Historia
Zamek został ufundowany około połowy XIII wieku przez przedstawicieli możnego rodu Buziców, stając się siedzibą pomniejszej linii panów z Rožmitálu, panów z Březnicy. Po raz pierwszy odnotowany został w w 1269 roku w przydomku Budislava („de Brisen”), a niedługo później jego syna o imieniu Bodislav. Pod koniec XIII wieku panowie z Březnicy przestali być wzmiankowani w dokumentach lub zaginęły one na przestrzeni dziejów. Dopiero w 1318 roku pojawił się niejaki Havel z Březnicy, którego potomkowie dzierżyli okoliczne ziemie aż do 1406 roku.
W XV wieku jednym ze znaczniejszych właścicieli Březnicy był od 1410 roku mincerz Petr Zmrzlík ze Svojšína, przyjaciel Jana Husa i ojciec późniejszego husyckiego dowódcy o tym samym imieniu. Po 1415 roku dokonał on rozbudowy i wzmocnienia zamku, choć nie uniknięto dzięki temu jego oblężenia, zdobycia i spalenia przez wojska katolickie w 1422 roku. Zniszczona budowla miała być nawet przez pewien czas niezamieszkiwana. Naprawy Zmrzlíkowie przeprowadzili po zakończeniu wojen husyckich lub najpóźniej na początku drugiej połowy XV wieku. W 1506 roku nowym właścicielem Březnicy został Zdeněk Malovec z Chýnova i Vimperku, który sfinansował późnogotycką rozbudowę zamku. Po 1531 roku jego syn, Petr Malovec, kontynuował prace budowlane i jednocześnie dokonał pierwszych przekształceń renesansowych.
W 1547 roku Petr Malovec wdał się w antyhabsburski bunt przeciwko królowi Ferdynandowi I, w odpowiedzi na prowadzoną przez władcę absolutystyczną politykę, ograniczanie przywilejów szlachty i próby rekatolizacji kraju. W efekcie klęski powstania utracił cały majątek, a skonfiskowane dobra otrzymał cesarski wicekanclerz Jiřík z Lokšan, za którego rządów doszło do najbardziej znaczących przemian architektonicznych zamku w Březnicy. Jiřík wraz z żoną Kateřiną Adler sprowadził włoskich architektów, którzy dokonali całkowitej przebudowy zamku w renesansową rezydencję o ograniczonych możliwościach obronnych.
Po bitwie pod Białą Górą w 1621 roku majątek Lokšanów został skonfiskowany, a dwa lata później jego właścicielem został Přibík Jeníšek z Újezdu. Brał on udział jako królewski prokurator w procesach przeciwko reprezentantom antyhabsburskiego buntu. Jako zwolennik kontrreformacji sprowadził do Březnicy jezuitów i zlecił budowę nowożytnej kaplicy zamkowej. Ród Přibíka wymarł w 1728 roku, zastąpiony przez rodzinę Krakovskich z Kolowrat. Josef Maria Krakovski i jego syn Hanuš byli wielkimi patriotami w czasach czeskiego odrodzenia narodowego i znanymi mecenasami. Do 1872 roku przeprowadzili częściową przebudowę zamku, a odnowione wnętrza przyozdobili cennymi kolekcjami dzieł sztuki. Ostatnim właścicielem zamku był Palffy z Erdöd, który utracił rezydencję w 1945 roku w ramach nacjonalizacji.
Architektura
Zamek zbudowany został na bagnistym terenie, pośród rozlewisk strumieni, mniejszych odnóg i zakola rzeki Skalicy, w teoretycznie niepozornym miejscu, dobrze jednak chronionym barierą wodną i obszarami ciężkimi do przebycia. Rejon doliny zalewowej był płaski, jedynie w odległości około paruset metrów, po wschodniej stronie Březnicy zaczynał stopniowo rosnąć ku kulminacji rozległego wzgórza o łagodnych zboczach. Od południa i zachodu natomiast, podstawę niewielkiej wyniosłości na której posadowiono zamek, opływał główny nurt rzeki.
