Historia
Pomiędzy 1180 rokiem a początkiem XIII wieku w Strzegomiu założona została komandoria zakonu joannitów. Jej bracia w XIV wieku podjęli się budowy nowego kościoła parafialnego, wznoszonego na miejscu starszej, romańskiej świątyni nadanej im w 1203 roku. Prace te wspierane były przez mieszczan i prawdopodobnie przez książąt śląskich. Dokładna data rozpoczęcia prac budowlanych nie została odnotowana w przekazach pisemnych. Wiadomo, iż w 1318 roku ufundowany został dzwon Przedbor, lecz mógł on zawisnąć jeszcze w starym kościele. W 1335 roku wzmiankowany był „Johannes vitricus”, co wskazywałoby na przygotowywanie finansowe do prowadzenia prac budowlanych. Najstarsza zachowana wzmianka informująca o sprzedaży przez radę miasta czynszu z przeznaczeniem na prace kamieniarskie i budowę kościoła odnotowana została w 1360 roku. Fundusz budowlany zasiliła wówczas niejaka Jutta Bessirschussil, po której jeszcze w tym samym roku kolejne trzy mieszczki przekazały darowizny na rzecz świątyni. Następne donacje miały miejsce w 1364, 1367 i 1368 roku („ad opus lapidale seu fabricam parochialis ecclesie in Strigon”).
Budowę gotyckiego kościoła najprawdopodobniej rozpoczęto około drugiej ćwierci XIV wieku, być może w latach 30-tych. Z pewnością prowadzono ją od strony zachodniej ku wschodowi, tak by starsza romańska świątynia jak najdłużej mogła pełnić swą funkcję liturgiczną. Wraz z postępem prac starą budowlę rozbierano, całkowicie demontując podczas budowy nowego transeptu i prezbiterium. Pierwszy etap prac trwał do około 1360-1370 roku, obejmując wzniesienie murów obwodowych korpusu nawowego, arkad międzynawowych, otwartej kruchty południowej oraz dwóch dolnych kondygnacji wieży północnej i dolnej część zewnętrznych ścian południowego ramienia transeptu. Cechą tego etapu było występowanie niskich cokołów filarów oraz ich specyficzny spłaszczony sposób profilowania, natomiast prace prowadziło prawdopodobnie wrocławskie środowisko artystyczne z pierwszej połowy XIV wieku.
Drugi etap budowy przypadł na lata około 1370-1388, kiedy to powstało północne ramię transeptu, filary na skrzyżowaniu naw, kondygnacja okienna nawy głównej, sklepienia naw bocznych, a także zachodnie przęsło międzywieżowe z okazałym portalem wejściowym. Cechą tej fazy były odmienne, wysokie cokoły filarów, oraz bardziej plastyczna forma tych ostaniach. Trzecia faza budowy, kierowana przez mistrza Jakuba ze Świdnicy, miała miejsce około 1388-1396 roku. W 1388 roku witryk Konrad rozpocząć miał finansowanie budowy trójnawowego prezbiterium („inchoatum est fundamentae ecclesie”), a rok później ukończona miała zostać zakrystia. W 1396 roku zakończono zadaszanie prezbiterium, którego układ, zbliżony do fary świdnickiej, potwierdził powiązania mistrza Jakuba ze swym rodzinnym miastem. Już w początkowej części tego etapu zmarł witryk Konrad z Prus, zastąpiony przez niejakiego Petera Sarau. Na przełomie XIV i XV wieku wznoszono wieże zachodnie, ale ukończono jedynie północną, dla której w 1405 roku zakupiono dzwon.
W XV i XVI wieku przy kościele prowadzono prace wykończeniowe. W drugiej połowie XV stulecia przesklepiono nawę główną i nieco podwyższony transept, a na początku kolejnego stulecia wzniesiono ceglane szczyty, przy czym prace nad przykryciem transeptu musiały trwać dość długo, gdyż uzyskał on różnorodne formy sklepień, od prostych po bardzo rozbudowane. Ostatnim ważnym wydarzeniem budowlanym było ufundowanie w 1522 roku przez komtura Siegmunda von Keltscha empory muzycznej, umieszczonej w zachodnim przęśle nawy głównej. W tym samym czasie powstała także kruchta północna, zaś w bliżej nieznanym okresie późnego średniowiecza wzniesiono nieistniejącą już kaplicę przy południowym transepcie. W późniejszych latach została ona przekształcona w rodzaj krytego ganku łączącego kościół z komandorią joannicką.
W połowie XVI wieku opiekę zakonników nad kościołem przerwała reformacja. Pierwsze nabożeństwo ewangelickie odbyło się w 1525 roku, a już w 1540 roku kościół został przejęty przez protestantów. Musiało to doprowadzić do pierwszej poważnej zmiany wystroju wnętrza budynku, ze względu na odmienne wymagania nowego kultu. Co prawda w okresie wojny trzydziestoletniej, w 1629 roku katolicy za sprawą feldmarszałka Lichtensteina odzyskali kościół, lecz jedynie na trzy lata. Później służył on obu wyznaniom, choć mniejsza liczebnie społeczność katolicka musiała zadowolić się tylko zakrystią. Do 1649 roku patronat nad kościołem sprawował magistrat miejski, który w tymże roku ponownie przekazał kościół rycerzom maltańskim.
