Historia
Początki Świecia sięgały wczesnego średniowiecza, kiedy to na jego terenie funkcjonować miał słowiański gród, pod koniec pierwszej ćwierci XIII wieku translokowany na bardziej obronne miejsce przez pomorskiego księcia Świętopełka, po tym gdy utracił na rzecz Krzyżaków siedzibę w Sartowicach. W 1245 roku gród świecki bezskutecznie oblegały krzyżackie wojska, po odejściu których książę miał dodatkowo wzmocnić fortyfikacje. W 1309 roku „Swecza castrum” zostało wraz z całym Pomorzem Wschodnim zdobyte przez Krzyżaków, przy czym do kapitulacji przyczynić się miała zdrada jednego z przekupionych obrońców, który poprzecinał cięciwy kusz i zniszczył inny sprzęt wojenny. Gród mógł zostać uszkodzony w trakcie dwumiesięcznego oblężenia, lub nawet całkowicie spalony po zajęciu, ale zapewne po paru latach został przez Krzyżaków odbudowany i następnie zaadoptowany na siedzibę komturstwa (pierwsza pisemna wzmianka o świeckim komturze, niejakim Dietrichu von Lichtenhain, odnotowana została w 1320 roku).
Murowany zamek konwentualny zbudowano na surowym korzeniu około 1335-1350 roku, po czym prace wykończeniowe i budowlane na podzamczu ciągnęły się jeszcze przez parę kolejnych lat. Według Roczników Toruńskich fundatorem miał być urzędujący od 1344 do 1349 roku komtur świecki Günther von Hohenstein, który „castrum Swetze construxit”, ale prace budowlane zapewne rozpoczęto za wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga, urzędującego od 1335 roku. Po ukończeniu zamek w Świeciu uważany był za kluczową warownię w systemie obronnym krzyżackiego Pomorza Gdańskiego, a komturstwo świeckie stało się jednym z najbardziej wpływowych w całym państwie zakonnym. O strategicznym znaczeniu zamku mógł świadczyć fakt, iż już w 1377 roku wyposażono go w broń palną. Był to wówczas dopiero drugi krzyżacki zamek (pierwszy po Lipienku), który posiadał tak nowoczesne uzbrojenie.
W 1410 roku, w trakcie wielkiej wojny Polski i Litwy z zakonem krzyżackim, zamek świecki był oblegany, ale jako jeden z nielicznych nie został zajęty po zwycięstwie sprzymierzonych armii pod Grunwaldem. Umożliwiło to świeckiemu komturowi Heinrichowi von Plauen (der Ältere) organizację obrony Malborka, a zarazem uchronienie zakonu od całkowitej porażki. Zajęte zostało jedynie pobliskie miasto, które w zarząd od króla otrzymał Dobiesław Puchała. Na przełomie września i października walki związane z krzyżackim odbijaniem Świecia wyrządzić musiały szkody na zamku, bowiem komtur domowy prosił Plauena o przysłanie czterech cieśli i sześciu murarzy do naprawy wyrw w zamkowym murze. Wraz z Heinrichem Reussem von Plauen doradzał też wyburzenie muru podzamcza, w celu zapewnienia lepszej pozycji do ataku na miasto.
W czasie wojny trzynastoletniej zamek znalazł się przejściowo w rękach sił antykrzyżackich, po tym gdy w 1455 roku pod Świecie podeszło rycerstwo pomorskie i posiłki z miasta Chełmna, dowodzone przez Ottona Machwica. W kolejnym roku krzyżacka załoga z Gniewu próbowała odbić Świecie, ale wypad zakończył się jedynie zajęciem i splądrowaniem miasta. Zakonnym zaciężnym udało się odbić zamek dopiero w 1460 roku, gdy podpłynęli łodziami i dostali się do wnętrza poprzez dansker, w porozumieniu z jednym ze służących. Polski garnizon wycofać się miał na podzamcze i spalić most na fosie, co uniemożliwiło zajęcie całego kompleksu zamkowego. Do ponownego zdobycia głównej części zamku doszło w 1461 roku, po jedenastomiesięcznym oblężeniu najemników opłacanych przez radę miejską Torunia. Długie walki, w tym czteromiesięczna obrona samej wieży głównej – bergfriedu, doprowadziły do dużych zniszczeń zamku.
