Historia
Zamek został wzniesiony około połowy XIII wieku przez Ratmíra ze Skviřína. Pierwsza wzmianka o nim odnotowana została w 1263 roku, kiedy to mieszkali w nim Ratmír, burgrabia na pobliskim zamku Přimda, oraz jego brat Bohuslav, członkowie rodu ze Švamberka. Bor został założony tuż przy skrzyżowaniu dwóch szlaków, z których jeden, śródlądowy, łączył Tachov z Domažlicami, a drugi, o znaczeniu ponadregionalnym, prowadził z Pilzna do Sulzbach i Norymbergi. Jak sugerowałaby nazwa zamku, powstał on na terenach o pierwotnie dużym zalesieniu, ale niedługo później pod zamkiem powstała spora osada, w której Švamberkowie posiadali prawa celne.
W XIV wieku zamek przechodził przez ręce kolejnych przedstawicieli rodu założyciela warowni, panów ze Švamberka. W latach 60-tych XIV wieku, za Bohuslava ze Švamberka, konsekrowano na zamku kaplicę św. Wawrzyńca. Od 1401 roku właścicielem zamku był Jan ze Švamberka, również właściciel oddanego w zastaw królewskiego miasta Tachov. W kolejnych latach wdał się on w spór z królem Wacławem IV i w 1410 roku został uwięziony, a następnie ścięty w Pradze. Po jego śmierci majątek przeszedł na synów jego brata Bohuslava, z których starszy Bohuslav III ze Švamberka w 1421 roku został pojmany przez husytów na rodowym zamku Krasíkov (Švamberk). Po roku niewoli przeszedł na ich stronę i stał się nawet jednym z husyckich głównodowodzących. Zginął w 1425 roku, podczas oblężenia austriackiego miasta Retz. Bor zarządzany był wówczas przez młodszego brata, hejtmana Pilzna, Hynka Krušinę ze Švamberka, który w 1430 roku został na Borze oblężony przez husytów. Zamek przetrzymał oblężenie, a Hynek Krušina aż do swojej śmierci (po 1454 roku) był zwolennikiem strony katolickiej. Przekaz z 1454 roku odnotował Bor jako warownię opuszczoną, nie wiadomo jednak czy z powodu zniszczenia w trakcie walk.
Zmiana sytuacji zamku nastąpiła dopiero na początku XVI wieku, gdy po rodzinnym podziale majątku przeszedł on na Jana ze Švamberka. W 1506 roku Jan był wieziony przez Jindřicha z Gutštejna do Górnego Palatynatu, jako zakładnik, poręczający za brata Jindřicha, Jana z Gutštejna, który miał zostać skazany przez sąd ziemski za podpalenie. Spór rozstrzygnięto, a następnego roku Jan ze Švamberka został spłacony i zwolniony. Mieszkał w swoim majątku w Borze aż do śmierci w 1533 roku, gdzie założył miejscową gałąź rodu Švamberków. Zainicjował również późnogotycką przebudowę zrujnowanego zamku. Synowie Jana, Bartoloměj i Jan Erazim kontynuowali renesansowe już prace nad zamkiem w drugiej połowie XVI wieku, co doprowadziło do utraty jego obronnej funkcji, na rzecz wygodnej mieszkalnej rezydencji.
Panowanie Švamberków nad Borem zakończyło się w 1650 roku, kiedy to majątek sprzedano Zygmuntowi Friedrichowi Götzen. On i jego potomkowie dzierżyli Bor do pierwszej połowy XVIII wieku, odsprzedając majątek w 1720 roku rodzinie Löwenstein. Jeden z jej członków, Karel Tomáš Ludvík Löwenstein, na początku XIX stulecia niestety dokonał gruntownej neogotyckiej modernizacji zamku. W 1945 roku rezydencja uległa nacjonalizacji i została przeznaczona wpierw na siedzibę administracji wojskowej, następnie szkoły z internatem i ośrodka kulturalnego. Po zakończeniu sowieckiej okupacji kraju, zamek przekazany został władzom miasta.