W 1718 roku pożar zniszczył niemal całe wyposażenie wnętrza kościoła, niwecząc restaurację przeprowadzoną czternaście lat wcześniej z inicjatywy komtura Carla Leopolda von Herbersteina. Jako że zostały wówczas naruszone mury korpusu, dla wzmocnienia ich konstrukcji zamurowano północne okna nawy głównej i transeptu. Kościół miał być remontowany w 1786 roku, ale kolejne zniszczenia miały miejsce już w 1814 roku, kiedy to w czasie burzy piorun uderzył w dach wieży. Choć uniknięto większego pożaru, to zapewne wydarzenie to przyspieszyło decyzję o zamontowaniu w 1827 roku piorunochronów. Nieco wcześniej, w okresie wojen napoleońskich, wnętrze kościoła przekształcono na stajnie wojskowe. Choć konie po pewnym czasie usunięto, to jednak kościół nieużywany był przez dłuższy czas z powodu utrzymującego się fetoru.
W 1810 roku władze pruskie dokonały sekularyzacji śląskich joannitów, przez co kościół przeszedł pod patronat rządu pruskiego i zaczął pełnić funkcje katolickiego kościoła parafialnego. Rok później zakazano grzebania na przykościelnym cmentarzu, a dziesięć lat później otoczenie świątyni przekształcono w park. W XIX wieku miało także miejsce kilka poważniejszych renowacji kościoła, z których najważniejsza przeprowadzona została w latach 1869-1872, wymuszona przez szkody zadane przez porywisty wiatr. Kolejne prace renowacyjne miały miejsce w latach 1900-1901, 1948-1953 i po 1970 roku.
Architektura
Kościół usytuowano w południowo – wschodniej części miasta, blisko murów obronnych, znajdującego się na wschodzie zamku i komandorii na południu. Wzniesiony został z łamanego kamienia, bazaltu i granitu, natomiast do wykonania detali architektonicznych posłużono się miększym piaskowcem, a szczyty transeptu i nawy głównej wzniesiono z cegły. Otrzymał formę trójnawowej bazyliki o maksymalnej długości 76 metrów, z transeptem o dwuprzęsłowych ramionach, z pięcioma przęsłami w korpusie nawowym oraz z trzema przęsłami w prezbiterium. Nawy boczne oraz nawę główną od strony wschodniej zamknięto trójbocznie. Fasada zachodnia miała być dwuwieżowa, jednak ostatecznie nie została ona ukończona. Wyższa wieża północna z pięcioma kondygnacjami osiągnęła wysokość szczytu dachu nad nawą główną, niższa wieża południowa z dwoma kondygnacjami sięgnęła tylko dachu nad nawą boczną. Obie wieże od wschodu zaopatrzono w ośmioboczne wieżyczki z klatkami schodowymi. Od północy i południa korpusu nawowego, po przeciwległych stronach na tej samej wysokości dostawione zostały kruchty, a do południowej nawy korpusu i prezbiterium, między przypory wstawiono dwie kaplice. W narożniku północnym między transeptem i prezbiterium usytuowana została dwuprzęsłowa zakrystia. Całość nawy głównej i transept przykryto stromym dachami dwuspadowymi sięgającymi 34 metrów, nawy boczne dachami jednospadowymi, zaś wieżę północną dachem czterospadowym. Mury nawy głównej uzyskały wysokość 26 metrów, nawy boczne 10 metrów.
Na zewnątrz ściany nawy głównej korpusu wsparto kamiennymi łukami oporowymi przerzuconymi ponad dachami naw bocznych, natomiast prezbiterium wzmocniono przyporami w nawach bocznych i lizenami w nawie głównej. Mniej wydatne łuki oporowe prezbiterium ukryto już pod dachami naw bocznych. Szczyty transeptu i fasady zachodniej ozdobiono blendami z początku XVI wieku, przy czym charakterystyczną dla gotyckiej architektury śląskiej dekorację szczytu zachodniego, utworzyły blendy w kształcie prostokątnych wnęk z ceglanymi krzyżami, poniżej wąskich blend ostrołucznych. Charakterystycznym elementem fasady zachodniej i wież stały się również gzymsy kordonowe rozdzielające kondygnacje. Ponadto zewnętrzne elewacje całego kościoła posadowiono na cokole oraz ujęto gzymsem kapnikowym i koronującym, przy czym ten ostatni przy prezbiterium ozdobiono dekoracją rzeźbiarską. Okna kościoła równomiernie rozmieszczono między przyporami, obustronnie rozglifiono, zamknięto ostrołukami i podzielono maswerkami na dwudzielne, trójdzielne oraz czwórdzielne. W korpusie i transepcie ościeża okien oprofilowano. Spośród elementów rzeźbiarskich zewnętrznych elewacji, po południowej stronie prezbiterium utworzono podtrzymywany przez parę aniołów herb Strzegomia (skrzyżowany klucz z mieczem), tarczę heraldyczną w północno – wschodnim narożniku transeptu oraz gargulca z widocznymi szponami i dolną częścią korpusu w północnej nawie bocznej. Efektowny gargulec w postaci fantastycznego stwora umieszczony został także nieopodal południowego wejścia do kościoła.