W latach 1461-1502 zamek świecki był własnością rady miejskiej Torunia, z której polecenia przeprowadzono naprawy i odbudowano m.in. górną część wieży północno-zachodniej. W 1469 roku prowadzono prace remontowo-budowlane przy moście, w 1471 roku naprawiano dachy, a w 1472 roku ponownie most i inne uszkodzenia na podzamczu. W 1478 roku cieśla miał wykonać prace przy bramie i danskerze, zaś w latach 1482 i 1483 robotnicy z Torunia wbijali pale pod most i wykonywali inne naprawy. Rok później postawiono nową studnię na głównym dziedzińcu oraz ponownie prowadzono prace przy dachach. Rada miejska Torunia w 1502 roku zrzekła się swego udziału na rzecz starosty rogozińskiego Łukasza Mełdzyńskiego. Pięć lat później król wykupił połowę Świecia z jego rąk oraz drugą połową z rąk starosty świeckiego Mikołaja Kościeleckiego, przekazując następnie zamek na życzenie stanów pruskich nowemu staroście Jerzemu Konopackiemu. Ostatnie roszczenia rady miejskiej Torunia do Świecia zaspokojono w 1520 roku.
W trzeciej ćwierci XVI wieku zamek został przebudowany w stylu renesansowym przez kasztelana chełmińskiego Jerzego Konopackiego, syna starosty o tym samym imieniu. Po 1579 roku zarządzali nim starostowie z innych rodzin, pomieszczenia zamkowe służyły natomiast urzędom starościńskim. W 1655 roku Świecie zajęli Szwedzi, co przyczyniło się do ogromnych zniszczeń. Spalona budowla zaczęła stopniowo ulegać destrukcji, aż po 1772 roku władze pruskie podjęły rozbiórkę skrzydeł południowego i wschodniego zamku górnego. Na szczęście została ona przerwana w 1843 roku na skutek decyzji Fryderyka Wilhelma IV i od 1859 zaczęto prowadzić prace zabezpieczające. Częściowa odbudowa zamku nastąpiła po II wojnie światowej.
Architektura
Zamek został usytuowany w widłach rzek Wisły i Wdy, jako założenie dwuczłonowe, składające się z domu konwentu (zamku górnego) oraz podzamcza. Od zachodu dostępu do niego broniło ufortyfikowane miasto, przeniesione z pierwotnej lokalizacji na nadrzecznej skarpie po 1338 roku. Oryginalnie w średniowieczu Wisła płynęła niemal pod samymi murami zamku, a brzeg Wdy oddalony był o około 30 metrów. Po wschodniej stronie zamku, przy ujściu Wdy, znajdowała się naturalna trójkątna połać ziemi. Od zachodu przedzamcze poprzedzała szeroka na blisko 40 metrów fosa, łącząca nurt Wdy i Wisły. Kolejna osłaniała z trzech stron zamek górny, jednak nie była połączona na całej szerokości z Wisłą, gdyż od wschodu zamykał ją wał-grobla. Prawdopodobnie brzegi fos po stronie północnej i wschodniej ocembrowano drewnem lub otoczono palisadą. Być może nie były one stale wypełnione wodą, którą wpuszczano w miarę potrzeby przez przepusty, zwłaszcza w chwilach zagrożenia militarnego. Od najbardziej zagrożonej strony zachodniej, skierowanej na podzamcze, fosa zamku górnego miała około 15 metrów szerokości.
