Historia
Strzegom (niem. Striegau) uformował się z osady wyrosłej przy kasztelańskim grodzie, wzmiankowanym w przekazach pisemnych w 1155 roku („gradice Ztrigom”). Około 1203 roku kasztelan Imbram ufundował w Strzegomiu kościół św. Piotra, podarowany wraz z prawem patronatu zakonowi joannitów. Następnie około 1242 roku osada otrzymała prawa miejskie, przy czym księżna Anna, wdowa po Henryku II Pobożnym, przekazała joannitom grunty położone w sąsiedztwie kościoła jako odszkodowanie za inne, zajęte w związku z reformą przestrzenną miasta. W pobliżu kościoła musiała się także znajdować siedziba rodu llikowiców-Strzegomitów, potomków kasztelana Imbrama, gdyż w 1251 i 1266 roku w Strzegomiu wystawiali dokumenty książęta Bolesław II i Henryk III, a w 1245 roku Strzegom odnotowano jako siedzibę kasztelani. Przejście owej rezydencji w ręce książęce mogło nastąpić po bezpotomnej śmierci Pawła Ilikowica, syna komesa Imbrama.
W trzeciej ćwierci XIII wieku miasto zapewne otoczone było fortyfikacjami drewniano – ziemnymi, powstałymi niedługo po lokacji. Prawdopodobnie nie były to obwarowania solidne, skoro książę Henryk IV Probus w 1272 roku objął opieką komandorię joannitów i na przyszłość zwolnił ich z obowiązku budowy fos, murów miejskich, a także zamku. Kamienne mury obronne zaczęto budować w Strzegomiu w 1291 roku, na polecenie księcia Bolka II, który zlecił to zadanie komturowi joannitów Henrykowi i przekazał na ten cel odpowiednie fundusze. Prace budowlane najwyraźniej przeprowadzono bardzo sprawnie, gdyż już w 1299 roku budowa fortyfikacji miała być zakończona, wraz z włączeniem strzegomskiego zamku w system obronny miasta.
Pod koniec XIII wieku i w pierwszej połowie XIV wieku Strzegom był już ważnym i dobrze ufortyfikowanym ośrodkiem, w którym licznie wystawiali dokumenty książęta i księżne. Między innymi w 1305 roku księżna Beatrycze i książę Bernard uposażyli kaplicę zamkową, w latach 1324-1350 Bolko II wystawił na zamku w Strzegomiu dziesięć dokumentów, a w 1327 i 1331 roku dwa dokumenty wystawiła księżna Kunegunda. W 1338 roku Bolko II przekazał cały okręg strzegomski z miastem i zamkiem swojej żonie Agnieszce jako wdowią oprawę. Po śmierci Bolka II Małego w 1368 roku, gdy nastąpiło osłabienie władzy książęcej, burgrabią na zamku strzegomskim był Mikołaj von Zeissperk, odnotowany w 1369 roku. Sześć lat później księżna Agnieszka oddała zamek w lenno Gungilowi z Łażan, po którym miejscowe dobra często przechodziły z rąk do rąk (Nicholas von Üchtritz w 1405 roku, Jenchin von Schellendorf w latach 1425-1429, Dipprand Reibnitz w 1468 roku, Christoph von Seidlitz w okresie 1483-1499).
Wojny husyckie z pierwszej połowy XV wieku i wielokrotne najazdy na Śląsk, unaoczniły potrzebę wzmocnienia obwarowań miejskich. Co prawda gdy w 1428 roku pod murami Strzegomia pojawiły się wojska husyckie, to nie udało im się zająć miasta, a jedynie spalić przedmieścia, ale jednak rozwój broni palnej sprawił, że stare obwarowania miejskie zaczęły być przestarzałe. Dlatego około połowy XV wieku fortyfikacje Strzegomia zostały rozbudowane o drugi, zewnętrzny pierścień muru, a według miejscowej kroniki około 1475 roku w ich linii wzniesiono w najważniejszych miejscach obwodu wydłużone, półkoliście zamknięte basteje. Ich powstanie możliwe było dzięki okresowi dobrobytu, w jaki miasto weszło na przełomie XV i XVI stulecia.
W czwartej ćwierci XVI wieku rozebrano sąsiadujący z murem miejskim zamek, celem wzniesienia nowszych budynków nowożytnych. W czasie wojny trzydziestoletniej fortyfikacje miejskie doznały uszkodzeń, lecz zostały odbudowane po około dwudziestu latach. Zamek spłonął w 1719 roku, po czym to co z niego przetrwało przekazano na cele gospodarcze. Rozbiórkę pozbawionych znaczenia murów miejskich i zagospodarowywanie parchamu zaczęto prowadzić od 1748 roku, formalnie likwidując je po 1823 roku. Jako pierwsza usunięta została brama Jaworska, następnie na przełomie 1825 i 1826 roku wieża bramy Świdnickiej. W dalszej kolejności usunięto kilka baszt i w 1842 roku tak zwaną Wieżę Wittiga. W 1888 roku usunięto też ostatnie relikty zamku. Najpóźniejsze zniszczenia obwarowań miejskich nastąpiły w czasie walk o miasto w 1945 roku.
