Historia
Zamek Bradlec powstał pod koniec XIII lub na początku XIV wieku z inicjatywy możnego rodu Markvarticów. Jego pierwszym udokumentowanym właścicielem był Havel Ryba, syn Jaroslava z Hruštic, piszący się z Bradlca w 1322 roku („Hawel Riba de Bradlcze”). W okresie tym, wykorzystując wewnętrzny chaos pierwszych lat panowania Jana Luksemburskiego, Havel wraz z innymi członkami rodu prowadził konflikt z Vokiem z Rotštejna, uciekając się do zbrojnych napaści, porwań i grabieży. Spór toczył się do 1323 roku, lecz jeszcze przez kilka kolejnych lat jego strony pozywane były przed sąd. W trakcie konfliktu Havel przeniósł się do większego Rohozca, zaś Bradlec w 1325 roku przeszedł w posiadanie Markvarta z Jíkve. Nowy właściciel również był wrogi wobec pana z Rotštejna, przez którego był pozywany za wyrządzane szkody.
Na początku drugiej połowy XIV wieku, gdy król Karol IV zwalczał przestępczość i właścicieli zamków prowadzących rozbójniczą działalność, pośród budowli obsadzonych przez awanturnicze rycerstwo znajdować się mógł Bradlec. Sytuacja uległa poprawie, gdy w nieznanych okolicznościach zamek przejął w 1356 roku Půta z Turgova, który być może otrzymał go od Karola IV, po rzekomym zdobyciu przez wojska królewskie. Půta początkowo cieszył się względami władcy, lubił angażować się w politykę i przez pewien czas zasiadał nawet w radzie ziemskiego sądu. Bradlec dzierżył co najmniej do 1379 roku, po czym związał się z wygodniejszą siedzibą w Železnicach, gdzie z powodu kłopotów finansowych popadł w konflikt z prawem. Po raz ostatni Půta pisał się z Bradlca w 1399 roku („Puotha Turgowecz de Bradlcze”), ale najpewniej użył wówczas tego przydomku z nostalgii lub został tak zapisany omyłkowo, gdyż z całą pewnością nie rezydował już wtedy na Bradlcu.
W latach 1391 roku jako właściciele zamku Bradlec odnotowani zostali Pavlík i Václav z Jenštejna, których starszym bratem był arcybiskup praski Jan. Václav zmarł w 1401 roku, pozostawiając majątek Pavlíkowi i jego starszemu synowi Janowi, natomiast Pavlík przed wybuchem rewolucji husyckiej przeniósł się do Pragi i przekazał Bradlec młodszemu synowi Vankowi. Vanek już za życia ojca był jednym z przeciwników króla Wacława IV, dlatego w 1417 roku Bradlec zdobyła królewska armia pod wodzą Hynka Jablonskiego. Część garnizonu który poddał się oblegającym została następnie powieszona w Pradze, choć sam Vanek uniknął kary i jeszcze w tym samym roku uzyskał ułaskawienie. Musiał jedynie oddać Bradlec władcy, który przekazał go swej żonie Zofii.
W 1421 roku, gdy ruch husycki przybrał na sile, po zdobyciu królewskiego zamku Lichnice, w ręce powstańców dostał się jego burgrabia, Petr z Chlumu. Prawdopodobnie usiłował on zbiec na Bradlec, ale pojmany przez Čenka z Vartenberka, wykorzystany został do podstępnego zajęcia zamku przez husytów. Vanek z Jenštejna, właściciel Bradlca przed jego konfiskatą, w okresie tym przebywał w niewoli, po uwięzieniu w trakcie wyprawy na Litwę, gdzie husyckie poselstwo chciało ofiarować czeską koronę Witoldowi. Przetrzymywany był na zamku Špilberk i w Trenčínie, skąd uwolniony nie powrócił już do Bradlca, lecz osiadł na zamku Nístějka. Bradlec prawdopodobnie dzierżył przez jakiś czas Čeněk z Vartemberka, wówczas pozostający po stronie husyckich taborytów. Wkrótce jednak zmienił orientację polityczną i stał się sojusznikiem Zygmunta Luksemburskiego.