Obwiedzione murem przedzamcze mierzyło około 95 × 90 metrów. Na środku załamanego odcinka muru zachodniego znajdowała się czworoboczna wieża, flankująca bramę wjazdową, umieszczoną po jej południowej stronie. Zabudowę dziedzińca podzamcza stanowił dom komtura, stojący od strony Wisły, przy kurtynie południowej. Musiał być to spory budynek, gdyż był podpiwniczony, na parterze mieścił pomieszczenia świeckich rycerzy służebnych (dienerów), a na piętrze mieszkanie komtura. W sąsiedztwie, a więc również od południa, znajdowała się stajnia, natomiast wzmiankowany w źródłach pisanych karwan (wozownia), jeżeli był osobnym budynkiem od wspomnianej stajni, to musiał znajdować się przy kurtynie północnej. Poza powyższymi budynkami funkcjonowała jeszcze obora, prawdopodobnie wzniesiona po stronie zachodniej, ponadto na przedzamczu znajdować musiały się też inne obiekty gospodarcze (np. kuźnia). Najprawdopodobniej wraz z infirmerią i łaźnią usytuowane były one przy północnym odcinku muru obronnego.
We wschodniej części podzamcza znajdowała się brama prowadząca na drewniany most, oparty na murowanych filarach bądź drewnianych słupach. Za mostem znajdowała się kolejna brama, usytuowana w linii muru parchamu zamku górnego. Być może umieszczono ją w niewielkim budynku bramnym lub zwieńczono nadbudówką na murze parchamu, gdyż znajdować się przy niej miał zwodzony most, podnoszony na łańcuchach, które musiały być połączone z obsługującym je mechanizmem. Możliwe że wjazd podzielony był na główny, większy otwór bramny dla jeźdźców i wozów oraz mniejszą furtę dla pieszych, wyposażoną we własną zwodzoną kładkę. Za bramą parcham przecinała szyja bramna z brukowaną nawierzchnią, wyposażona w bocznych murach w furty, prowadzące na teren międzymurza otaczającego cały zamek górny.
Zamek górny miał regularny plan kwadratu o boku około 51 metrów, utworzony na częściowo sztucznym wzniesieniu, podnoszącym poziom o około 8-10 metrów nad poziom rzeki. Założenie planowane prawdopodobnie początkowo jako czteroskrzydłowe, otrzymało ostatecznie dwa duże, prostopadłe względem siebie skrzydła, z których najważniejsze, zajmujące całą szerokość boku, było skrzydło północne, natomiast wschodnie posiadało długość skróconą o szerokość tego pierwszego. Zabudowania po stronie południowej i zachodniej były dużo skromniejsze i zapewne nie przewyższały kurtyn muru obronnego do którego je dostawiono. Dziedziniec o wymiarach 25,4 × 26,7 metrów otaczały krużganki, lecz umieszczone jedynie przy skrzydle północnym i wschodnim. Krużganki posiadały murowane filary, które nie wiadomo czy ukończono. Nie były zwieńczone sklepieniami, a jedynie drewnianym chodnikiem na poziomie piętra. Na dziedzińcu znajdowała się ocembrowana studnia.
W narożnikach zamku górnego stanęły cztery cylindryczne wieże, związane z murami obronnymi i wysunięte w trzech czwartych przed ich lico. Główna wieża w narożniku północno-zachodnim, o średnicy wynoszącej 10,2 metra, grubości muru 3,5 metra i wysokości około 36 metrów, pełniła rolę bergfriedu, czyli miejsca ostateczne obrony. Trzy pozostałe wieże były znacznie niższe, mniej więcej tej samej wysokości co mur obwodowy, średnicy od 9,3 metra (północno-wschodnia) do 10,2 metra (obie południowe). Zostały powiązane ściśle z zabudową i murem obronnym, były dostępne z budynków, a ich wnętrza połączono z chodnikami straży na murach. Miały więc w zasadzie cechy baszt, wzajemnie flankujących się i zabezpieczających parcham. Było to rozwiązanie nietypowe w XIV-wiecznej architekturze krzyżackiej, prawdopodobnie zapożyczone z budownictwa zachodnioeuropejskiego, przypuszczalnie z Nadrenii (np. zamek Zülpich), gdzie z kolei przyjęło się na skutek wpływów francuskich (np. zamek Coucy).
