Historia
Zabudowa mieszkalna na terenie Torunia zaczęła powstawać w 1236 roku, po translokacji miasta z pierwotnego miejsca na obszarze wsi Stary Toruń, w mniej zagrożone wylewami Wisły miejsce na wysokiej terasie. Najwcześniejsze toruńskie domy były drewniane lub o konstrukcji szachulcowej. Pierwsze ceglane kamienice gotyckie zaczęto stawiać w toruńskim Starym Mieście od drugiej połowy XIII wieku, a już w XIV stuleciu zabudowa murowana była powszechna. Wraz ze wzrostem bogactwa kupieckiego miasta, rozwojem handlu i transportu, w Toruniu zaczęto również budować spichrze. Już w XIII i XIV wieku na terenie Starego Miasta było ich około trzydziestu, później w okresie największego rozkwitu handlu zbożem, ich liczba przekroczyła setkę.
W końcu XIV stulecia oba toruńskie miasta wraz z przedmieściami osiągnęły apogeum potencjału demograficznego, a w konsekwencji największy zasięg średniowiecznej zabudowy mieszkalnej i gospodarczej. Kryzys gospodarczy z XV wieku, pogłębiony zniszczeniami z okresu wojen zakonu krzyżackiego z Polską i Litwą, doprowadził do zmniejszenia liczby ludności i aktywności budowlanej. Tendencja taka mogła utrzymywać się aż do połowy XVI stulecia. Dopiero ożywienie eksportu zboża i wzrost znaczenia toruńskich jarmarków przyczyniły się do kolejnego, krótkotrwałego rozkwitu demograficznego Torunia na początku XVII wieku. Okres dobrobytu był jednak stosunkowo krótki, zakończony wojnami polsko-szwedzkimi, którym towarzyszyły epidemie dżumy, niekorzystne zmiany klimatyczne i załamanie się handlu zbożem, przez co renesansowe i wczesnobarokowe zmiany w architekturze mieszkalnej Torunia nie były znaczne, zapewne ograniczone do domów czołowych rodów patrycjuszowskich na terenie Starego Miasta.
Wiek XVIII i XIX przyniosły największą zagładę średniowiecznych domów toruńskich. Przez cały ten okres stopniowo następowały przekształcenia spichrzów i kamienic, obejmujące zmianę funkcji wyższych kondygnacji z magazynowych w mieszkalne, zmianę form zdobnictwa fasad, czy wprowadzanie nowego wyposażenia i układu pomieszczeń. Oblężenie Torunia przez wojska szwedzkie w 1703 roku oraz wojny napoleońskie spowodowały dewastację i upadek zabudowy miejskiej. Przez cały XIX wiek trwał niszczący proces przekształceń wielu starych, albo budowy na ich miejscu nowych domów czynszowych, zahamowany dopiero w XX wieku, po wprowadzeniu ochrony konserwatorskiej zabytków.
Architektura
Stare Miasto toruńskie uzyskało dość nieregularny układ przestrzenny, wynikający z kilku etapów rozbudowy. Najbardziej symetryczne były bloki zabudowy w południowej części miasta, natomiast pozostałe dostosowywano do warunków naturalnych i obiektów funkcjonujących przed rozszerzeniem obszaru miasta, takich jak klasztor franciszkanów. Lokacja Nowego Miasta toruńskiego pod względem przestrzennym była uwarunkowana ustalonymi już granicami Starego Miasta i zamku wraz z przedzamczem oraz założonego nieco wcześniej klasztoru dominikanów. Do ulic i bloków zabudowy o regularnym charakterze dodano parcele, których rozplanowanie wyraźnie odbiegało od regularności. Ogółem w Starym Mieście funkcjonowały dwadzieścia trzy bloki zabudowy, a w Nowym Mieście dziewiętnaście. Zabudowa Starego Miasta była zdecydowanie bardziej gęsta, przeważały w nim domy bez zaplecza gospodarczego, większą też rolę odgrywały szerokie parcele z usytuowanymi na tyłach magazynami, właściwe dla działalności kupieckiej. Natomiast charakterystycznym elementem zabudowy Nowego Miasta była duża liczba pustych placów, użytkowanych w działalności garbarskiej (w pobliżu Strugi Toruńskiej) i do rozstawiania ram sukienniczych (północno-wschodnia część miasta).
