniesieniu stanowiącym zachodni cypel wzgórza. Z trzech stron jego ochronę zapewniały dość wysokie zbocza, najbardziej strome na południowym – zachodzie, gdzie około 40 metrami opadały do doliny strumienia Bukovskiego. Dogodna droga dojazdowa do zamku wiodła od strony położonej na południowym – wschodzie wsi Střítež, przez szyję, za pomocą której cypel łączył się z pozostałą częścią masywu. Tam też wzniesione zostały najbardziej rozbudowane obwarowania ziemne. Ich utworzenie było bardzo ważne, gdyż kulminacja wzgórza na południowym – wschodzie górowała około 20 metrami nad zamkowym cyplem.
Rdzeń zamku posiadał owalny, w przybliżeniu lekko trójkątny kształt o wymiarach dziedzińca około 45 x 28 metrów. Obwód muru o grubości około 2,5 metra wyróżniał się masywnością na tle innych okolicznych zamków. Wzniesiony został z kamienia łupanego, nie układanego w regularne warstwy. Nieco inną technikę zastosowano przy budowie cylindrycznej wieży – bergfriedu, która wzmacniała obwód obronny po stronie południowo – wschodniej. Wzniesiona została również z kamienia łamanego, ale wyrównywanego w regularnych odcinkach płaskimi kamieniami. Wieża była wysunięta przed lico muru w stronę fosy jedynie w minimalnej części, albo nawet wcale. Ta cecha oraz odmienna technika murowania mogły wynikać z jej wtórnego przystawienia do muru obronnego, być może około czwartej ćwierci XIII wieku. Grubość ścian wieży wynosiła 3,7 metra, średnica zewnętrzna 9,5 metra, natomiast wewnętrzna zaledwie 2,1 metra.
Obok cylindrycznej wieży, w narożniku dziedzińca, znajdował się niewielki budynek o nieregularnym rzucie, dostosowany kształtem do krzywizny muru. Mieścił dwa nierówne pod względem wielkości pomieszczenia, z których większe połączone było z wieżą i oddzielone od dziedzińca cienką ścianą o grubości 0,8 metra. Mniejsze miało trapezoidalny kształt ze ścianami o grubości 1 metra. Wejście o szerokości 1,2 metra znajdowało się na zachodnim skraju pomieszczenia południowego, tuż przy ścianie poprzecznej rozdzielającej izby. Pomieszczenie północne nie miało wejścia z dziedzińca, ale doświetlane było dwoma rozglifionymi do wnętrza otworami szczelinowymi. Krótkie wyprowadzenie muru pomieszczenia północnego wskazywałoby na chęć jego przedłużenia dalej wzdłuż muru obronnego, do czego jednak najpewniej nigdy nie doszło. Budynek przy wieży był jednokondygnacyjny i lekko zagłębiony w podłożu, dlatego musiały do jego wnętrza prowadzić stopnie. Jego przeznaczenie z pewnością było gospodarcze. Jako że w pomieszczeniu zachodnim znajdował się duży okrągły piec o szerokości 3 metrów, nie przypominający palenisk kuchennych lub kowalskich, jego wnętrze mogło być przeznaczone do działalności hutniczej, związanej z wydobywanymi w okolicy kruszcami. W drugim, niedostępnym bezpośrednio z zewnątrz pomieszczeniu, mogły być składowane surowce lub efekty przetapiania.
Po północnej, przeciwnej w stosunku do bergfriedu stronie dziedzińca, znajdowała się czworoboczna wieża o przybliżonych rozmiarach 7 x 7,3 metra, niegdyś interpretowana jako bramna. Ponadto w północno – zachodniej części dziedzińca, przy wieży czworobocznej funkcjonował budynek o konstrukcji szachulcowej, z wnętrzem wyposażonym w piec, prawdopodobnie pełniącym rolę kuchni. Wewnętrzna przestrzeń wieży o szerokości 3 metrów ograniczona była ścianą wschodnią i zachodnią o grubości 2,1-2,2 metra. W co najmniej jednej z tych ścian wzdłużnych znajdowała się wnęka na 0,5 metrowej głębokości kamienne siedzisko. Symetryczny układ kazałby rekonstruować podobną wnękę także po drugiej stronie ewentualnego przejazdu. Piętra wieży mogły mieć charakter mieszkalny lub sakralny, na co wskazywałyby liczne kamienne detale architektoniczne oraz ślady wysokiej jakości białych tynków. Posadzka przyziemia utworzona była z gładkiej zaprawy, co przeczyłoby jej funkcji bramnej, podobnie jak cienki mur od strony dziedzińca. Z drugiej strony boczne sedilia były typowe dla przejazdów bramnych, a tylna cienka ścianka mogła zostać wstawiona wtórnie, po ewentualnej zmianie pierwotnej funkcji wieży.
Pośrodku dziedzińca jego przestrzeń dzielił na dwie części prostokątny w planie dom o wymiarach 11 x 4 metry, wzniesiony z drewna na niskim kamiennym fundamencie, powstały być możne na skutek późniejszej przebudowy zamku. Budynek ten oddzielał północną część zamku z wieżą czworoboczną od części południowej z bergfriedem. Jego wnętrze podzielone było na trzy mniej więcej równe pomieszczenia, z których wschodnie wyposażone było w piec. Była to konstrukcja o szerokości 1,7 metra, nie przypominająca palenisk kuchennych, ale zbliżona do pieców hutniczych, przeznaczonych do wytapiania, czy oczyszczania kruszców lub do palenisk w kuźniach. W takim wypadku cała południowa część dziedzińca, wraz opisanym wyżej budynkiem przy wieży cylindrycznej, miałaby charakter produkcyjny, natomiast część północna mieszkalny.