Korpus zamku górnego z czterech stron otaczał niższy mur zewnętrzny o grubości 1,8-1,9 metra, tworzący wspomniany powyżej parcham o szerokości 9,5-10,5 metra. Jego narożniki wzmacniały ryzality, ale wysuwały się one przed lico muru jedynie na około 30-50 cm, a więc nawet nie o grubość ściany. Po południowej stronie zamku znajdowało się gdanisko (dansker), czyli wysunięta poza obwód wieża latrynowa. Korytarz biegł do niej na przedłużeniu wschodniego krużganka, a następnie przez ganek na arkadzie nad międzymurzem. Wieża danskeru wznosiła się na brzegu nad Wisłą, była więc dostawiona do zewnętrznego lica muru obronnego, jako najbardziej typowe rozwiązanie dla zamków pruskich (podobnie jak np. w Grudziądzu czy Malborku). Sam parcham, jako że pełnił funkcję obronną, początkowo był niezabudowany, ale już w XV wieku miał się na jego terenie znajdować dom krawca, zapewne o konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Ponadto obszar międzymurza mógł być wykorzystywany do pochówków braci zakonnych (przypuszczalnie po stronie północnej, pod oknami kościoła zamkowego), a przez jego teren mogły przebiegać kanały odprowadzające nieczystości z pomieszczeń gospodarczych.
Wieża główna wzniesiona została na wysokim cokole, wykonanym ze starannie ociosanych bloków granitu. Ceglana część do poziomu 12 metrów otrzymała elewacje ozdobione romboidalnymi wzorami z zendrówek, zaś na całej wysokości urozmaicona została otworami maczulcowymi po wykorzystywanych w trakcie budowy rusztowaniach. W trzech-czwartych obwodu miała samodzielny fundament, podczas gdy pozostała część wspierała się na solidnej trompie, zawieszonej w narożniku północno-zachodnim skrzydła północnego i przenoszącej ciężar górnej części trzonu wieży na mury obwodowe zamku. Górną część wieży zwieńczono krenelażem i machikułami osadzonymi na szesnastu uskokowych kamiennych wspornikach oraz ceglanych przyściennych filarkach. Wejście do wieży głównej prowadziło ze skrzydła północnego, przez zwodzony mostek po stronie południowo-zachodniej, osadzony na wysokości 14-15 metrów. Zwodzona część kładki łączyła się pod kątem prostym z prawdopodobnie stałym pomostem ganku obronnego skrzydła. Opuszczana z wnętrza wieży, miała długość około 2,4 metra i szerokość 1,3 metra. Po podniesieniu całkowicie zakrywała wejście, uniemożliwiając dostanie się do wieży. Dodatkowo w półkoliście zamkniętym wejściu musiały znajdować się solidne drzwi.
Wnętrze wieży głównej podzielono na osiem kondygnacji z pomieszczeniami na planie koła. Trzy najniżej położone poziomy, usytuowane poniżej wejścia, przykryto sklepieniami kopułowymi i skomunikowano otworami w sklepieniach, przez które opuszczano drabiny lub liny. Dwie pierwsze komory wentylowały kanały w grubości murów: jeden poprowadzony ukośnie z drugiej do poziomu trzeciej kondygnacji, drugi pionowy o kolistym przekroju i średnicy 0,6 metra, sięgający od samego dołu do najwyższego pietra wieży. Oprócz wentylacji mógł on też służyć jako winda do przesyłania towarów, zwłaszcza wody ze studni na samym dole, lub jako tuba głosowa. Druga kondygnacja miała wysokość 5,2 metra i średnicę 2,8 metra. Trzecia kondygnacja uzyskała największą wysokość, sięgającą około 10 metrów. Na czwartej kondygnacji o średnicy 3,5 metra i wysokości 4 metrów, znajdowało się wejście do wieży z przedsionkiem w grubości muru. Kolejny, ryglowany od środka przedsionek zapewniał wstęp do klatki schodowej o szerokości 1,6-2 metrów. Ryglowane było także przejście z pierwszego przedsionka do głównego pomieszczenia, ale od strony zewnętrznej, prawdopodobnie ze względu na znajdującą się w środku celę więzienną, albo z obawy przed nieuważnym wejściem do pomieszczenia z centralnym otworem w podłodze.