Najstarsze domy na terenie Torunia, wznoszone w okresie żywiołowego rozwoju miasta i masowego napływu ludności, musiały być konstrukcji drewnianej, szachulcowej lub ewentualnie stojące na kamiennej podmurówce z granitowych otoczaków. Te najwcześniejsze domy składały się na poziomie przyziemia z jednej izby na rzucie zbliżonym do kwadratu, albo z izby poprzedzonej korytarzem. W późniejszym etapie przetrwały one w tak zwanych budach, czyli domach pozbawionych podwórzy, najczęściej usytuowanych przy murach obronnych. We wnętrzach najstarszych domów toruńskich brakowało podziałów, ewentualnie były dzielone lekkimi ściankami konstrukcji drewnianej (wyjątkiem była najstarsza część kamienicy przy ul. Żeglarskiej 13, mająca wydzieloną mniejszą część tylną ze studnią). Na podstawie tych pierwotnych domów wykształciły się kamienice dwutraktowe i kilkukondygnacyjne, w których wielkie sienie kontynuowały wielofunkcyjność pierwotnego jednoprzestrzennego wnętrza.
Pośród toruńskich gotyckich domów mieszczańskich z XIV i XV wieku funkcjonowały dwa główne typy: kamienice kupieckie, zazwyczaj większe i bardziej okazałe, oraz znacznie skromniejsze i węższe kamienice rzemieślnicze, przy czym Nowe Miasto toruńskie, ze względu na swój rzemieślniczy charakter, posiadało znacznie mniejszą liczbę bogato zdobionych kamienic i spichrzy od Starego Miasta. Średniowieczne kamienice Nowego Miasta, w porównaniu ze staromiejskimi, były znacznie skromniejsze, zazwyczaj jednopiętrowe o wąskim planie z dwu- lub trójosiowymi fasadami, podczas gdy pośród kamienic staromiejskich trójosiowe fasady miały budynki średniej wielkości, a nierzadkim widokiem były kamienice cztero- czy pięcioosiowe. Ponadto już w XIV wieku pierwotne domy staromiejskie rozbudowywano, poprzez dodawanie nowych traktów tylnych. Jako materiału budowlanego używano cegły, ale nawet budynki murowane mogły mieć część konstrukcji wzniesionej w technice szachulcowej (np. górne piętra, tylne elewacje, ściany działowe). Prawdopodobnie zabudowa mieszkalna Nowego Miasta miała większą ilość domów szachulcowych i funkcjonowały one dłużej w architekturze miasta niż w Starym Mieście.
Fasady toruńskich kamienic gotyckich przeważnie były szczytowe, a więc najbardziej okazałe części budynków zwrócone były w stronę ulic i placów. Rzadziej w stronę ulicy domy sytuowano równolegle do kalenicy. Fasady budowano w formach bardzo ozdobnych, urozmaiconych profilowanymi wnękami, służkami, blendami, czy fryzami. Elementy te wypełniano malarską ornamentyką o typowych gotyckich motywach ostrołuków, trójlistnych koniczyn, rybich pęcherzy lub maswerków. Kolorystyka elewacji budynków najczęściej oscylowała wokół czerwieni, bieli, czerni i glazurowanych cegieł, zielonych bądź czerwonych. Jeśli ceglana elewacja była barwiona, to włącznie ze spoinami, ewentualnie spoiny malowano na biało. Pośród szczytów bardzo popularne były formy schodkowe, zwieńczane na poszczególnych stopniach ozdobnymi blankami. Otwory okienne miały formy ostrołuczne lub czworoboczne. Często były umieszczane w osiach wysokich płycin, pojedynczo lub kilka nad sobą. Blendy, wnęki i płyciny zamykano ostrołucznie lub odcinkowo, a od przełomu XIV i XV wieku, wraz z pojawieniem się w architekturze państwa krzyżackiego tak zwanego stylu miękkiego, zdarzały się także półkoliste. Okna w bogatszych kamienicach były szklone, ale stosowano też drewniane okiennice. Portale wejściowe w kamienicach staromiejskich były okazałe, wysokie i profilowane, niekiedy z płaskimi tympanonami ponad prostokątnymi przejściami.
