Historia
Około końca pierwszej ćwierci XIII wieku, na terenie lewobrzeżnego dworu książąt śląskich, powstał najstarszy kościół bądź kaplica. W 1243 lub 1248 roku księżna Anna, wdowa po Henryku Pobożnym, wraz z synami założyła na terenie dworu szpital pod wezwaniem św. Elżbiety, zaś w 1253 sprowadziła z Pragi Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą, tworząc bogato uposażony klasztor tego zakonu i przekazując zakonnikom również kościół wraz z szpitalem. Oprócz niego zakonnicy otrzymać mieli po śmierci Anny część jej dworu, pobliski młyn na wyspie św. Macieja, pół młyna koło kościoła Wszystkich Świętych oraz przede wszystkim kościół św. Elżbiety wraz z przyległościami i należną do niego dziesięciną. Wrocławski klasztor Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą w stosunkowo niedługim czasie stał się centrum administracji śląsko-kujawskiej gałęzi zakonu, natomiast działalność charytatywna stopniowo straciła na znaczeniu, czego przejawem było między innymi równorzędne lub wymienne traktowanie wezwań św. Elżbiety i św. Macieja.
Na początku XIV wieku klasztorny kościół św. Macieja poddany został gotyckiej przebudowie. Wpierw powiększono prezbiterium, nadając mu trójboczne zakończenie, oraz rozpoczęto budowę wieży. Kolejne etapy budowlane nastąpiły w końcu XIV wieku oraz na początku XV stulecia, gdy po kolei przybudowano do podwyższonego korpusu trójbocznie zamknięte ramiona transeptu, najpierw południowe a następnie północne, nadające świątyni plan krzyża. Ukończenie nakrytej ostrosłupowym, miedzianym hełmem czworobocznej wieży nastąpiło około 1487 roku (data na zworniku na piętrze), choć była ona jeszcze podwyższana w XVI stuleciu.
Na przełomie XV i XVI wieku w klasztorze zaczęto poświęcać więcej uwagi ubogim i chorym, częściowo z powodu nacisków rady miejskiej, dążącej do przejęcia prawa patronatu nad parafią św. Elżbiety, co ostatecznie nastąpiło w 1525 roku. Likwidacji szpitala w tym czasie zapobiegła interwencja biskupa wrocławskiego Jakuba von Salza. Wkrótce potem rozwinął się system rent, który spowodował przekształcenie klasztoru i szpitala w dochodową instytucję, co w rezultacie spowodowało specjalizację i separację poszczególnych oddziałów, a w konsekwencji przekształcenie części zabudowań klasztorno – szpitalnych (od głównego budynku szpitala, zamienionego w mieszkania prebendariuszy korzystających z rent składanych wcześniej na ten cel, oddzielono oddziały przeznaczone dla chorych, starców i ubogich).
W 1569 roku przebudowano kościół klasztorny, podwyższając po raz kolejny mury nawy i wznosząc nowe sklepienia, jeszcze utrzymane w stylistyce gotyckiej. Ponadto za czasów mistrza Bartholomeusa Mandla sąsiedni szpital otrzymał w 1570 roku nowy dach, a w 1581 roku odnowiono budynki szpitalne. W 1662 rozmontowano górną część nadwątlonego hełmu wieży kościelnej, który zastąpiono barokowym. W kolejnych latach zbarokizowano wnętrze kościoła, dodano od południa kruchtę i w 1675 roku dobudowano zakrystię. Pięć lat wcześniej, ze względu na problemy z brakiem miejsca i złym stanem zabudowań, gruntownie przebudowano północną część szpitala, która do tego czasu miała być drewniana lub raczej szachulcowa.