Od czwartej kondygnacji wzwyż, wszystkie pomieszczenia wieży głównej łączyła spiralna klatka schodowa w grubości muru. Tradycyjnie była ona prawoskrętna, celem utrudnienia wchodzącym użycia broni. Wszystkie górne pomieszczenia przykryto kopułami z masywnymi żebrami krzyżowymi. Każde też doświetlono jednym otworem szczelinowym. Na siódmej kondygnacji dodatkowo znajdować się miała latryna dla straży. Przestrzeń ósmej kondygnacji miała nieco większą średnicę niż niższe pomieszczenia, wynoszącą 4,2 metra zamiast 3,5 metra, za sprawą zwężenia grubości murów. Miała też większe okno z widokiem na Wisłę i komorę z przesklepionym odcinkowo paleniskiem oraz kominem w grubości muru. Kominek ten służyć musiał straży w chłodne dnia, niezbędny był też w czasie oblężeń do gotowania smoły lub oleju.
Główne skrzydło północne stanęło równolegle do rzeki Wdy. Uzyskało 12,8 metrów szerokości i 51 metrów długości, przy grubości murów od 2,6 metra (zewnętrzne) do 1,9 metra (od strony dziedzińca). Wzniesione zostało z cegły o układzie gotyckim, na wysokiej podmurówce z łamanego granitu. Wewnątrz mieściło trzy główne kondygnacje o układzie jednotraktowym. Podobnie jak w innych zamkach krzyżackich, piwnica i parter służyły celom gospodarczym, natomiast piętro było główną kondygnacją reprezentacyjno-sakralną. Najwyżej w skrzydle znajdowała się niska część magazynowo-obronna, prawdopodobnie posiadająca dwa poziomy nad niższym refektarzem, a jeden poziom nad wyższą kaplicą. Na poziomie poddasza znajdowała się także w grubości muru galeria obronna, obiegająca całe skrzydło i połączona z galeriami sąsiednich zabudowań oraz z wieżą główną.
Piwnicę skrzydła północnego stanowiła ośmioprzęsłowa komora wielkości 44,9 × 8,2 metra i wysokości 3,2 metra, ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym o szerokich żebrach i gurtach, rozdzielona dwoma wąskimi kolebkami. Wejście do niej wiodło przez szyję z dziedzińca, tworzącą przed portalem podest, przykryty sklepieniem krzyżowo-żebrowym i wzmocnionym gurtem od strony schodów. W jego wschodniej i południowej ścianie znajdowały się wnęki, w które osadzono drewniane półki. Za drzwiami znajdowały się kolejne wnęki z łukami odcinkowymi, służące zapewne do odkładania kluczy i źródła przenośnego światła. W trzecim przęśle od zachodu w piwnicy umieszczony był piec typu hypocaustum. Składał się on z dwóch komór: niższej pełniącej rolę paleniska i górnej, na poziomie parteru, akumulującej ogrzane powietrze kamieniami ułożonymi na ceglanym ruszcie. Do odprowadzania dymu służył komin wyprowadzony z tyłu pieca.
