Bezděz – zamek

Historia

   Budowę zamku rozpoczęto w 1264 roku z inicjatywy króla Przemysła Ottokara II na terenach, które wówczas były gęsto zalesione i słabo zaludnione. Miał to być obiekt ściśle wojskowy, bez zaplecza gospodarczego, chroniący powstające w okolicy królewskie majątki (Bezděz, Doksy, Kuřívody) i ważny szlak handlowy prowadzącego z Mělníka do Bezděza i dalej do Żytawy.
   W 1278 roku po bitwie pod Suchymi Krutami, w trakcie której Ottokar poniósł klęskę i zginął, Otton Brandenburski umieścił na zamku Bezděz córkę króla Kunhutę (Kunegundę) i jej małoletniego syna, późniejszego króla Wacława II. Zamek był wówczas okupowany i wykorzystywany jako więzienie przez wojska brandenburskie, dlatego uważa się, iż prace budowlane były zasadniczo ukończone. Kunegunda i Wacław zostali przewiezieni do warowni na początku 1279 roku, i o ile księżna zdołała opuścić więzienie po trzech miesiącach, to Wacław został zabrany do Żytawy, gdzie spędził kolejne 4 lata w niewoli. Śmierć Ottokara II oznaczała także spowolnienie inwestycji budowlanych na zamku oraz akcji kolonizacyjnej okolicznych ziem.
   W kolejnych latach Bezděz  należał na przemian do możnych rodów szlacheckich i królów. W  połowie XIV wieku zamek przeszedł w ręce Karola IV Luksemburskiego, który wykupił go z zastawu od panów z Dubé i parokrotnie przebywał w nim w trakcie swych rządów. Karol IV, król Czech i cesarz rzymski, próbował odzyskać kontrolę nad całym majątkiem królewskim, który został złożony w zastaw i ustanowić nowy kodeks praw zwany Maiestas Carolina. Stwierdzał on między innymi, że nie można już zastawiać żadnej własności królewskiej, a Bezděz był jedną z siedzib które zostały w nim wyraźnie wymienione. Ostatecznie jednak arystokracja nie zaakceptowała Maiestas Carolina, ponieważ zbyt mocno ograniczał jej przywileje.
   Podczas wojen husyckich XV wieku zamek był jednym z ważniejszych punktów oporu katolików w północnych Czechach. Jako iż cieszył się renomą niemożliwego do zdobycia, składowano w nim ruchome dobra królewskie, świeckie i kościelne. Do roku 1468 zamek był własnością rodu Michalovców, a w ciągu następnych stu lat przechodził w drodze zabezpieczenia z rąk do rąk. W 1588 roku cesarz Rudolf II anulował zastaw i sprzedał Bezděz Janowi Wartenberg. Po jego śmierci, dzięki małżeństwu z wdową, zamek stał się własnością Wacława Dubá, który niebawem stał się jednym z przywódców czeskiej rewolty, a po przegranej bitwie pod Białą Górą w 1620 roku uciekł z kraju wraz z Fryderykiem V. Zamek został skonfiskowany, a następnie sprzedany za niewielką cenę cesarskiemu generałowi Albrechtowi von Wallenstein. Tuż przed przejęciem przez Wallensteina zamek został po raz pierwszy w swej historii zbrojnie zdobyty i spalony. Bronili go zbuntowani poddani Wacława Dubá, którzy schronili się na zamku i zostali pokonani przez najemników wynajętych przez Maksymiliana I Bawarskiego. Mimo poważnych zniszczeń Wallenstein postanowił odbudować zamek i przekształcić go w nowożytną fortecę. Szczęśliwie dla średniowiecznej budowli, zmienił później zdanie i w 1627 roku przekazał Bezděz zakonowi augustynów, którym nakazał przekształcić zamek w ufortyfikowany klasztor. Prace te prowadzono wyjątkowo powolnie, dlatego po 9 latach warownię otrzymał hiszpański zakon benedyktynów z Montserrat, a Bezděz stał się z czasem miejscem pielgrzymek, do zakupionego przez mnichów posągu Czarnej Madonny. W 1778 roku majątek zakonny zagarnęli Prusacy, wynajęci przez benedyktynów do ochrony przed armią austriacką. Okradziony klasztor dekretem cesarza Józefa II został zlikwidowany w 1785 roku. Opuszczony zamek zaczął się wówczas chylić ku ruinie, stając się jedynie miejscem romantycznych wędrówek. Pierwsze prace zabezpieczające i remontowe podjął w 1932 roku Czechosłowacki Klub Turystyczny. Były one kontynuowane po drugiej wojnie światowej, kiedy to w 1953 roku Bezděz został przejęty przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Architektura

