Brno – zamek Špilberk

Historia

   Pierwsze fortyfikacje w Brnie znajdowały się na wzgórzu Petrov, gdzie obecnie znajduje się katedra św. Piotra i Pawła. W latach 1234–1237 zostały one opuszczone i przekazane miastu, a nową królewską siedzibę zbudowano na górze Špilberk po północno – zachodniej stronie. Fundację zamku przypisuje się Przemysłowi II Ottokarowi, a pierwsze wzmianki o nim pochodzą z lat 1277–1279. Wspominają one zamkową kaplicę, zwołanie sejmu, a także nazwę góry, przejętą wkrótce przez sam zamek. Był on wówczas wraz z miastem ważnym punktem strategicznym, używanym podczas rozmów politycznych i wypraw wojennych. Często odwiedzali go w trakcie swych podróży czescy królowie i margrabiowie morawscy. Między innymi w 1377 roku przebywała tutaj, wygnana z Pragi, pierwsza żona Karola Luksemburskiego, Blanka de Valois.
   W połowie XIV wieku, za rządów Jana Luksemburskiego i jego syna Jodoka z Moraw, Špilberk stał się rzeczywistą siedzibą margrabiów morawskich. Dopiero po śmierci Jodoka w 1411 roku, za panowania ostatniego Luksemburga, Zygmunta oraz jego zięcia Albrechta II Habsburga, któremu Zygmunt oddał w 1423 roku władzę nad Morawami, zamek stracił charakter mieszkalny, a stał się przede wszystkim obiektem o znaczeniu militarnym. Było to szczególnie widoczne nie tylko podczas wojen husyckich, ale przede wszystkim podczas kampanii czeskiego króla Jerzego z Podiebradów przeciwko królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi. Na Špilberku rezydował wówczas w funkcji hetmana ziemskiego syn Jerzego, Wiktoryn z Podiebradów. W 1469 roku wspieranemu przez miasto Brno Maciejowi Korwinowi udało się po wielomiesięcznym oblężeniu zmusić wyczerpaną załogę Špilberka do honorowej kapitulacji, dzięki czemu zdobył to strategicznie miejsce, a niebawem także władzę nad Morawami.
   Od końca XV wieku znaczenie zamku zaczęło maleć i zaczął on podupadać. Był wielokrotnie zastawiany, a jego przejściowi właściciele nie dbali wystarczająco o jego utrzymanie. Przedstawiciele wszystkich warstw społecznych na Morawach zdawali sobie jednak sprawę z jego centralnego położenia oraz znaczenia dla całego regionu. Dlatego w roku 1543 stwierdzili, że „utrata tego zamku wyrządziłaby wiele złego Królestwu Czeskiemu i ziemi morawskiej, przede wszystkim zaś doprowadziłaby do upadku miasta Brna”. W 1560 roku Špilberk został wykupiony przez Morawian i przekazany mieszczanom Brna. W ich rękach
pozostał przez sześćdziesiąt lat. Po klęsce pod Białą Górą został w 1620 roku odebrany miastu przez cesarza Ferdynanda II, wracając tym samym do domeny królewskiej. Na zamku uwięziono wówczas głównych morawskich uczestników antyhabsburskiej rebelii. W kolejnych latach wojny trzydziestoletniej zamek znowu podupadał, a jego stosunkowo nieliczna załoga, składająca się z około 40 ludzi, sugerowała brak istotnego znaczenia militarnego. Pomimo tego w 1645 roku pod dowództwem pułkownika Raduita de Souches, Špilberk zdołał przetrwać trzymiesięczne oblężenie o wiele liczniejszych wojsk szwedzkich.
   Do połowy XVIII wieku zamek był sukcesywnie przekształcany w potężną nowożytną twierdzę, tworzącą obronny kompleks wraz z dobrze ufortyfikowanym miastem. Twierdza ta w 1742 roku zdołała się oprzeć wojskom króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego. Komendanci zamku pełnili w tamtych czasach jednocześnie funkcję generałów dowodzących na Morawach.
   Od ostatniego ćwierćwiecza XVII do początku lat osiemdziesiątych XVIII wieku, na Špilberku funkcjonowało cieszące się złą sławą więzienie, w którym oprócz kryminalistów przetrzymywano także sporą liczbę wysokich rangą wojskowych.
W 1783 roku cesarz Józef II Habsburg podjął decyzję o zmianie charakteru więzienia na Špilberku na cywilne, przeznaczone jedynie dla najgorszych przestępców. Na cele więzienne przeznaczono przede wszystkim kazamaty, w których największe mogły pomieścić nawet do ponad 200 skazanych, wykorzystywanych do ciężkich prac w twierdzy i poza nią. Od połowy lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku w twierdzy pojawiać się zaczęli ponownie więźniowie polityczni. Prócz kilku ważniejszych rewolucjonistów francuskich, przetrzymywano tu także grupę tzw. węgierskich jakobinów. Od 1822 roku nowo wybudowane cele zapełniły się włoskimi patriotami walczącymi o zjednoczenie i niepodległość swojej ojczyzny. Do częściowej zmiany sytuacji w zamku przyczyniła się armia francuska cesarza Napoleona, która opuszczając okupowane Brno w 1809 roku, zniszczyła część ważnych špilberskich umocnień. Ostatnią większą „narodową” grupę więźniów Špilberka było prawie dwustu polskich uczestników powstania krakowskiego z 1846 roku. W roku 1855 cesarz Franciszek Józef I zlikwidował więzienie, które trzy lata później stało się koszarami wojskowymi, zachowując tę funkcję przez kolejnych sto lat. Jako miejsce kaźni i niewoli po raz ostatni Špilberk funkcjonował podczas I wojny światowej, kiedy prócz aresztowanych żołnierzy, więziono tutaj także cywilnych przeciwników austriackiego reżimu, oraz ponownie, podczas pierwszego roku nazistowskiej okupacji Czechosłowacji. Więziono tu wówczas kilka tysięcy czeskich patriotów, z których wielu spotkała śmierć.

