Bor u Tachova – zamek

Historia

   Zamek został wzniesiony  około połowy XIII wieku przez Ratmíra ze Skviřína. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1263 roku, kiedy to mieszkali na nim Ratmír, burgrabia na pobliskim zamku Přimda, oraz jego brat Bohuslav. Został założony tuż przy skrzyżowaniu dwóch szlaków, z których jeden, śródlądowy, łączył Tachov z Domažlicami, a drugi prowadził z Pilzna do Sulzbach i Norymbergi. Jak sugeruje nazwa zamku, powstał on na terenach o pierwotnie dużym zalesieniu.
   W XIV wieku zamek przechodził przez ręce kolejnych przedstawicieli rodu założyciela warowni, panów ze Švamberka. W latach 60-tych XIV wieku, za Bohuslava ze Švamberka, konsekrowano na zamku kaplicę św. Wawrzyńca. Od 1401 roku właścicielem zamku był Jan ze Švamberka, również właściciel oddanego w zastaw królewskiego miasta Tachov. W kolejnych latach wdał się on w spór z królem Wacławem IV i w 1410 roku został uwięziony, a następnie ścięty w Pradze. Po jego śmierci majątek przeszedł na synów jego brata Bohuslava, z których starszy Bohuslav III z Švamberka w 1421 roku został pojmany przez husytów na rodowym zamku Krasíkov (Švamberk). Po roku niewoli przeszedł na ich stronę i stał się nawet jednym z husyckich głównodowodzących. Zginął w 1425 roku podczas oblężenia austriackiego miasta Retz. Bor zarządzany był wówczas przez młodszego brata, hejtmana Pilzna, Hynka Krušinę ze Švamberka, który w 1430 roku został na Borze oblężony przez husytów. Zamek przetrzymał oblężenie, a Hynek Krušina aż do swojej śmierci (po 1454 roku) był zwolennikiem strony katolickiej. Informacja z 1454 roku wspomina Bor jako warownię opuszczoną, nie wiadomo jednak czy z powodu zniszczenia w trakcie walk.
   Zmiana sytuacji zamku nastąpiła dopiero na początku XVI wieku, gdy po rodzinnym podziale majątku przeszedł on na Jana ze Švamberka. W 1506 roku Jan był wieziony przez Jindřicha z Gutštejna do Górnego Palatynatu jako zakładnik, poręczający za brata Jindřicha, Jana z Gutštejna, który miał zostać skazany przez sąd ziemski za podpalenie. Spór rozstrzygnięto, a następnego roku Jan ze Švamberka został spłacony i zwolniony. Mieszkał w swoim majątku w Borze aż do śmierci w 1533 roku, gdzie założył miejscową gałąź rodu Švamberków. Zainicjował również późnogotycką przebudowę zrujnowanego zamku. Synowie Jana, Bartoloměj i Jan Erazim kontynuowali renesansowe już prace nad zamkiem w drugiej połowie XVI wieku, co doprowadziło do utraty jego obronnej funkcji, na rzecz wygodnej mieszkalnej rezydencji.
   Panowanie Švamberków nad Borem zakończyło się w 1650 roku, kiedy to majątek sprzedano Zygmuntowi Friedrichowi Götzen. On i jego potomkowie dzierżyli Bor do pierwszej połowy XVIII wieku, odsprzedając w 1720 roku rodzinie Löwenstein. Jeden z jej członków, Karel Tomáš Ludvík Löwenstein, na początku XIX stulecia niestety dokonał gruntownej neogotyckiej renowacji zamku. W 1945 rezydencja uległa nacjonalizacji.

Architektura

   Bor należał do zamków wodnych, dość rzadkich na terenie królestwa czeskiego. Pierwotnie zorientowany był na wschód, gdzie potężna okrągła wieża o średnicy 9,6 metra i grubości murów 3,5 metra została włączona w obwód owalnych murów obronnych. Zwieńczony półkoliście portal wejściowy do wieży był, jak zwykle, po stronie przeciwnej od wjazdu do zamku i połączony drewnianym pomostem z chodnikiem obronnym w koronie sąsiedniego muru. Prowadził na pierwsze piętro, sklepione na początku XVI wieku ceglaną kopułą. Wieża ochraniała położoną w jej pobliżu wschodnią bramę wjazdową do zamku. Jednak kiedy pod koniec XIII wieku na skrzyżowaniu dróg na północ od zamku uformowało się podzamcze, bramę przeniesiono do kurtyny północnej. Była ona poprzedzona nawodnioną fosą i niższym murem zewnętrznego obwodu (parchamowym).
   W narożniku południowo – zachodnim zamku usytuowana była najstarsza zabudowa mieszkalna, być może także o charakterze wieżowym. Pozostałe dwa skrzydła przystawione były do muru zachodniego i narożnika północno – zachodniego. Rozbudowa późnogotycka dodała zabudowę mieszkalną przy kurtynie południowej oraz powiększyła skrzydło północno – zachodnie. W okresie tym bergfried został zwieńczony strzelistym hełmem oraz wydatnymi machikułami. W XVI wieku wzniesiono również czworoboczny budynek bramny po stronie północnej, którego wielkość wyznacza zasięg pierwotnego międzymurza.

Stan obecny

   Chociaż wczesnogotycki zamek został zachowany w pierwotnym układzie, został jednak bardzo znacząco przekształcony. Nawet późnogotyckie przebudowy z XVI wieku zostały przyćmione zmianami z dwóch kolejnych stuleci i pseudogotycką przebudową, która ujednoliciła praktycznie całe założenie. Na tym tle wyróżnia się jedynie zachowana XIII-wieczna masywna wieża, obecnie pokryta tynkami i zwieńczona późnogotyckim hełmem oraz machikułami. Mur obronny przetrwał tylko we fragmencie południowym przy wieży oraz po stronie północnej, ukryty wewnątrz nowożytnej zabudowy. W zachodniej części znajdują się ściany obwodowe pierwotnej zabudowy z całkowicie zmienionymi wnętrzami i elewacjami. Obecnie zamek jest własnością miasta, które udostępnia go odpłatnie zwiedzającym.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Zapadni Cechi t.IV, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.