W początkach XVIII wieku działalność opiekuńcza klasztoru była kontynuowana, jednak w znacznie mniejszym zakresie. Zajęcie Śląska przez Prusy spowodowało upadek zgromadzenia, którego ostatnia wizytacja z Pragi odbyła się 1748 roku (stwierdzono podczas niej obecność w szpitalu 6 mężczyzn i 19 kobiet oraz 32 studentów). W 1807 roku część szpitala przebudowano na szkołę i już w 1810 roku doręczono oficjalne zawiadomienie o likwidacji zakonu na Śląsku. Po sekularyzacji zakonu, kościół św. Macieja stał się pomocniczym kościołem parafialnym, poddanym poważniejszemu remontowi w latach 1895-1896. Uszkodzony podczas walk w 1945 roku, długo stał zaniedbany, co doprowadziło do zawalenia w czasie wichury części północnego ramienia transeptu oraz arkady tęczy. Ostatecznie cały kościół odbudowany został w latach 1961-1966. Ostatnie większe zmiany architektoniczne przy dawnych zabudowaniach klasztornych zostały przeprowadzone w latach 30-tych i 60-tych XX wieku.
Architektura
Klasztor założony został w północnej części miasta, na terenie dawnej kurii książęcej, gdzie wchodził w skład dużego kompleksu zabudowań szpitalno – klasztornych, w zachodniej części należących do Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą, w środkowej do klarysek, a we wschodniej do franciszkanów. Od północy założenie ograniczały miejskie mury obronne, od zachodu ulica Szewska biegnąc w kierunku furty miejskiej zwanej Młyńską i nabrzeża Odry, a od południa ulica skierowana ku kościołowi franciszkańskiemu św. Jakuba i dalej łukiem przez bramę Piaskową na most ku wyspie Piasek. Kompleks zabudowań Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą składał się z kościoła św. Macieja, sąsiadującego z nim od południa cmentarza i zabudowań klasztorno – szpitalnych po wschodniej i północnej stronie świątyni. Od zabudowań klarysek oddzielała je wąska wewnętrzna alejka.
Kościół w XIII wieku składał się z dwuprzęsłowego, jednonawowego korpusu o wymiarach wnętrza 10 x 14,5 metra, oraz również dwuprzęsłowego, nieco węższego i dłuższego prezbiterium po stronie wschodniej, wielkości wnętrza 6,7 x 15 metrów. Wejście do niego prowadziło wówczas przez ścianę zachodnią, w miejscu później zastawionym niską przyporą. Na skutek rozbudowy z XIV – XV osiągnął układ na planie krzyża, z ramionami transeptu zamkniętymi od północy i południa poligonalnie i przedłużonym ku wschodowi prezbiterium, także zamkniętym wielobocznie. Krzyż nie miał jednak tradycyjnej formy łacińskiej za sprawą dostawienia transeptu do krótkiej nawy, a zarazem wydłużeniu części wschodniej kościoła (rozbudowa ku zachodowi nie była możliwa z powodu biegnącej tam ulicy). Bryłę uzupełniła wieża osadzona między prezbiterium a południowym ramieniem transeptu, dołem kwadratowa, wyżej przechodząca w ośmiobok z XVI stulecia. Wtedy też korpus nawowy po raz drugi podwyższono o około 2 metry.
Nawę, transept i prezbiterium opięto od zewnątrz uskokowymi przyporami, w zachodnich narożnikach usytuowanymi prostopadle do siebie, w wielobocznych zamknięciach transeptu i prezbiterium pod skosem. Ściany nawy od południa i zachodu przepruto ostrołucznym oknem, zaś w ścianie północnej i południowej umieszczono portal wejściowy (ten drugi utworzony został jeszcze w XIII wieku). Transept jako jedyny ujęto cokołem, natomiast więżę w części ośmiobocznej narożnymi lizenami. Oświetlenie środkowej i wschodniej części kościoła zapewniły wysokie, trójdzielne okna maswerkowe o obustronnych rozglifieniach. Wieżę wyposażono w portal w przyziemiu, szeroki, profilowany otwór na piętrze oraz wąskie okna o uskokowych ościeżach.
