Historia
Pierwsze fortyfikacje w Brnie zbudowane zostały w okresie formowania miasta, na wzgórzu Petrov, gdzie następnie wzniesiono kościół św. Piotra i Pawła. W latach 1234–1237 zostały one opuszczone i przekazane miastu, a nową królewską siedzibę zbudowano na sąsiedniej górze Špilberk. Zamek ufundować mógł Przemysł Ottokar II, gdyż pierwsze wzmianki o nim odnotowane zostały w latach 1277–1279. Wspomniano w nich zamkową kaplicę, zwołanie sejmu, a także nazwę góry, przejętą wkrótce przez sam zamek. Był on wówczas wraz z miastem ważnym punktem strategicznym, używanym podczas rozmów politycznych i wypraw wojennych. Często odwiedzali go w trakcie swych podróży czescy królowie i margrabiowie morawscy. Między innymi w 1377 roku na zamku przebywała pierwsza żona Karola Luksemburskiego, wygnana z Pragi Blanka de Valois.
W połowie XIV wieku, za rządów króla Jana Luksemburskiego i jego syna margrabiego Jodoka, Špilberk stał się rzeczywistą siedzibą margrabiów morawskich. Dopiero po śmierci Jodoka w 1411 roku, za panowania Zygmunta Luksemburczyka oraz jego zięcia Albrechta II Habsburga, któremu Zygmunt oddał w 1423 roku władzę nad Morawami, zamek stracił charakter mieszkalny, a stał się przede wszystkim obiektem o znaczeniu militarnym. Było to szczególnie widoczne nie tylko podczas wojen husyckich, ale przede wszystkim podczas kampanii czeskiego króla Jerzego z Podiebradów przeciwko królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi.
Od połowy XV wieku zamek pozostawał w dzierżawie w rękach ważnych rodów rycerskich, takich jak panowie z Boskovic i Lomnicy. W trudnym okresie wojen czesko – węgierskich znajdował się w posiadaniu hejtmana Petra Herzoga. W przeciwieństwie do miasta Brna, zamkowy garnizon pozostał lojalny królowi Jerzemu z Podiebradów, przez co poddawany był presji wojskowej ze strony politycznych przeciwników. Na zamku prowadzone mogły być wówczas prace budowlane, mające głównie na celu poprawę obronności. Pomimo tego w 1469 roku wspieranemu przez mieszczan Maciejowi Korwinowi udało się, po wielomiesięcznym oblężeniu prowadzonym od lata 1467 do lutego 1469 roku, zmusić wyczerpaną załogę Špilberka do honorowej kapitulacji. Dzięki temu węgierski władca zdobył strategicznie ważny punkt oporu, a niebawem także władzę nad Morawami.
Od końca XV wieku znaczenie zamku zaczęło maleć i zaczął on podupadać. Był wielokrotnie zastawiany, a jego przejściowi właściciele nie dbali wystarczająco o jego utrzymanie. Przedstawiciele wszystkich warstw społecznych na Morawach, zdawali sobie jednak sprawę z jego centralnego położenia oraz znaczenia dla całego regionu. Dlatego w 1543 roku stwierdzili, że „utrata tego zamku wyrządziłaby wiele złego Królestwu Czeskiemu i ziemi morawskiej, przede wszystkim zaś doprowadziłaby do upadku miasta Brna”. W 1560 roku Špilberk został wykupiony przez brneńczyków i przekazany pod władzę rady miejskiej. W rękach mieszkańców Brna pozostawał przez sześćdziesiąt lat. W tym czasie dokonano renesansowych przekształceń budowli, głównie w ramach napraw po szkodach wyrządzonych przez pożar z 1578 roku.
W 1620 roku, po klęsce czeskich powstańców pod Białą Górą, Špilberk został odebrany miastu przez cesarza Ferdynanda II, wracając tym samym do domeny królewskiej. Na zamku uwięziono wówczas głównych morawskich uczestników antyhabsburskiej rebelii. W kolejnych latach wojny trzydziestoletniej zamek znowu podupadł, a jego stosunkowo nieliczna załoga, składająca się z około czterdziestu ludzi, sugerowałaby brak istotnego znaczenia militarnego. Pomimo tego w 1645 roku, pod dowództwem pułkownika Raduita de Souches, Špilberk zdołał przetrwać trzymiesięczne oblężenie o wiele liczniejszych wojsk szwedzkich.