Wnętrza kamienic z XIV-XV wieku dzielone były drewnianymi stropami belkowymi, przeważnie na trzy lub cztery główne kondygnacje oraz poddasza zlokalizowane pod więźbą dachową. Najniższe kondygnacje średniowiecznych kamienic nie były typowymi piwnicami (stały się nimi dopiero na przestrzeni wieków po podwyższeniu poziomu terenu), lecz stanowiły przyziemia, których poziom był niższy od poziomu ulic tylko o około pół metra. Wiele piwnic, czy też suteren było zamieszkałych, inne służyły głównie za chłodne magazyny, piwiarnie lub winiarnie. Wiodły do nich ustawiane przed frontami kamienic szyje piwniczne i przedproża, czyli parterowe tarasy poprzedzające wejścia do budynku. Partery o wysokościach od 3 do 6 metrów wypełniały pomieszczenia gospodarcze (kuchnie, sienie), natomiast celom mieszkalnym służyły piętra. Najwyższe kondygnacje, przeważnie wysokie na 2 metry, wykorzystywano jako magazyny i spichrze.
Typowym elementem toruńskich kamienic średniowiecznych były tak zwane wysokie lub wielkie sienie. Znajdowały się one w trakcie przednim parteru i sięgały wysokości dwóch kondygnacji. Jako najobszerniejsze pomieszczenie w całym budynku, mieściły palenisko na którym przygotowywano posiłki. Paleniska w sieniach zajmujących cały parter sytuowano najczęściej w połowie długości ścian bocznych, albo rzadziej przy ścianach tylnych. W domach dwutraktowych umieszczane były w narożnikach sieni, przy ścianach międzytraktowych. W najstarszych sieniach paleniska przypominały duże kominki. W XIV wieku zaczęto nad nimi stawiać obszerny murowany kaptur, wyprowadzający dym ponad dach domu. Kaptury te miały do 3 metrów szerokości u podstawy i były podwieszane do belki stropu lub podparte słupem. Kaptury łagodnie zwężano ku górze do średnicy około 0,4-0,6 metra, umieszczając na takiej wysokości, by można pod nim swobodnie przebywać. Oprócz gotowania, sienie służyły też jako miejsce prowadzenia handlu oraz wykonywania rękodzieła. W XV wieku w wysokich sieniach powszechnie dobudowywano nadwieszane galerie i izdebki, komunikujące poziomy na różnych wysokościach.
Pod koniec XIV wieku w kamienicach toruńskich zaczęto tworzyć dodatkowe boczne izby o wysokości dwóch kondygnacji, umieszczane pomiędzy murem frontowym budynku i kuchnią, albo murem frontowym i schodami. W tym pierwszym przypadku ściana tylna izby była zarazem boczną ścianą kuchni, czy też raczej wnęki kuchennej w ramach wielkiej sieni, bowiem nie było to jeszcze samodzielne pomieszczenie kuchenne. Ściany wydzielające z sieni izby boczne przedniego traktu były konstrukcji drewnianej lub szachulcowej, w wyjątkowych sytuacjach były murowane i przykryte sklepieniem kolebkowym (np. ul. Łazienna 16) lub krzyżowo-żebrowym, opartym na środkowym filarze (np. ul. Szczytna 2). Przeznaczenie bocznych izb w czołowych traktach mogło być różnorodne, ale zapewne związane z handlem i rzemiosłem, czy też ogólną działalnością gospodarczą.