W 1429 roku król Zygmunt Luksemburczyk, w zamian za porzucenie sprawy husytyzmu, ofiarował Bradlec Hynkowi Krušinie z Lichtemburka, lecz był to zapewne akt jedynie formalny, gdyż od około 1431 roku zamek zajmował zwolennik husytyzmu, Mikuláš z Valdštejna. Mikuláš podpisywał się na dokumentach jako pan z Bradlca jeszcze w 1439 roku, choć możliwe, że od około 1437 roku Hynek zdołał przejąć zamek i umieścić w nim swojego burgrabiego. Ktokolwiek faktycznie dzierżył Bradlec, utracił nad nim kontrolę około 1442 roku, kiedy to w ciężkiej sytuacji wewnętrznej kraju niejasną sytuację prawną wokół Bradlca i kilku innych okolicznych zamków (np. Kozlov, Pařez) wykorzystały zbrojne bandy napadające wsie, majątki i podróżnych na traktach. Zgromadzenie ziemskie miało wówczas wyekspediować siły na unicestwienie rozbójniczych gniazd, pośród których mógł być także Bradlec. Jeśli zamek odniósł wówczas jakieś zniszczenia, to nie były one na tyle duże, by popadł w ruinę lub nie nadawał się do odbudowy.
Od około 1450 roku zamek Bradlec znalazł się ponownie w rękach silnego, choć niewielkiego rodu rycerskiego. Władał nim niejaki Vilém z Mečkova, a po jego śmierci w 1454 roku Vrbata z Mečkova i inni członkowie rodziny. Od początku XVI wieku, po kilkukrotnej zmianie właścicieli, zamek przeszedł na własność rodu Valdštejnów. W 1533 roku majątek rodzinny został podzielony, przy czym Bradlec wraz z Železnicami przypadły Albrechtowi z Valdštejna. Nowy właściciel źle zażądał dobrami ziemskimi, przez co od 1538 roku musiał je stopniowo wyprzedawać, najpierw swemu wujowi, następnie dalszym krewnym. W 1539 roku sprzedał Bradlec miastu Jičín, ale jeszcze w tym samym roku w jego posiadanie wszedł Mikuláš Trčka z Lípy, który włączył dobra bradleckie do kumburskich. Panowie z Lipy dbali o majątek, ale zamku nie potrzebowali. W drugiej połowie XVI wieku został on opuszczony z powodu zbyt ciężkich warunków mieszkaniowych i utraty funkcji administracyjnej.
Architektura
Zamek został wzniesiony na wysokim bazaltowym wzgórzu z dwoma wierzchołkami połączonymi wąskim, łukowatym grzbietem, od którego budowla uzyskała nazwę. Naturalne warunki terenu zapewniały ochronę praktycznie z każdej strony około 15-20 metrowymi różnicami wysokości, dlatego droga dojazdowa do rdzenia zamku piąć się musiała wzdłuż stoków, stopniowo wokół wzniesienia. Wiodła ona od strony południowej, po zachodnim zboczu przy murze dolnego przedzamcza, otaczała rdzeń zamku od północy i wkraczała na wschodnie górne podzamcze, skąd można było dostać się na wewnętrzny dziedziniec zamku górnego.
Zamek wzniesiony został w kilku etapach. W pierwszej fazie budowy z początku XIV wieku, używano czerwonawej zaprawy o bardzo niskiej jakości i zastosowano wyłącznie lokalny, ciemny bazalt. Dopiero w połowie tamtego wieku użyto wyższej jakości zaprawy w kolorze różowym oraz ciemnoczerwonego piaskowca, starannie opracowanego do formy prostokątnych ciosów. W ciosach tych nawiercano otwory na kleszcze, dzięki którym materiał budowlany można było łatwiej unieść bez ryzyka wyślizgnięcia się i umieścić we właściwym miejscu. W trzecim etapie, przypadającym na drugą połowę XIV stulecia, zastosowano piaskowiec oraz wysokiej jakości zaprawy.
