Historia
Budowa zamku Engelsburg nie została odnotowana w przekazach pisemnych, lecz przypuszczalnie miało to miejsce na przełomie XIV i XV wieku, na ziemiach należących wówczas do panów z Rýzmburka. Wraz z zamkiem w Bečovie nad Teplou, Engelsburg ochraniał ich rozległe włości. Najstarsza wzmianka o nim pojawiła się w 1402 roku, kiedy to głową rodu był Boreš Hrabě z Rýzmburka. Właścicielem zamku był natomiast jego kuzyn Boreš młodszy z Rýzmburka. Zmarł on około 1403 roku i zostawił dwóch małoletnich synów, których opiekunem został wujek, również o imieniu Boreš. W 1406 roku, za zgodą króla Wacława IV, zamek przejął Oldřich Zajíc z Házemburka, brat praskiego arcybiskupa Zbynka Zajíca, prawdopodobnie w zamian za królewski zamek Přimda. Oldřich zachował Engelsburg aż do swojej śmierci w 1414 roku, po czym wrócił on w ręce monarchy. Rok później królewskim burgrabią był już Janek Maleřík.
W czasie wojen husyckich Andělská Hora została zdobyta przez husyckiego dowódcę Jakubka z Vřesovic. Osadził on na zamku silną załogę, z którą dokonywał licznych zbrojnych wypraw na ziemie swych wrogów. Między innymi w 1429 roku po wyruszeniu z Engelsburga oblegał klasztor Ostrov, a w 1430 roku przyjmował na zamku przedstawicieli biskupa Bambergu, który postanowił zapłacić haracz w celu uniknięcia najazdu na swoje dobra. W 1437 roku cesarz Zygmunt Luksemburczyk, podarował zamek swemu kanclerzowi Kašparowi Šlikowi, gdyż niewiele wcześniej Jakubek zwrócił warownię do domeny królewskiej, na skutek pogodzenia się z władcą i uzyskania potwierdzenia innych majątków nagromadzonych w czasie wojny. Kašpar Šlik początkowo chciał rozebrać podupadły zamek, ale w 1437 roku sejmik ziemski naliczył mu roczny dochód w wysokości 100 złotych florenów, przeznaczony na remont Engelsburga.
Jako że Andělská Hora była ważnym strategicznie punktem, w 1461 roku król Jerzy z Podiebradów odebrał zamek Matyášowi, bratu i następcy Kašpara Šlika, a następnie przekazał w dożywocie Zbynkowi Zajícowi z Házemburka. Po jego przedwczesnej śmierci w 1463 roku, król nadał Engelsburg swemu synowi, Hynkowi, rozszerzając przy okazji majątek na Radošov, Šemnice i osiem innych wsi. Hynek wkrótce potem przekazał zamek królewskiemu komornikowi Janowi ze Štampachu, pod warunkiem, że Andělská Hora zostanie wyłączona spod jurysdykcji sądu w Loket i będzie zawsze otwarta dla rodu Podiebradowiczów. Jan nie dzierżył jednak zamku długo, gdyż już trzy lata później Engelsburg został zdobyty przez burgrabiego miśnieńskiego Jindřicha II z Plavna, w trakcie walk Unii Zielonogórskiej, czyli związku katolickiej, czeskiej szlachty, z husyckim królem Jerzym z Podiebradów. Dopiero w 1468 roku armia królewska odbiła zamek.
Po wstąpieniu w 1471 roku na tron czeski Władysława II, Jindřich III z Plavna wystąpił z roszczeniami do Engelsburgu. W 1482 roku na zjeździe w Moście zdołał uzyskać zamek, który po utracie dóbr w Saksonii stał się siedzibą rodzinnego majątku i został około 1487 roku, a następnie po 1520 roku gruntownie przebudowany. Potomkowie Jindřicha władali zamkiem do 1565 roku, kiedy to został przejęty przez krewnych Lobkoviców. Już jednak w 1570 roku nowym właścicielem Engelsburga został Kašpar Colonna z Felsu, za którego zamek przestał być szlachecką siedzibą mieszkalną. Colonnowie utracili go na rzecz rodu Černínów, w czasie konfiskat po klęsce antyhabsburskiego powstania pod Białą Górą. W 1635 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, Engelsburg okupowali i zdewastowali Szwedzi. Kres funkcjonowania zamku przyniósł wielki pożar w 1718 roku. Od tamtego momentu zniszczona budowla opustoszała i popadła w ruinę.