Parter skrzydła północnego stanowiła przestrzeń bez murowanych podziałów wewnętrznych, choć pierwotnie mogło się tam znajdować przepierzenie w postaci ścianki wykonanej z nietrwałych materiałów. Parter prawdopodobnie był więc podzielony na dwa pomieszczenia kryte półkolistą kolebką, z lunetami dla otworów okiennych i portalowych. Do każdego pomieszczenia zapewnione były osobne wejścia z poziomu dziedzińca, przy czym do zachodniego wiodły aż dwa portale. Oświetlenie zachodniego pomieszczenia zapewniały trzy szczelinowe okna północne i jedno zachodnie, wszystkie z wysokimi poszurami. Pomieszczenie wschodnie oświetlały i wentylowały trzy podobne szczelinowe otwory od północy i jedno wschodnie. Całość parteru miała skromną formę architektoniczną, odpowiadającą gospodarczemu przeznaczeniu kondygnacji.
Na piętrze w części wschodniej skrzydła północnego znajdowała się pięcioprzęsłowa kaplica wielkości 23,2 × 8,4 metra, kryta sklepieniem żebrowym, prawdopodobnie gwiaździstym. Żebra sklepienne były opuszczone na służki, a te na wapienne konsole zdobione motywami maswerkowymi. Oświetlenie kaplicy zapewniały po trzy wysokie, obustronnie rozglifione okna od północy i południa (nie rozmieszczone symetrycznie) oraz jedno okno wschodnie. Okna te były ostrołuczne, przeszklone i zapewne wypełnione maswerkami, ale dość prosto profilowane. Wejście wiodło z krużganka przez ostrołuczny i profilowany portal na osi środkowego okna. Umieszczone w nim drzwi można było od środka zaryglować. W ścianie północnej przebito wejście do klatki schodowej wiodącej do podziemia wieży północno-wschodniej. Naprzeciwko niego znajdowało się wejście do spiralnej klatki schodowej w grubości muru, prowadzącej na poddasze, w narożniku północno-wschodnim przejście do pomieszczenia w wieży, które mogło być wykorzystywane jako zakrystia, zaś w ścianie zachodniej przejście do refektarza. Ponadto w kaplicy wykonano dwie półki ścienne w ścianie wschodniej (półkolistą i zamkniętą odcinkowo) oraz ostrołuczną wnękę na sedilia, ujętą prostokątną niszą z freskową dekoracją. Zachodnie przęsło kaplicy było nieco węższe od pozostałych, dlatego być może mieściło emporę, nadwieszoną na przyściennych kamiennych wspornikach. Ściany kaplicy pierwotnie zdobiły malowidła, prawdopodobnie ze scenami figuralnymi, uzupełnione fryzem ornamentalnym poprowadzonym pod konsolami sklepiennymi. Ponadto wnętrze kaplicy dekorować mogły chorągwie, a według przekazów pisemnych, dość niecodziennie, na ścianach wisiały kusze.
Zachodnią część skrzydła północnego zajmował czteroprzęsłowy refektarz o wymiarach 21,5 × 8,5 metra. Był on sklepiony analogicznie do kaplicy, z żebrami opuszczonymi na służki i konsole, z końcami łuków przyściennych polichromowanymi na czarno, zielono i czerwono. Dekoracją malarską pokryte były także żebra i wysklepki sklepienne. Ściany zdobiły malowidła o tematyce świeckiej, a także poprowadzony pod oknami fryz w postaci dwubarwnej wstęgi otoczonej przez różowe i zielone liście. Nad wstęgą znajdował się jeszcze fryz heraldyczny i w niektórych miejscach fryz z motywami zwierzęco-roślinnymi. Refektarz ogrzewano znajdującym się w piwnicy piecem typu hypocaustum, z którego powietrze przedostawało się otworami w posadzce. Oświetlanie, pomimo mniejszych rozmiarów, zapewniała w refektarzu taka sama ilość ostrołucznych okien jak w kaplicy. Ponieważ refektarz był niższy, jego okna założono niżej i nie były tak wysokie jak w sąsiednim pomieszczeniu. Od strony wewnętrznej miały bardzo stromo założony parapet, natomiast od zewnątrz były rozglifione (okna północne były rozglifione obustronnie). Wejście do refektarza prowadziło z krużganka, poprzez profilowany, ostrołuczny portal, od środka przesklepiony odcinkową kolebką. Drzwi w portalu można było blokować ryglem.