Głównym i najwyżej położonym elementem zamku była masywna czworoboczna wieża, usytuowana w południowo – wschodniej części założenia, gdzie flankowała bramę oraz dominowała nad drogą wjazdową do zamku. Posiadała ona wymiary 9 x 9,5 metrów oraz prawdopodobnie trzy piętra ponad przyziemiem, z których każde miało 3,5 metra wysokości. Przyziemie wieży prawdopodobnie służyło jako magazyn. Piętra być może pełniły funkcje mieszkalne, choć wewnętrzna przestrzeń wieży nie była zbyt duża, nawet jak na standardy z okresu średniowiecza. Pierwsze piętro połączone było drzwiami w ścianie północnej z przyległym gankiem na wschodnim odcinku muru. Najwyższa kondygnacja pochodziła prawdopodobnie z późniejszej rozbudowy i początkowo miała konstrukcję drewnianą lub szachulcową. Przyziemie z piętrem łączyły schody w grubości muru, wyżej natomiast dostać się można było po drewnianych drabinach.
Od zachodu z wieżą główną sąsiadował budynek mieszkalny z przykrytą kolebką niewielką piwnicą. Drugi budynek usytuowano po przeciwnej stronie dziedzińca, od strony północnej, na przeciwległym ostańcu. W jego części czołowej dobudowano do zewnętrznej elewacji półokrągłą, niewielką wieżyczkę, zabezpieczającą drogę do zamku od strony północnej. Część ta wyróżniała się budulcem w postaci dużych, dokładnie obrobionych kwadr piaskowca. Przyziemie pałacu nie było mieszkalne, a druga kondygnacja nie przewyższała wysokości sąsiedniego muru obronnego. Z uwagi na to, że pierwsze piętro miało jedynie 75 metrów kwadratowych powierzchni użytkowej, pomieszczania mieszkalne mogły być umieszczone także na drugim piętrze, choć nie wykluczone, że całość była bardzo niska, jednopiętrowa i nie wystawała ponad sąsiednie mury obronne. W drugiej połowie XIV wieku wzniesiono także niewielki budynek na terenie ciasnego dziedzińca, po północnej stronie głównej wieży. Wyposażony został on w sklepioną kolebkowo piwnicę.
Dziedziniec tzw. górnego podzamcza otoczony był z trzech stron zewnętrznym murem obronnym, a od strony zachodniej ścianą zamku górnego. Umieszczono na nim czworoboczny budynek o wymiarach 15 x 5 metra. Z południowo – wschodniej części górnego podzamcza odchodziły bliżej nie znane fortyfikacje, umieszczone na mniejszej skalnej formacji i górujące nad zewnętrzną bramą do zamku. Być może znajdowała się tam wieża lub jedynie mur obronny ze stanowiskami dla obrońców. W podobny sposób do zamku górnego przylegało przeciwległe podzamcze dolne. Również jego większą część zajmowały stoki wzniesienia, natomiast zabudowę stanowił podłużny budynek umieszczony tuż przy bramie.
Stan obecny
Zamek przetrwał w postaci słabo zachowanej ruiny, ukrytej obecnie w dość gęstym lesie. Widoczne są relikty głównej, czworobocznej wieży, fragmenty muru obronnego zamku górnego, dolna część półokrągłej wieży północnej i jedna piwnica ze sklepieniem kolebkowym. Najciekawszym elementem pozostaje wspomniana półokrągła wieżyczka wraz z murem sąsiedniego budynku, wyróżniająca się materiałem budowlanym w postaci ciosanego piaskowca. Wstęp na teren ruin jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Špráchal P., Bradlec. Zřícenina hradu severovýchodně od Jičína, Hukvaldy-Dobrá 2013.