W drugiej połowie XVII wieku i pierwszej połowie XVIII wieku zamek był sukcesywnie przekształcany w nowożytną twierdzę, tworzącą obronny kompleks wraz z dobrze ufortyfikowanym miastem. Następnie od ostatniego ćwierćwiecza XVII wieku, na Špilberku funkcjonowało cieszące się złą sławą więzienie, w którym oprócz kryminalistów przetrzymywano także sporą liczbę wysokich rangą wojskowych. W 1783 roku cesarz Józef II Habsburg podjął decyzję o zmianie charakteru więzienia na cywilne, przeznaczone jedynie dla najgorszych przestępców, ale od połowy lat 90-tych XVIII wieku w twierdzy pojawiać się zaczęli ponownie więźniowie polityczni. Do częściowej zmiany sytuacji zamku przyczyniła się armia francuska cesarza Napoleona, która opuszczając okupowane Brno w 1809 roku, zniszczyła część špilberskich umocnień. W 1855 roku cesarz Franciszek Józef zlikwidował więzienie, które trzy lata później stało się koszarami, funkcjonującymi przez kolejnych sto lat. Po raz ostatni miejscem kaźni i niewoli Špilberk był podczas I wojny światowej, kiedy prócz aresztowanych żołnierzy, więziono na zamku cywilnych przeciwników austriackiego reżimu, oraz ponownie podczas nazistowskiej okupacji Czechosłowacji.
Architektura
Zamek zbudowany został na kulminacji wysokiego, usytuowanego samotnie wzgórza, po zachodniej stronie miasta lokacyjnego, z którego fortyfikacjami nie był połączony i nad którym dominował wysokością. Zbocza wzgórza najbardziej strome były na odcinku południowym, gdzie opadały w stronę osady Staré Brno i rzeki Svratki, ale również z pozostałych stron charakteryzowały się znacznym nachyleniem. Droga dojazdowa do zamku wiodła od wschodu i północnego – zachodu, wykorzystując miejsca o najłagodniejszym podejściu. Na wschodzie skierowana była na miejską bramę Brneńską, natomiast na zachodzie opadała do wylotu wąwozu, czy też przełęczy, jaka oddzielała Špilberk od sąsiedniego wzgórza Žlutý Kopec.
Średniowieczny zamek został wzniesiony na planie nieregularnego czworoboku, zbliżonego do prostokąta o wymiarach 90 x 55 metrów, z zachodnim odcinkiem umieszczonym pod lekkim skosem. Obszar ten otoczył mur o około 8 metrach wysokości i średnio 2,5 metra grubości, wyznaczający dziedziniec o lekko ponad 78 metrach długości i 48 metrach szerokości. Całość została otoczona fosą. Jako materiału budowlanego użyto łamanego kamienia i w mniejszym stopniu drobnej cegły, spojonych pomarańczową gruboziarnistą zaprawą. W trakcie rozbudowy z drugiej połowy XIV wieku wykorzystywano już cegłę wielkoformatową, wiązaną zaprawą wapienną.
Głównymi elementami obrony i dominantami wysokościowymi zamku były dwie wieże: wschodnia czworoboczna i zachodnia cylindryczna. Wieża okrągła włączona była w odcinek muru obronnego, przed który wystawał około połową bryły. Posiadała 15 metrów zewnętrznej średnicy i mury o grubości 3,5 metra, co dawało w przyziemiu wewnętrzną przestrzeń o średnicy 8 metrów. Był to na tyle duży rozmiar, iż wieża mogła pełnić oprócz obronnej, także funkcję mieszkalną. Wieża czworoboczna również połączona była z murem obronnym i częściowo przed niego wysunięta. Miała wymiary u podstawy 14,2 x 13,2 i także pełniła funkcję mieszkalną. Pomieszczenie w jej przyziemiu o rozmiarze 7,2 x 6,8 metrów sklepiono krzyżowo, z masywnymi żebrami o klinowym przekroju. Obie wieże flankowały bramy: wschodnią i zachodnią, zamek był więc nietypowo przejezdny, co wynikało z usytuowania wzgórza względem szlaków komunikacyjnych i miasta.