W trakcie tylnym na parterze znajdowała się pojedyncza izba lub w niektórych kamienicach dwie izby, które pełniły funkcje reprezentacyjne (np. przyjmowano w nich znamienitych gości lub dobijano transakcji handlowych). Były one niższe od wielkiej sieni, przykrywane drewnianymi stropami belkowymi, przeważnie prostymi, rzadziej profilowanymi, surowymi lub malowanymi. W posadzkach takich izb w wielu kamienicach znajdowały się wyloty pieców typu hypocaustum, zlokalizowanych w piwnicach. Były to więc pomieszczenia ogrzewane gorącym powietrzem, wpadającym do izby przez otwory w podłodze, zamykane i otwierane odpowiednio ukształtowanymi pokrywami, w zależności od zapotrzebowania na ciepło. Niekiedy w tylnych pomieszczeniach umieszczano kominki, których kominy wyprowadzano w grubości murów, dlatego bardzo rzadko ustawiane były przy ścianach działowych, a najczęściej przy tylnych i bocznych. Tylne izby dodatkowo zdobiono malowidłami ściennymi i stropowymi, zwiększającymi reprezentacyjność pomieszczeń. Podobną rangę miały izby na pierwszym piętrze w trakcie tylnym, zapewne wykorzystywane jako jadalnie.
W ścianach wewnątrz wielu średniowiecznych kamienic znajdowały się różnego rodzaju wnęki. Ich wielkość była różnorodna, od małych o szerokości 0,3 metra, po duże, zajmujące szerokość całej ściany. Najpopularniejsze były jednak wnęki o szerokości około 0,6 metra, wysokości 0,8 metra i najczęstszej głębokości 0,4 metra. Niektóre miały formy ozdobne, inne mniejsze służyły jako wnękowe szafki z półkami, zamykane drewnianymi lub żelaznymi drzwiami, w jeszcze innych umieszczano oświetlenie (świece, kaganki) lub bardzo często umywalki posiadające odpływ na zewnątrz. W sklepieniu wnęk umywalkowych na metalowych hakach zawieszano naczynia z wodą. W toruńskich kamienicach znajdowały się także studnie do czerpania wody, znajdujące się w piwnicach domów. Pierwotnie powstawały na podwórzach, lecz w czasie kolejnych średniowiecznych przekształceń kamienicy lub budowy nowej większej, były włączane w obręb domów.
Kamienice średniowiecznego Torunia łączyły funkcje domu mieszkalnego, miejsca codziennej pracy, kupieckiego składu i spichrza. Pomieszczenia magazynowe znajdowały się na wyższych kondygnacjach budynków, co było charakterystyczną cechą mieszczańskich domów typu północnoeuropejskiego. Jednak w średniowiecznym Toruniu, w okresie największego prosperity handlowego, budowano również liczne budynki w całości przeznaczone na spichrze. Większość z nich znajdowała się w południowej, nadwiślańskiej części Starego Miasta, gdzie przeładowywano towary ze statków, choć nie tworzyły odrębnej dzielnicy, jak w gdańskiej Wyspie Spichrzów, ani nie kolidowały z fortyfikacjami miejskimi, jak w Grudziądzu.
Spichrze toruńskie, podobnie jak mieszkalne kamienice mieszczańskie, miał formy kalenicowe, ze szczytami zlokalizowanymi w fasadach, które dekorowano nie mniej okazale niż w domach rezydencjonalnych, wykorzystując w tym celu przede wszystkim bogate blendowanie i fryzy. Strefa zdobiona blendami była wyodrębniana w elewacjach poprzez oddzielenie gzymsem od strefy parterowej. Portale wejściowe, a nierzadko i okna profilowano, wznoszono również okazałe, schodkowe szczyty, co odróżniało toruńskie spichrze od spichlerzy grudziądzkich, traktowanych wyłącznie utylitarnie (wpływ na to mogło mieć ich usytuowanie na skarpie poza miastem, podczas gdy wszystkie spichrze toruńskie znajdowały się wewnątrz obwodu murów miejskich). Różnica między toruńskim domem mieszkalnym a spichlerzem widoczna była przede wszystkim w rozmiarach i przesklepieniach okien. Okna spichrzowe parteru były zamknięte łukami segmentowymi, czasem były czworoboczne, ale praktycznie nigdy ostrołuczne.