Główny dom mieszkalny stanął po stronie północno – wschodniej. W przypadku jeśli brama znajdowała się w wieży czworobocznej, miałby on dość nietypową pozycję, nie jak najczęściej praktykowano po przeciwnej stronie bramy, ale zaraz obok niej. Wynikać by to mogło z braku miejsca na niedużym dziedzińcu oraz rozwiniętej drogi dojazdowej do wnętrza zamku. Jeśli natomiast brama znajdowała się w murze zachodnim, usytuowanie budynku mieszkalnego nie odbiegałoby od przyjętych zwyczajów. Dom mieszkalny dostawiony był do wewnętrznej elewacji muru obronnego, dlatego miał lekko załamany w planie kształt o całkowitej długości około 14 metrów i wewnętrznej szerokości 3,8 metra, przy ścianach o grubości 0,9-1 metr. Najprawdopodobniej mieścił dwie kondygnacje, z czego w przyziemiu znajdowały się trzy pomieszczenia o zbliżonej wielkości. Izba wysunięta najbardziej na północ miała wymiary 3,8 x 4,3 metra i wejście od północy, dostępne z ciasnego narożnika między budynkiem a wieżą bramną. Do izby środkowej prowadził z dziedzińca portal o szerokości 1,1 metra. Pomieszczenie południowe nie było dostępne z dziedzińca, ale zostało wyposażone w ścienną półkę. Główne pomieszczenia reprezentacyjne, wzorem innych feudalnych siedzib, zapewne znajdowały się na piętrze budynku. Ich wnętrza mogły oświetlać profilowane okna z sediliami we wnękach, dostępnymi przez ostrołuczne i trójlistnie zamknięte portale.
Północne pomieszczenie przyziemia budynku mieszkalnego wypełnione było dwoma małymi komorami i piecem typu hypocaustum, zapewniającym ogrzewanie górnych komnat gorącym powietrzem. Wewnętrzne ścianki komór i połączony z nimi poziomymi przewodami grzewczymi piec, wykonane były z gliny, odpornej na otwarty ogień i ciepło. Cała przestrzeń była przesklepiona, z wyprowadzeniami sklepienia umieszczonymi nad poziomem posadzki, przy czym w kamiennym sklepieniu musiały się znajdować kanały odprowadzające ciepło na piętro. System dwóch połączonych komór i pieca prawdopodobnie miał na celu zarządzenie redukcją ogrzewania, które mogło być ograniczone do gorącego powietrza unoszącego się wyłącznie z paleniska lub rozszerzanego na jedną lub dwie boczne komory.
Zamek od strony południowo – wschodniej zabezpieczał przekop, posiadający 20 metrów szerokości i dochodzący miejscami nawet do 7 metrów głębokości. Przerzucono ponad nim drewniany most o takiej samej długości jak szerokość fosy. Interesującym elementem był ziemny wał o szerokości w czołowej części sięgającej aż 10 metrów, koroną którego mogła być poprowadzona droga wjazdowa do zamku, zabezpieczona palisadą, bądź częstokołem. Musiałaby ona okrążać zamek od zachodu i dochodzić do kolejnej fosy o szerokości 11-14 metrów i głębokości do 6 metrów, którą przekraczałaby po drugim drewnianym moście. Brama znajdowała się albo na północnym – zachodzie w czworobocznej wieży, albo w zachodnim odcinku muru, gdzie znajdowałby się jedynie portal i przejazd przebity przez kurtynę.
Na dnie północnej części fosy funkcjonować mogła studnia, która dzięki naturalnemu chyleniu terenu oraz za sprawą systemu kanałów doprowadzała wodę do rdzenia zamku. Kanały te częściowo rozwiązywałyby problem umieszczenia głównego źródła wody poza obwarowaniami Líska, co znacząco zmniejszało odporność całej budowli na wypadek oblężenia. Z kanałami tymi mogły być związane odnajdywane w gruzowisku nietypowe kamienie z wydrążonymi kolistymi otworami i wyciętymi rowkami służącymi do montażu.
Stan obecny
Zamek przetrwał do czasów współczesnych w formie mocno zdegradowanej. Obecnie najlepiej zachowanym elementem są relikty cylindrycznej wieży, dochodzące w najwyższych miejscach do paru metrów wysokości. Poza tym widać jedynie dolne i fundamentowe partie murów obronnych oraz zabudowań, częściowo uczytelnione przez archeologów. Wstęp na teren zamku jest wolny. W najprostszy sposób do ruin dojść można ze wsi Střítež, polną drogą pomiędzy szpalerem drzew, odbijającą ku północnemu – zachodowi z asfaltowej szosy wiodącej do przysiółka Nivy. Dojście do zamku ze wsi Bukov jest również możliwe, lecz bardziej wymagające i czasochłonne.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Morava, t. I, red. Z.Fiala, Praha 1981.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.
Sadílek J., Hrad Bukov – Lísek. Historie, původ a význam hradu mezi obcemi Bukov a Střítež, Bukov-Střítež 2014.