Krótka nawa podzielona została na dwa prostokątne przęsła przykryte sklepieniem krzyżowo – żebrowym z żebrami tarczowymi. Prezbiterium przykryto nad dwoma przęsłami prostokątnymi sklepieniem krzyżowo – żebrowym, a sześciodzielnym sklepieniem nad wschodnim zamknięciem. Podobnie rozwiązano zwieńczenie ramion transeptu, z tym że prostokątne przęsła były tam pojedyncze, a w północnym ramieniu zostało nad nim rozwinięte późnogotyckie sklepienie gwiaździste, czteroramienne. Żebra wsparte zostały w transepcie na rzeźbionych konsolach i spięte płaskorzeźbionymi zwornikami, natomiast w prezbiterium przedłużono je za pomocą półośmiobocznych służek zakończonych ozdobnymi konsolami w kształcie głów i symboli Ewangelistów. Ramiona transeptu otwarto do wnętrza wysokimi, ostrołucznymi, sfazowanymi arkadami. W czworobocznej części wieży na dwóch kondygnacjach umieszczono kaplice, połączone schodami w grubości muru północnego i wschodniego wieży.
Zabudowania klasztorno – szpitalne stały równolegle do sąsiedniej ulicy Szewskiej, dłuższymi osiami na linii północ – południe, za wyjątkiem zamykającego kompleks skrzydła północnego. Najstarsze budynki wznoszono z cegły w układzie wendyjskim, później także w wątku gotyckim, przy czym aż do XVI wieku północna część założenia miała być jeszcze drewniana lub szachulcowa. Poszczególne budynki musiały być różnej wysokości, albo rozstawione w niewielkich odstępach, gdyż pomimo usytuowania w rzędach równoległych do ulicy, widoczne były ich gotyckie, zdobione blendami szczyty. W obrębie zabudowań prawdopodobnie funkcjonowały dwa dziedzińce, być może związane z podziałem szpitala na część męską i żeńską.
Stan obecny
Średniowieczne zabudowania klasztorno – szpitalne uległy na przestrzeni wieków prawie całkowitej przebudowie. Gotyckie mury częściowo ukryte są pod nowożytnymi tynkami i w nielicznych miejscach widoczne gołym okiem (w jednym z klasycystycznych skrzydeł ukryta jest zdobiona blendami gotycka ściana szczytowa, a do przypory prezbiterium kościoła przylega rzygacz związany z odprowadzaniem wody z dachu budynku szpitalnego). Po przeprowadzonym w 2006 roku remoncie w jednej z zachowanych sal szpitalnych założono strop naśladujący typowy strop średniowiecznej sali szpitalnej, ale nie wyeksponowano odsłoniętych w trakcie badań architektonicznych fragmentów XIII-wiecznych wątków ceglanych.
Dawny kościół szpitalno – klasztorny, choć jest budowlą niewielką, na tle innych głównych gotyckich świątyń Wrocławia, wyróżnia się bardzo oryginalnym układem i bryłą, zbliżonym nieco do tumskiej kolegiaty św. Krzyża. Niestety wiele z jego oryginalnych detali architektonicznych przepadło na skutek zniszczeń wojennych. Oryginalne zworniki i konsole sklepienne przetrwały w prezbiterium, XVI-wieczny zwornik znajduje się w nawie, zachował się również uskokowy portal południowy z drugiej połowy XIII wieku (znajdujący się dziś w nowożytnej kruchcie), późnogotyckie portale wieży, czy zwornik sklepienia drugiej kondygnacji z datą jej ukończenia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Antkowiak Z., Kościoły Wrocławia, Wrocław 1991.
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Encyklopedia Wrocławia, red. J.Harasimowicz, Wrocław 2006.
Eysymontt R., Średniowieczny szpital pw. św. Macieja we Wrocławiu, „Quart”, nr 4 (10)/2008.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Świechowski Z., Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000.