Skrzydło wschodnie posiadało podobny podział funkcjonalny na gospodarczo-magazynową piwnicę i przyziemie, reprezentacyjno-mieszkalne piętro i magazynowo-obronne poddasze. Wejście do piwnicy odbywało się przez szyję piwniczną, załamującą się pod kątem prostym. Znajdujący się przed portalem podest był przykryty sklepieniem kolebkowym o odcinkowym przekroju. Tuż za nim w grubości muru, z boku wejścia do piwnicy, znajdowało się przejście do klatki schodowej wiodącej na parter. Piwnica dzieliła się na dwie komory, z których większa południowa przykryta była sklepieniem kolebkowym, ale ze śladami niezrealizowanego sklepienia krzyżowego. W północnej części piwnicy znajdowało się mniejsze pomieszczenie z centralnie usytuowanym filarem dźwigającym dwie arkady. Arkady te dzieliły pomieszczenie na dwie jeszcze mniejsze przestrzenie: zachodnią ze sklepieniem kolebkowym ułożonym w osi skrzydła i wschodnią ze sklepieniem klasztornym. Obie przestrzenie komunikowały się z główną komorą piwnicy na południu za pomocą ostrołukowych przejść. Możliwe, że w ich wnętrzu pierwotnie znajdował się piec browarniczy. Parter był podzielony na dwa wnętrza, przy czym w północnym znajdował się piec z kominem. W średniowieczu mogły się tam znajdować piekarnia i słodownia. Na piętrze skrzydło wschodnie przypuszczalnie mieściło sklepione krzyżowo dormitorium oraz być może kolejny refektarz (czy też inną salę reprezentacyjną).
Mniejsze budynki po zachodniej i południowej stronie dziedzińca prawdopodobnie nie mieściły piwnic, za wyjątkiem częściowego podpiwniczenia środkowej części skrzydła zachodniego. W jego przyziemiu oprócz przejazdu bramnego znajdować się mogła izba strażnika oraz pomieszczenia magazynowe, przypuszczalnie wraz ze zbrojownią. Sam przejazd bramny mógł być zamykany wrotami i broną. Skrzydło zachodnie posiadało także piętro, być może przeznaczone dla komtura lub braci. Z pewnością mieściło wydzielone pomieszczenie nad bramą, gdzie mógł się znajdować mechanizm obsługujący bronę i otwór zwrócony w stronę przejazdu przez parcham. W przyziemiu południowego skrzydła znajdować się mogła kuchnia ze spiżarnią. Powyżej skrzydło południowe mieściło również piętro, dostępne schodami w grubości muru, być może o magazynowym przeznaczeniu. W jego wschodniej części musiało się znajdować przejście do danskeru. Skrzydła zachodnie i południowe najpewniej przykrywał dach jednospadowy, oparty o mur obwodowy zamku górnego.
We wnętrzu wieży północo-wschodniej dwie najniższe kondygnacje rozciągały się na wysokości trzech kondygnacji skrzydła wschodniego. Na poziomie piwnicy znajdowała się komora o średnicy 3 metrów, hipotetycznie wykorzystywana jako karcer. Miała wysokość około 6 metrów, ze sklepieniem kolebkowym na poziomie parteru sąsiedniego skrzydła. Wentylację i doświetlenie komory zapewniał tylko jeden szczelinowy otwór, którego schodkowy parapet wznosił się bardzo wysoko i stromo. Do komory wschodziło się z kaplicy na piętrze w skrzydle północnym, długimi schodami w grubości muru, mającymi wysokość 2,2 metra i szerokość zwężającą się w dolnych partiach. Wyżej mieściło się pomieszczenie o funkcji zakrystii, rozplanowane na rzucie koła o średnicy 4 metrów i przykryte na wysokości nieco ponad 7 metrów sklepieniem kopułowym. Jego jedynym oświetleniem było obustronnie rozglifione ostrołuczne okienko. Powyżej prawdopodobnie znajdowało się kolejne koliste pomieszczenie, do którego wchodziło się z galerii obronnej skrzydła północnego. Według przekazów pisemnych mogło ono służyć za więzienie dla członków konwentu.