Architektura
Zamek wzniesiony został na stożkowym, bazaltowym wzgórzu, dominującym nad okolicznym, miejscami pofałdowanym, ale dużo niższym terenem. Skaliste zbocza wydłużonego mniej więcej na osi wschód-zachód grzbietu, zapewniały dobrą ochronę z każdej strony i wpłynęły na ukształtowanie zamku. Engelsburg składał się z zamku górnego po stronie wschodniej i niewielkiego przedzamcza po stronie zachodniej. To drugie pełniło głównie funkcję obronną, a nie gospodarczą, stanowiąc raczej rozległe przedbramie. Przedłużało obwarowania drogi dojazdowej do zamku, która prowadziła od południa i przed podzamczem zakręcała na wschód. Do budowy zamku wykorzystano miejscowy bazalt, a jedynie narożne bloki i niektóre detale architektoniczne wykonano z piaskowca. Bazalt zapewne pozyskiwano na miejscu, choć nie tradycyjnym sposobem w trakcie wykopywania fosy, która w Engelsburgu uznana została za zbędną.
W XV wieku obwód obronny zamku zamykał teren o kształcie wydłużonej elipsy, zorientowanej na osi wschodnio-zachodniej, o długości około 80 metrów i szerokości 40 metrów. Mury wyposażono w strzelnice przystosowane do broni palnej i zwieńczono daszkami ponad gankami obrońców. W południowej, najwyższej części wzniesienia usytuowana została czworoboczna, nieregularna w planie wieża mieszkalna, mająca co najmniej dwie główne kondygnacje, rozdzielone przez płaski, drewniany strop. Po stronie zachodniej na skale wzniesiono budynek mieszkalny na planie nieregularnego czworoboku, górujący nad drogą dojazdową do zamku. Wjazd znajdował się w czworobocznym budynku bramnym po stronie północnej. Mieścił on sklepiony krzyżowo przejazd i pomieszczenie po jego południowej stronie, a także co najmniej dwa piętra powyżej. Tuż za nim znajdował się wykuty w skale zbiornik na wodę deszczową, a jeszcze dalej, na wschodnim skraju dziedzińca, znajdować się mógł kolejny niewielki budynek mieszkalny.
W trakcie rozbudowy z pierwszej połowy XVI wieku, we wschodniej części założenia wzniesiono duży późnogotycki dom, powstały na miejscu starszego i mniejszego budynku z przełomu XIV i XV wieku. Jego nietypowy, czworoboczny, ale nieregularny plan został podyktowany kształtem terenu. Wysunięty był w kierunku wschodnim poza obwód obronny, gdzie posadowiono go na skalnym cyplu. Wnętrze przyziemia późnogotyckiego budynku podzielono na dwa trakty, z długą ścianą wyznaczającą część północną i południową, a także krótką poprzeczną w części północnej. Część pomieszczeń była podsklepiona, prawdopodobnie przy zastosowaniu późnogotyckich kolebek lub sklepień krzyżowych. Wyżej znajdowały się dwa piętra mieszkalne, przypuszczalnie kryte osobnymi dachami dwuspadowymi dla poszczególnych traktów.
Przedzamcze zachodnie ukształtowane zostało ostatecznie pod koniec pierwszej ćwierci XVI wieku. Miało kształt zbliżony w planie do trójkąta o długości ściany północnej 30 metrów i przeciwprostokątnej dochodzącej do 50 metrów. Zachodni bok składał się z masywnego kamiennego muru o grubości około 2,5 metra, z dwoma lekkimi załamaniami, półkolistą wieżyczką na południowym końcu i bramą przy północno-zachodnim narożniku. Mur wznosił się na skalistym podłożu od bramy w stronę znajdującej się w najwyższym miejscu wieżyczki. Strony północna i południowa podzamcza zabezpieczone były jedynie drewnianą palisadą lub częstokołem, jako że strome zbocza zapewniały dodatkową obronność. Bramę stanowił półkolisty portal wykonany bez ciosowego obramienia, nad którym prawdopodobnie zamontowana była drewniana lub szachulcowe konstrukcja z pomieszczeniem straży.
Stan obecny
Zamek zachował się w postaci dość czytelnej trwałej ruiny. W najlepszym stanie znajduje się budynek wschodni z pierwszej połowy XVI wieku oraz budynek bramny prowadzący na zamek górny. W nieco gorszym najwyżej położona wieża czworoboczna, budynek zachodni i fragmenty muru przedzamcza. Po przeprowadzonych w ostatnim okresie pracach zabezpieczających i remontowych zabytek został udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Kaňka J., Fortifikační systém hradu Andělská Hora a jeho vývoj, Plzeň 2012.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.