Architektura
Strzegom założono po północnej stronie Strzegomki (pierwotnie zwanej Czarną Pełcznicą), a na południowy – wschód od pasma wzniesień ciągnącego się ku dolinie rzeki. Początkowo miasto miało formę na planie zbliżonym do owalu, a od końca XIII wieku z występem po stronie południowo – wschodniej, obejmującym kościół św. Piotra i Pawła, którego wieże mogły mieć znaczenie strażniczo – obserwacyjne. We wschodnim narożniku miasta lokacyjnego usytuowany był zamek, oddalony około sto metrów od kościoła, sprzężony z murami miejskimi i usytuowany w całości wewnątrz obwodu obronnego Strzegomia. Południową część miasta zajmowała komandoria joannitów, natomiast północną od początku XIV wieku klasztor benedyktynek, co mogło się przyczynić do wyodrębnienia tak zwanego Dolnego i Górnego miasta. Około 1430 roku w obręb obwarowań przeniesiono klasztor karmelitów, dotąd znajdujący się po południowej stronie miasta.
Mury obronne zbudowano z kamienia łączonego gliną i zaprawą wapienną. W dolnej partii miały one około 1,2 – 2,4 metra grubości, wysokie były natomiast na około 8-9 metrów, z blankowanym przedpiersiem o wysokości około 1,8 metra (według pomiarów z XIX wieku). Zwieńczenie prawdopodobnie początkowo miało formę chodnika straży z krenelażem, zastąpionym w okresie rozprzestrzenienia ręcznej broni palnej zadaszonym gankiem z otworami strzeleckimi. Linia muru wzmocniona była czworobocznymi basztami, początkowo otwartymi od strony miasta, wysuniętymi przed lico sąsiednich kurtyn. Zewnętrzną strefę obrony miasta stanowiła fosa, zasilana wodami rzeki Strzegomki. Od drugiej połowy XV wieku miasto opasano drugim, zewnętrznym, niższym pierścieniem muru, zaopatrzonym następnie w półkoliste basteje.
Do miasta prowadziło pięć bram miejskich: Jaworska od północy, Wrocławska (Wittiga) od wschodu, Nowa od południa, Świdnicka od południowego – wschodu i Grabińska od południowego – zachodu. Miały one formę czworobocznych i ośmiobocznych w planie wież bramnych z przejazdami w przyziemiu, prawdopodobnie zamykanych bronami lub zwodzonymi mostami. W połowie XV wieku, po wybudowaniu drugiej linii muru obronnego, bramy przedłużono szyjami, połączonymi z zewnętrznym pasem obwarowań, gdzie stanęły niskie budynki bramne lub zwykłe portale w czołowych ścianach przedbramia. Prawdopodobnie w linii murów miejskich znajdowały się też prostsze furty, ułatwiające komunikację z rzekę lub kanałem Młynówki.
Najstarszą budowlą zamku strzegomskiego był budynek z pierwszej połowy XIII wieku, wzniesiony na planie czworoboku o szerokości 11 metrów, przy wykorzystaniu dużych głazów granitowych i otoczaków spajanych zaprawą gliniastą. Ze względu na znaczną grubość ścian, wynoszącą około 1,2 metra, mógł on mieć formę wieży mieszkalnej. Budynek pierwotnie otaczał mur o grubości około 1,5 metra, pod koniec XIII wieku zastąpiony masywniejszym murem o grubość 2,3 metra, zbudowanym z łamanych płyt wapiennych i bazaltowych, spajanych chudą zaprawą wapienną. Nowszy mur stanowił część obwodu obronnego miasta we wschodniej partii Strzegomia. Poprowadzony został w ten sposób, że utworzył nową ścianą południową starszego budynku wieżowego.
Stan obecny
Najlepiej zachowanym fragmentem średniowiecznych obwarowań miejskich jest dziś baszta Dziobowa (Ptasia) z drugiej połowy XIV wieku, znajdująca się w zachodniej części Starego Miasta przy ul. Kamiennej oraz basteja będąca częścią kaplicy św. Antoniego. W parku pomiędzy ul. Kamienną i Parkową zachowany jest niski mur z zarysem baszt. Dalej na południowy – zachód od ul. Krótkiej do ul. Świętego Tomasza również zachował się odcinek murów, częściowo wykorzystany jako ściana budynków. Najbardziej zaniedbany odcinek dwóch linii murów wraz z basteją znajdował się na południu i południowym – wschodzie Starego Miasta, ale w ostatnich latach został gruntownie odrestaurowany. Obniżony fragment muru znajduje się przy Pokarmelickim zespole klasztornym gdzie dawniej znajdowała się brama Jaworska. Zabudowania średniowiecznego zamku strzegomskiego nie zachowały się na powierzchni gruntu.
pokaż basztę Dziobową na mapie
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Atlas historyczny miast polskich. Tom IV Śląsk, red. R.Czaja, R.Młynarska-Kaletynowa, R.Eysymontt, zeszyt 6 Strzegom, Wrocław 2015.
Przyłęcki M., Miejskie fortyfikacje średniowieczne na Dolnym Śląsku. Ochrona, konserwacja i ekspozycja 1850 – 1980, Warszawa 1987.
Przyłęcki M., Mury obronne miast Dolnego Śląska, Wrocław 1970.