Pierwotnie zamek składał się z pojedynczego obwodu grubego muru obronnego o z grubsza owalnym w planie kształcie. W skład zabudowy, umieszczonej przy wewnętrznej elewacji muru wchodził główny, trójkondygnacyjny dom mieszkalny po stronie północnej i mniejszy budynek dwukondygnacyjny, zapewne o charakterze gospodarczym lub pomocniczym, usytuowany po stronie wschodniej. Północny dom mieszkalny miał lekko załamany kształt, dostosowany do obwodu muru. Początkowo, ze względu na brak na zamku wieży, był dominantą wysokościową całego założenia. W przyziemiu i na pierwszym piętrze mieścił po trzy pomieszczenia o zbliżonej wielkości, a na drugim piętrze dwie komnaty. Pomieszczenia w przyziemiu zostały zwieńczone sklepieniami kolebkowymi, piętra przykryto natomiast drewnianymi stropami. Dom wschodni miał w przyziemiu również trzy pomieszczenia ze sklepieniami kolebkowymi, w tym jedno nietypowe, bardzo małe i o trójkątnym rzucie, umieszczone w miejscu połączenia z domem północnym oraz z murem obronnym. Po 1500 roku w domu wschodnim dodatkowo utworzono piwnice, podczas gdy pomieszczenia w przyziemiu ozdobiono portalami dwuramiennymi (siodłowymi).
Wjazd do zamku znajdował się po stronie południowo – zachodniej, był więc skierowany ku zakolu rzeki i być może funkcjonującej tam przeprawie. Początkowo brama była zwykłym przejazdem w przyziemiu muru obwodowego. W XIV wieku umieszczono ją w wysuniętej przez lico muru czworobocznej wieży bramnej (dostawiona została niesymetrycznie, narożnikiem północnym i w połowie ściany południowej). Jej duże rozmiary wynikały zapewne z powodu braku na zamku wieży głównej. Wewnątrz posiadała pomieszczenia mieszkalne, co zbliżało ją do formy donżonu.
Rozbudowa z pierwszej połowy XVI wieku doprowadziła do wzniesienia nowych skrzydeł przy bramie, po je stronie północno – zachodniej i południowo – wschodniej. Ujednolicono też pozostałą zabudowę, ciągnącą się odtąd na większej części obwodu dziedzińca. Wzniesiono ponadto zewnętrzny pierścień obwarowań, wzmocniony sześcioma półokrągłymi i podkowiastymi, otwartymi od wewnątrz basztami i wieżą bramną po stronie południowo – zachodniej. Baszty były solidnej konstrukcji i zapewniały możliwość flankującego ostrzału, ale kurtyny między nimi utworzono bardzo cienkie, być może celem obniżenia kosztów budowy. Zewnętrzną strefę obrony stanowiła nawodniona fosa, także główny, wewnętrzny obwód muru otoczony był rowem.
Stan obecny
Zamek zachował się do czasów współczesnych w formie jaką uzyskał na przestrzeni nowożytnych przekształceń z XVII-XIX wieku. Ze zunifikowanej bryły zamku górnego wyróżnia się jedynie wieża bramna, kryjąca zapewne mury pierwotnej wieży z XIV wieku. Pierwotny mur obwodowy ukryty jest pod późniejszymi tynkami i w obrębie zabudowań przystawianych po jego zewnętrznej i wewnętrznej stronie. Mniejsze przekształcenia dotknęły zewnętrzny obwód obronny z pierwszej połowy XVI wieku. Wnętrza zamkowe udostępnione są do zwiedzania od 12 maja do 31 października. Z pierwotnych detali architektonicznych odleźć w nich można fazowany ostrołuczny portal na pierwszym piętrze i późniejsze portale dwuramienne. W dawnym budynku wschodnim zachowały się w przyziemiu gotyckie sklepienia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Čechy, t. V, red. Z.Fiala, Praha 1986.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.