Zabudowę gospodarczą i mieszkalną zamku przystawiono do wewnętrznych elewacji muru obwodowego, przy czym część wschodnia dziedzińca mogła pełnić funkcję mieszkalno – reprezentacyjną, a zachodnia pomocniczo – gospodarczą. Nie wiadomo czy obie części rozdzielał poprzeczny mur lub przegroda lżejszej konstrukcji. Niskie budynki stopniowo przystawiano do kurtyn północnej i południowej. Przy tej ostatniej między innymi znajdowało się pomieszczenie ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym opartym na środkowym filarze oraz zaraz obok sklepiona ostrołuczną kolebką piwnica. Przed wieżą cylindryczną na dziedzińcu znajdowała się studnia o 40 metrach głębokości. Prawdopodobnie nie pokrywała ona całego zapotrzebowania mieszkańców zamku na wodę, gdyż istniał jeszcze zbiornik na deszczówkę przy wieży czworobocznej.
Przy kurtynie wschodniej umieszczono prostokątny w planie budynek, którego duże, ostrołukowe okna na piętrze, okazały portal wejściowy z bogato profilowaną archiwoltą i siedziska w ślepych arkadach ścian sugerowałyby funkcjonowanie kaplicy zamkowej. Przeciwko jej istnieniu w tamtym miejscu świadczyłoby nie zorientowanie w kierunku wschodnim prezbiterium. W przyziemiu skrzydła wschodniego znajdowała się niska sala ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym w dwóch przęsłach i jednym przęsłem sklepienia pięciodzielnego. Dwie ostrołuczne arkady łączyły ją z południową, także sklepioną krzyżowo – żebrowo salą, natomiast w narożniku południowo – wschodnim znajdowało się kolejne pomieszczenie, pierwotnie przykryte płaskim stropem. Pomiędzy budynkiem a czworoboczną wieżą poprowadzono wspomnianą powyżej bramę.
W narożniku północno – wschodnim umieszczono niewielką pięcioboczną wieżyczkę. Odchodził z niej starszy zewnętrzny mur szerokiego na 2,5 metra parchamu, dobudowanego na przełomie XIV i XV wieku. Parcham prawdopodobnie opinał cały rdzeń zamku, łącząc się na zachodzie z czołową częścią cylindrycznej wieży Przez międzymurze przebiegał kanał ściekowy, poprowadzony od jednego z pomieszczeń gospodarczych skrzydła północnego. Po stronie zachodniej mur zewnętrzny połączony mógł być z dużym przedbramiem, którego ściany opadały w stronę fosy i ją przegradzały. Podobne przedbramie dobudowano również po stronie wschodniej zamku.
Stan obecny
Z pierwotnego gotyckiego zamku, oprócz murów ukrytych pod późniejszymi elewacjami, zachowało się jedynie skrzydło wschodnie z dolną częścią wieży czworobocznej. W pomieszczeniach budynku zobaczyć można oryginalne sklepienia żebrowe i parę ostrołukowych portali wejściowych, w tym wysoki portal prowadzący niegdyś z galerii do tzw. kaplicy królewskiej. Ponadto zachował się przejazd bramny wraz ze wczesnogotyckimi sediliami. Dzisiejszy gotycki charakter całego wschodniego skrzydła wynika częściowo z rekonstrukcji, przeprowadzonej w następstwie szeroko zakrojonych badań historyczno-budowlanych z lat 1995–2000. Na parterze zachodniego skrzydła badania archeologiczne odkryły część fundamentów wieży cylindrycznej, które zwiedzający mogą obejrzeć w ramach wystawy poświęconej architektonicznym przemianom zamku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Morava, t. I, red. Z.Fiala, Praha 1981.
Martinisková M., Navrátil A., Petřík J., Všianský D., Stavební materiál hradu Špilberk a jeho vývoj, „Archæologia historica”, roč. 40, č. 1, 2015.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.