    Zamek został wzniesiony na szczycie 200 metrowej góry i dostosowany kształtem do jej grzbietu, przez co otrzymał podłużny i wąski kształt. Wysokie i niedostępne urwiska rozciągają się od strony południowej, północnej i zachodniej, czyniąc jedyne możliwe podejście od południowego wschodu. Głównym i jednym z najstarszych elementów była, usytuowana w najwyższym punkcie wzniesienia, cylindryczna wieża o  35 metrach wysokości. Jej średnica wynosi 10,5 metra, a grubość ścian dochodzi aż do 4 metrów u podstawy. Powyżej jej mury zwężają się, a pomieszczenia wewnątrz stają coraz większe. Pierwotne wejście znajdowało się na wysokości 9 metrów nad ziemią. Wewnątrz umieszczono pięć kondygnacji, przedzielanych drewnianymi stropami. Wieża (bergfried) flankowała podejścia do zamku i zapewne stanowiła ostateczny punkt obrony.
    Na północ od głównej wieży usytuowano dwa, ułożone równolegle do siebie budynki mieszkalne, pomiędzy którymi wydzielono wąski dziedziniec zamku górnego, gdzie znajdował się 11-metrowej głębokości zbiornik na wodę. Krótszy budynek zachodni nazywany jest Pałacem Burgrabiego, budynek wschodni, określany jest jako Płac Królewski. Zajmował on całą długość bocznej kurtyny muru i kończył się kaplicą. Był to największy budynek na zamku, posiadający dwukrotnie więcej pomieszczeń od innych. Do komunikacji pomiędzy pokojami służył piętrowy, drewniany ganek od strony dziedzińca. Komnaty parteru posiadały pierwotnie płaskie drewniane sufity, oprócz dwóch południowych przy wieży, które otrzymały sklepienia w XVI wieku. Od strony dziedzińca oświetlane były w przyziemiu wąskimi oknami ze zwieńczeniem w formie trójliści. Dzisiejsze duże okna zostały przebite dopiero w XVII wieku. Większe ostrołukowe okna pierwotnie zastosowano oryginalnie na piętrze od strony wschodniej, zabezpieczonej niedostępnym urwiskiem. Do rezydencjonalnego piętra prowadziły trzy portale. Pośrodku umieszczono sień wejściową w narożu której usytuowana była spiralna klatka schodowa na wyższą kondygnację. Dwa mniejsze pomieszczenie po prawej stronie ogrzewane były narożnymi kominkami. Wszystkie pomieszczenia piętra były pierwotnie sklepione. Cechą charakterystyczną pałacu i pewną nowością w ówczesnej architekturze był brak wielkiej sali (auli), w której do tej pory na zamkach koncentrowało się całe życie. Zamiast tego w Bezděz widzimy szereg mniejszych pomieszczeń, z pewnością o wyspecjalizowanych funkcjach.
   Pałac Burgrabiego został w znacznym stopniu posadowiony na stoku północnym, więc pierwsze piętro znajdowało się w przybliżeniu na wysokości dziedzińca, naprzeciwko Pałacu Królewskiego. Pierwotne dolne okna  były niewielkie, wąskie i zwieńczone trójliściami, większe ostrołukowe z maswerkami umieszczono tylko na piętrze. Zarówno przyziemie jak i piętro zajmowały po trzy pomieszczenia z których największe były centralne. Podobnie jak w Pałacu Królewskim gospodarczy parter posiadał stropy drewniane, a reprezentacyjno – mieszkalne piętro sklepienia. Tam też w części południowej znajdowała się komnata z narożnym kominkiem. W komnacie północnej usytuowano natomiast spiralną klatkę schodową na poddasze.
   Zamkowa kaplica św. Michała Archanioła jest wybitnym przykładem XIII-wiecznego gotyku. Jest to budowla salowa z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. Na południowej stronie umieszczono emporę dla króla lub pana zamku, dostępną przez spiralną klatkę schodową, a wzdłuż ścian liczne, zwieńczone trójliściami sedilia dla księdza i służby liturgicznej. Sufit kaplicy zwieńczono pięknym sklepieniem krzyżowo – żebrowym z wydatnymi zwornikami. Co ciekawe do dzisiaj widoczne są w nich ślady mocowań po tarczach herbowych, które pierwotnie ozdabiały wnętrze. Wejście do kaplicy prowadziło z poziomu przyziemia dziedzińca przez niewielką sień ze sklepieniem krzyżowym. W grubości 3 metrowego muru kaplicy, po północnej stronie umieszczono niewielką zakrystię. Z zewnątrz kaplicę opięto przyporami, pomiędzy którymi umieszczono ostrołukowe okna z maswerkami.