Wieża południowo-wschodnia na poziomie przyziemia mieściła koliste pomieszczenie o średnicy 3 metrów i wysokości nieco ponad 6 metrów, otoczone murem grubości 3,5-3,7 metra. Przez pomieszczenie przechodziły dwa przeciwległe kanały, biegnące pionowo w grubości ściany, ale przy posadzce poprowadzone już pod skosem poza murem. W posadzce pomieszczenia znajdował się niewielki otwór, otwierający się do komory piwnicznej o średnicy 1,8 metra, w której znajdowały ujście oba kanały. Komora była przykryta ceglaną kolebką i całkowicie ciemna. Nie prowadziło do niej żadne wejście, gdyż wspomniany otwór w sklepieniu był zbyt mały dla człowieka. Musiała więc pełnić rolę studni, z której za pomocą kanałów czerpano wodę z górnych pomieszczeń. Na poziomie piętra pomieszczenie wieży południowo-wschodniej mogło być funkcjonalnie powiązane z dormitorium, natomiast pomieszczenie na najwyższym piętrze mogło służyć straży.
Zamek w Świeciu, jako jedyna z krzyżackich budowli konwentualnych powstałych do połowy XIV wieku, charakteryzował się zastosowaniem techniki flankowania przedpola i bramy z wysokiej, cylindrycznej wieży zaopatrzonej w wydatne machikuły. Wynikało to z faktu, iż do XIII wieku zdobycie zamków krzyżackich było poza technicznymi możliwościami potencjalnych przeciwników: Prusów i Litwinów. Wraz ze zmianą sytuacji politycznej i nowym przeciwnikiem – Polską, zaczęto dostrzegać potrzebę rozwoju fortyfikacji. W rezultacie po wzniesieniu zamku o nowym kształcie w Świeciu, powstały następnie warownie w Brodnicy, Bytowie i Barcianach o nowocześniejszych możliwościach obrony. Zamek w Świeciu powstał zapewne przy udziale architekta pochodzenia nadreńskiego, który przejął rozwiązania stosowane już w Prusach (zamek konwentualny) i wzbogacił je o elementy występujące poza granicami krzyżackimi (wieża flankująca na planie koła, machikuły).
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowało się częściowo odbudowane skrzydło północne zamku górnego, wraz z wieżą główną zwieńczoną machikułami i z częściowo rekonstruowaną wieżą północno-wschodnią, obecnie posiadającą około 11 metrów wysokości. Ze skrzydła wschodniego przetrwały jedynie przesklepione pomieszczenia piwniczne. Ocalały także dolne partie dwóch pozostałych wież narożnych oraz krótkie fragmenty łączących je kurtyn i zewnętrznego muru parchamu. Na terenie dawnego podzamcza widoczne są jedynie nikłe pozostałości muru obronnego w narożniku północno-wschodnim. Zamek po przeprowadzeniu w ostatnich miesiącach prac remontowo-budowlanych został ponownie otwarty dla zwiedzających (między innymi odnowiono elewacje, zrekonstruowano sklepienia, planowane jest założenie dachu nad skrzydłem północnym). Zabytek jest otwarty od wtorku do niedzieli, w godzinach 10:00-17:00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Spławska-Korczak M., Zamek krzyżacki w Świeciu. Próba rekonstrukcji zamku wysokiego w średniowieczu, Toruń 2014.
Steinbrecht C., Die Ordensburgen der Hochmeisterzeit in Preussen, Berlin 1920.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, część II, katalog, Gdańsk 2023.
Wasik B., Zamek w Świeciu. Topografia i technika budowy zamku krzyżackiego, „Komunikaty mazursko-warmińskie”, nr 2/2018.