Wnętrza spichlerzy rozdzielane były podobnie jak w kamienicach, płaskimi drewnianymi stropami, ale bez niepotrzebnych podziałów na pomieszczenia, zamiast których funkcjonowała duża przestrzeń magazynowa. Z tego powodu w dużych budowlach do podpierania belek stropowych służyć musiały nie tylko gniazda w ścianach, ale i ustawione pośrodku słupy. W celu transportu zboża i innych towarów używano technik znanych ze spichlerzy nadmorskich lub usytuowanych na płaskim terenie, gdzie korzystano z podnośników blokowych zakładanych na wzór żurawi. Wewnątrz mogły znajdować się windy z linami które przechodziły przez otwory w stropach. Worki ze zbożem noszono też ręcznie, po drewnianych schodach umieszczanych jedne nad drugimi. Niekiedy biegi schodów można było podnieść i oprzeć o przeciwną krawędź otworu. Wtedy w ich miejscu powstawała luka w stropie, służąca do dźwigania towarów za pomocą lin.
Stan obecny
W Toruniu do czasów współczesnych zachowało się najwięcej średniowiecznych kamienic patrycjuszowskich i spichrzów na terenie oddziaływania Związku Hanzeatyckiego. Nawet pomimo licznych zniszczeń i destrukcyjnych przekształceń z XIX wieku, przetrwało wiele oryginalnych i charakterystycznych elementów wnętrza, ornamentów i detali, a zwłaszcza gotyckich fasad budynków, najczęściej długo poukrywanych pod klasycystycznymi elewacjami. Obecnie około 300 kamienic ma zachowany czytelny układ średniowieczny i mniej lub bardziej widoczne elementy gotyckiej architektury. Do naszych czasów przetrwało także wiele spośród dawnych spichrzów.
Do najlepiej zachowanych budynków mieszkalnych Torunia zaliczyć można: kamienicę przy ul. Ducha Świętego 12, ul. Kopernika 15 i 38, ul. Łaziennej 16 i 22, ul. Mostowej 6, ul. Piekary 4 i 9, ul. Rabiańskiej 8 i 22A, ul. Rynek Staromiejski 9, 17 i 20, ul. Szczytnej 2-4, ul. Szerokiej 38, ul. Wielkie Garbary 7, ul. Panny Marii 2, ul. Franciszkańskiej 12, ul. Żeglarskiej 5, 7, 9, 10 i 13 oraz kamienicę przy ul. Królowej Jadwigi 9, która pomimo przebudowanej fasady posiada wewnątrz liczne polichromie gotyckie. Kamienica przy ul. Kopernika 17 słynna jest ponadto z powodu uznania jej za miejsce urodzin astronoma Mikołaja Kopernika (pomimo iż w rzeczywistości wychował się on w sąsiedniej kamienicy nr. 15 lub na ul. Rynek 36). Obecnie mieści się w niej muzeum poświęcone jego osobie. Jednym z najstarszych spichrzy jest gotycki budynek przy ul. Podmurnej 1, ponadto spichrze zobaczyć możemy przy ul. Rabiańskiej 19 i 21, ul. Łaziennej 3, oraz przy ul. Franciszkańskiej 4 i 6. Przy ul. Podmurnej 4/6 znajduje się gotycki Dwór Św. Jerzego, zbudowany na terenie międzymurza staromiejskiego, tuż obok baszty.
pokaż dwór św Jerzego na mapie
pokaż kamienicę przy ul Kopernika 17 na mapie
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich, tom I Prusy Królewskie i Warmia, red. R.Czaja, R.Golba, zeszyt 8 Toruń, Toruń 2019.
Nawrocki Z, Historyczne kamienice w Toruniu. Gotyk, Toruń 2016.
Prarat M., Średniowieczne przekształcenia zespołu trzech budynków przy ul. Mostowej 6 w Toruniu, „Ochrona Zabytków”, 2/2018.
Radacki Z., Spichlerze gotyckie nad dolną Wisłą, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu”, nr 22, Historia Sztuki, zeszyt 1, Poznań 1959.
Tajchman J., Toruńskie elewacje w typie tzw. Domu Kopernika [w:] Stare i nowe dziedzictwo Torunia, t. 1, Toruń 2013.