Architektura
Bor należał do tak zwanych zamków wodnych, dość rzadkich na terenie Królestwa Czeskiego, położonych na relatywnie płaskim terenie i zabezpieczonych barierą wodną. W Borze fosa zasilana była z pobliskiego strumienia Výrovskiego, płynącego po stronie północnej. Pierwotnie zamek był zorientowany na wschód, gdzie okrągła wieża o funkcji bergfriedu została włączona w obwód z grubsza półowalnych w planie murów obronnych. Wieża ochraniała położoną w jej pobliżu wschodnią bramę wjazdową do zamku. Jednak kiedy pod koniec XIII wieku na skrzyżowaniu dróg na północ od zamku uformowało się podzamcze, usytuowane nad strumieniem za którym znajdowała się osada, bramę przeniesiono do kurtyny północnej. Była ona poprzedzona wspomnianą nawodnioną fosą i dodatkowo niższym zewnętrznym murem parchamu.
Cylindryczna wieża uzyskała średnicę 9,6 metra i grubość muru wnoszącą na poziomie przyziemia 3,5 metra. Wejście do niej wiodło przez zamknięty półkoliście portal, jak zwykle osadzony po stronie przeciwnej do wjazdu do zamku, na sporej wysokości, gdzie był połączony drewnianym pomostem z chodnikiem straży w koronie sąsiedniego muru. Portal prowadził do pomieszczenia wysokiego pierwszego piętra, sklepionego na początku XVI wieku ceglaną kopułą. Pierwotnie kondygnacje wieży rozdzielały płaskie, drewniane stropy, połączone zapewne drabiną lub schodami drabiniastymi. Najniższą i najwęższą kondygnację zajmować musiał ciemny i chłodny skład albo więzienie. Najwyższa, zwieńczona blankowanym przedpiersiem, stanowiła platformę obronną, od czasu późnego średniowiecza wyposażoną w machikuły i wysoki stożkowaty hełm.
W narożniku południowo-zachodnim zamku usytuowana była najstarsza zabudowa mieszkalna, być może także o charakterze wieżowym. Pozostałe dwa skrzydła z XIV wieku przystawiono do muru zachodniego, prostopadle do siebie. Rozbudowa późnogotycka dodała zabudowę mieszkalną przy kurtynie południowej oraz powiększyła skrzydło północno-zachodnie. Po stronie południowej stanęła czworoboczna budowla o dość cienkich murach, początkowo umieszczona w całości w obrębie dziedzińca. W toku dalszej rozbudowy przedłużono ją na południe, w ten sposób, że przed obwód muru obronnego wysunięto poligonalnie zakończone prezbiterium kaplicy, która znalazła się we wnętrzu owego budynku (od strony zewnętrznej ryzalit kaplicy był prostokątny). W okresie późnogotyckim wzniesiono również czworoboczny budynek bramny po stronie północnej, którego wielkość wyznaczył zasięg pierwotnego parchamu. Na jego teren wiodły z przejazdu bramnego niewielkie ostrołuczne portale.
Stan obecny
Chociaż wczesnogotycki zamek został z grubsza zachowany w pierwotnym układzie, został jednak bardzo znacząco przekształcony. Nawet późnogotyckie przebudowy z XVI wieku zostały przyćmione zmianami z dwóch kolejnych stuleci i pseudogotycką modernizacją, która ujednoliciła praktycznie całe założenie. Na tym tle wyróżnia się jedynie zachowana XIII-wieczna wieża, obecnie pokryta tynkami i zwieńczona późnogotyckim hełmem oraz machikułami. Mur obronny przetrwał we fragmencie południowym przy wieży oraz po stronie północnej, ukryty wewnątrz nowożytnej zabudowy. W zachodniej części znajdują się ściany obwodowe średniowiecznej, wieloetapowej zabudowy mieszkalnej z całkowicie zmienionymi wnętrzami i elewacjami. Oryginalny detal architektoniczny w większości przepadł. Odkryto jedynie XIV-wieczny portal w pałacu, dwa boczne portale w budynku bramnym i portal wejściowy do wieży. Obecnie zamek jest własnością miasta, które udostępnia go odpłatnie zwiedzającym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.