Brno – kościół św Jakuba Starszego

Historia

   Pierwotny romański kościół św. Jakuba w Brnie powstał prawdopodobnie w latach 1201-1222. Jak wynika z dokumentu króla Przemysła Ottokara I z 1228 roku, został ufundowany przez margrabiego Vladislava Jindřicha. Początkowo służył głównie niemieckim, flamandzkim i walońskim kolonistom, później Walonii korzystali z kościoła św. Mikołaja, a czesko-języczni parafianie posiadali kościół św. Piotra. Wokół kościoła św. Jakuba wybudowano także cmentarz, który od 1293 roku był dostępny dla innych, nie-niemieckich parafian. Pod koniec XIII lub na początku XIV wieku kościół romański został zastąpiony gotyckim budynkiem o zbliżonych rozmiarach.
   Budowę obecnej, późnogotyckiej świątyni św. Jakuba rozpoczęto przed połową XV wieku, choć według starszych opinii pierwsze prace przy przebudowie prezbiterium mogły być podjęte już pod koniec XIV stulecia. Budowę prowadzono przy udziale warsztatu wzorującego się na wybitnym muratorze i rzeźbiarzu Peterze Parleru, a następnie przez pochodzącego z Brna architekta i rzeźbiarza Antoniego Pilgrama. Nieukończona jeszcze budowla została w 1515 roku uszkodzona z powodu pożaru. Spowodował on zawalenie dachu, który następnie zniszczył ołtarz, stopiły się także wszystkie dzwony. Do 1530 roku przeprowadzono prace remontowe, udało się także założyć sklepienia. Duże wydatki spowodowały, iż dwa lata później patronat nad kościołem św. Jakuba, pierwotnie należący do klasztoru w Oslavanach, został przeniesiony na króla Ferdynanda I, a ten następnie przekazał go miastu. Prace wykończeniowe ciągnęły się jeszcze w latach 80-tych XVI wieku, wzniesiono wówczas podwójne, spiralne schody w wieży oraz wykonano nowy główny ołtarz. W 1592 roku podwyższono wieżę o część zegarową i zwieńczono nowym renesansowym hełmem.
   Podczas wojny trzydziestoletniej z pierwszej połowy XVII wieku, kościół nie został poważnie uszkodzony i nie było potrzeby jego gruntownej odbudowy. Lekkich uszkodzeń z powodu ostrzału doznały jedynie dachy nawy i wieży. Okres baroku wiązał się z wymianą wyposażenia wewnątrz kościoła, prace renowacyjne prowadzono również przy dachach i wieży, która w 1729 roku została trafiona przez piorun, lecz szczęśliwie nie zapaliła się. Cmentarz, który pierwotnie otaczał budowlę, zaczął być stopniowo usuwany od 1784 roku. Większość nagrobków wykorzystano do wybrukowania nowych ulic lub sprzedano na materiał budowlany.
   Pod koniec XIX wieku rada miasta zdecydowała, że kościół zostanie odnowiony. Uznano, iż późniejsze, głównie barokowe naleciałości zakłócają gotyckie piękno budowli i powinny być usunięte. Prace, który trwały od 1871 do 1879, zostały przeprowadzone przez Josefa Arnolda na podstawie projektów architekta Heinricha Ferstela.
Usunięto wiele późniejszych przybudówek dostawionych do bryły świątyni, niestety przy okazji zniszczono także gotycką kruchtę oraz przebudowano i powiększono o dodatkowe piętro zakrystię. Ponadto wiele uszkodzonych elementów kamieniarki na elewacjach zewnętrznych zostało zastąpionych lub uzupełnionych.

Architektura

   Późnogotycki kościół św. Jakuba z XV-XVI wieku został wzniesiony jako budowla halowa o trzech nawach, bez wydzielonego zewnętrznie prezbiterium z zakończeniem po stronie wschodniej zamkniętym trójbocznie. Fasada zachodnia została zwieńczona czworoboczną wieżą, całość korpusu wzmocniono natomiast licznymi przyporami – sięgającymi dachu, ozdobionymi sterczynami i gargulcami. Pomiędzy nimi umieszczono duże, ostrołukowe okna z maswerkami, a wzdłuż wszystkich elewacji, na samej górze został poprowadzony ozdobny fryz. Wieża ostatecznie uzyskała cztery kondygnacje, od strony zachodniej prowadził do niej charakterystyczny wysoki portal. Po stronie południowej kościoła dostawiona została zakrystia, pierwotnie jednokondygnacyjna i nieco krótsza oraz po stronie północnej gotycka kruchta Antoniego Pilgrama. W północno wschodnim narożniku wieży znalazło się miejsce dla wielobocznej, sięgającej dachów wieżyczki komunikacyjnej.
   W okresie średniowiecza cechą charakterystyczną budowli były otaczające ją kaplice. Najstarsza z nich, św. Maurycego, powstała w 1352 roku, Bożego Ciała w 1369, św. Urszuli i Wniebowzięcia NMP w 1413, św. Trójcy w 1463 i św. Doroty w 1465 roku. Były to w większości mniejsze budynki, z których niektóre przypominały raczej proste ołtarze przymocowane do kościoła lub po prostu obrazy na jego zewnętrznej ścianie. W źródłach historycznych często trudno jest rozróżnić która kaplica miała jaką formę.
   Wnętrze kościoła zwieńczono sklepieniami gwiaździstymi, sieciowymi i trójpodporowymi. Po wschodniej stronie umieszczono obejście przy prezbiterium. Pod kościołem znajduje się rozległa krypta w której obecnie składowane są tysiące kości pochodzących z cmentarza, pierwotnie okalającego świątynię.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa wikipedia.org, Kostel svatého Jakuba Staršího (Brno).