Architektura

   Średniowieczny zamek został wzniesiony na planie nieregularnego czworoboku, zbliżonego do prostokąta o wymiarach 90 x 55 metrów, z zachodnią kurtyną umieszczoną pod lekkim skosem. Warownię otoczył kamienny mur o około 8 metrach wysokości i średnio 2,5 metra grubości. Całość została otoczona fosą. Dziedziniec miał lekko ponad 78 metrów długości i 48 metrów szerokości.
   Głównymi elementami obrony były dwie wieże: wschodnia czworoboczna i zachodnia cylindryczna. Wieża okrągła włączona była w kurtynę muru obronnego. Posiadała 15 metrów zewnętrznej średnicy i mury o grubości 3,5 metra, co dawało wewnętrzną przestrzeń o średnicy 8 metrów. Był to na tyle duży rozmiar, iż wieża mogła pełnić oprócz obronnej, także funkcję mieszkalną. Wieża czworoboczna miała wymiary u podstawy 14,2 x 13,2 i także oprócz flankowania bramy pełniła funkcję mieszkalną. Pomieszczenie w jej przyziemiu o rozmiarze 7,2 x 6,8 metrów sklepiono krzyżowo z masywnymi żebrami o klinowym przekroju.
   Zabudowę gospodarczą i mieszkalną przystawiono do wewnętrznych ścian murów obwodowych. Przy kurtynie wschodniej umieszczono prostokątny w planie budynek, którego duże, ostrołukowe okna na piętrze sugerują funkcjonowanie tam kaplicy zamkowej. Przeciwko jej istnieniu tam świadczyłoby nie zorientowanie prezbiterium w kierunku wschodnim. W przyziemiu znajdowała się niska sala ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym i jednym polem sklepienia pięciodzielnego. Dwie arkady łączyły ją z południową, także sklepioną salą, a w narożniku południowo – wschodnim znajdowało się kolejne pomieszczenie, pierwotnie przykryte płaskim stropem. Pomiędzy budynkiem a czworoboczną wieżą umieszczono bramę wjazdową, a w narożniku północno – wschodnim niewielką pięcioboczną wieżyczkę. Odchodził z niej zewnętrzny mur szerokiego na 2,5 metra parchamu, pochodzący z przełomu XIV i XV wieku. Kolejne, niższe budynki przystawiono do kurtyny północnej i południowej, gdzie między innymi znajdowało się pomieszczenie ze sklepieniem opartym na środkowym filarze oraz zaraz obok sklepiona kolebkowo piwnica. Druga brama do zamku znajdowała się pośrodku kurtyny zachodniej i była flankowana przez wieżę cylindryczną. Przed nią na dziedzińcu znajdowała się studnia o 40 metrach głębokości. Prawdopodobnie nie pokrywała ona całego zapotrzebowania mieszkańców zamku na wodę, gdyż istniał jeszcze zbiornik na deszczówkę przy wieży czworobocznej.

Stan obecny

   Z pierwotnego gotyckiego zamku oprócz murów ukrytych pod późniejszymi elewacjami zachowało się jedynie skrzydło wschodnie z dolną częścią wieży czworobocznej. W pomieszczeniach przyziemia zobaczyć można oryginalne sedilia, sklepienia żebrowe i parę ostrołukowych portali, w tym wysoki prowadzący niegdyś z galerii do tzw. kaplicy królewskiej. Dzisiejszy gotycki charakter całego wschodniego skrzydła wynika także z rekonstrukcji, przeprowadzonej w następstwie szeroko zakrojonych badań historyczno-budowlanych z lat 1995–2000. Na parterze zachodniego skrzydła badania archeologiczne odkryły część fundamentów wieży cylindrycznej, które zwiedzający mogą obejrzeć w ramach wystawy poświęconej architektonicznym przemianom zamku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Morava t.I, Praha 1989.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.

Strona internetowa spilberk.cz, Zamek Špilberk.