    Powstały w XIV wieku zamek dolny znajdował się po południowo – zachodniej stronie bergfriedu. Składał się on z dwóch równoległych budynków, pomiędzy którymi umieszczono szerszy niż na zamku górnym dziedziniec. Pomieszczenia w przyziemiach budynków pełniły funkcje gospodarcze, a piętra rezydencjonalne. Każdy dom składał się z trzech komór na parterze i z trzech komór na piętrze, z których centralne były dwukrotnie większe od dwóch pozostałych. W budynku zachodnim środkowa komnata na piętrze oświetlana była przez dwa duże ostrołukowe okna w ścianie zewnętrznej, podobnie było w budynku wschodnim. Komunikację pionową zapewniały narożne spiralne schody, a wschodnie pomieszczenie ogrzewane było za pomocą kominka. Kondygnacje parteru rozdzielone był drewnianymi, płaskimi stropami, wyżej umieszczono sklepienia krzyżowe. Najciekawszą komnatą było pomieszczenie południowego domu, po lewej stronie sieni, z trzema małymi oknami. Zachowały się w nim ślady drewnianej okładziny ścian i sufitu, których zadaniem było utrzymywanie ciepła. Z tego powodu przyjmuje się, iż mogło służyć jako sypialnia. Poddasza zostały zbudowane powyżej sklepień na pierwszym piętrze. Były prawie na pewno używane do celów mieszkalnych, a także obronnych. Budynki zostały pokryte dwuspadowymi dachami, zachodni został dodatkowo wzmocniony od strony urwiska czterema masywnymi przyporami.
   Zachodnią, południową i wschodnią stronę zamku zajmowało otoczone murem obronnym przedzamcze. Grubość tych murów wynosiła 1,8 metra. Od strony wschodniej było ono rozległe, od zachodniej zajmowało tylko wąski pas terenu pomiędzy murami zamku górnego a skarpą wzgórza, o długości około 250 metrów i  szerokości tylko 50 metrów. W części południowej przedzielone było poprzecznym murem, wzmocnionym cylindryczną wieżą. Umieszczono tam bramę, a kolejne dwie zewnętrzne znajdowały się po stronie południowej i wschodniej. Wieża przedzamcza flankująca trzecią bramę ma 20 metrów wysokości i średnicę 9,5 metra. Wewnątrz posiadała jedynie wąskie, ciemne komory o średnicy 1,85 metra, podzielone belkami stropowymi na kilku piętrach. Cechą charakterystyczną zamku był brak rozległej zabudowy gospodarczej na przedzamczu.

Stan obecny

   Bezděz to obecnie jeden z najważniejszych zabytków średniowiecznych na terenie Czech, a także najlepiej zachowany XIII-wieczny zamek Przemysła Otokara II. Dzięki przeprowadzanym od kilkudziesięciu lat pracom renowacyjnym większość budynków została zadaszona i udostępniona do zwiedzania. Zabytek można odwiedzać od poniedziałku do niedzieli, w sezonie letnim w godzinach od 9.00 do 16.30. W okresie zimowym czas otwarcia jest nieznacznie skrócony.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Strona internetowa hrad-bezdez.eu, History.