Do korpusu nawowego kościoła prowadziły bogato rzeźbione trzy portale z tympanonami stanowiącymi zbiór rzadkich w Polsce średniowiecznych typów ikonograficznych. Portal północny obudowano kruchtą w której utworzono dwa bliźniacze ostrołukowe portale z ościeżami udekorowanymi płaskorzeźbionymi postaciami świętych. W kruchcie umieszczono monumentalny ostrołukowy portal zdobiony gotyckimi żabkami i zwieńczony niewielką wimpergą, a także flankowany konsolami ze sterczynowymi baldachimami. Tympanon portalu wypełniono trzema scenami biblijnymi, w których wszystkie postacie wyróżniono wysmukłymi proporcjami i drobną budową ciała oraz szatami o miękkich i łagodnie opadających fałdach. Portal południowy także poprzedzono kruchtą, lecz otwartą, stanowiącą integralną część przypór naw bocznych. Wejście do niej utworzono w okazałej ostrołukowej arkadzie wspartej na wielobocznych półfilarach z liściastymi kapitelami, artykułowanymi dwubarwnymi ciosami kamiennymi. Wnętrze kruchty przesklepiono krzyżowo – żebrowo z podparciem na wspornikach ozdobionych fantastycznymi maskami. Sam portal południowy otrzymał formę analogiczną do północnego, choć o większej liczbie uskoków. W tympanonie ukazano scenę Zaśnięcia Marii podtrzymywaną przez dwa wsporniki z wyobrażeniem lwa i orła. Główne wejście w fasadzie zachodniej ujęto w monumentalny portal o formie szerokich, gęsto profilowanych ościeży przechodzących w archiwoltę. Po obu stronach ozdobiony został on trzema kolumienkami zwieńczonymi liściastymi, kielichowymi kapitelami, pełniącymi zarazem funkcję konsol pod posągi. Nad konsolami podwieszono baldachimy zwieńczone wysmukłymi sterczynami, natomiast w tympanonie ukazano dwie płaskorzeźbione sceny z życia św. Pawła. Tympanon został podparty wspornikami z wyobrażeniem feniksa odradzającego się z popiołów i lwa ożywiającego swe małe. Portal zwieńczono okazałą wimpergą, wypełnioną dekoracją rzeźbiarską (jedyna tego rodzaju wimperga na Śląsku), oraz ozdobioną żabkami i sterczynami, umieszczonymi na tle płyciny udekorowanej wysmukłym laskowaniem i trójlistnymi maswerkami. Dużo skromniejszy i mniejszy portal siodłowy prowadził do południowej nawy prezbiterium, podobne portale zastosowano także w środku kościoła przy zakrystii i klatkach schodowych.
Wnętrze kościoła wyznaczyły dwa poziomy: ostrołukowe arkady i strefa okien, między którymi znalazła się obszerna płaszczyzna gładkich ścian rozdzielonych jedynie lizenami biegnącymi od nasady sklepień do posadzki. Wysmukłe, rozczłonkowane arkady oparto na filarach międzynawowych o przekroju zbliżonym do wydłużonego ośmioboku i niskich cokołach. Rozczłonkowano je wiązkami wałków i półkolistych wklęsek, przy czym profile filarów otrzymały przejście w profile łuków arkad bez zastosowania kapiteli. W nawie głównej o wysokości 26 metrów oraz w niższych o 10 metrów nawach bocznych żebra sklepień oparto na wysoko nadwieszanych wspornikach, dzięki czemu wyodrębniono urozmaiconą strefę sklepienną, bez wyraźniejszych podziałów ścian. Na elewacjach wewnętrznych naw bocznych prezbiterium i nawy północnej utworzono odsadzki, w nawie południowej natomiast gzyms poniżej okien.
Wnętrze bazyliki nakryto różnorodnymi sklepieniami: gwiaździstym w kaplicach, pod emporą, w prezbiterium i na skrzyżowaniu naw, krzyżowo-żebrowym w nawach bocznych, północnym transepcie, zakrystii i kruchtach oraz sieciowym o romboidalnym rysunku w nawie głównej. W południowym transepcie założono sklepienie gwiaździste o asymetrycznym układzie żeber, zaś podwieżowe przęsło w nawie bocznej przykryło sklepienie gwiaździste o skomplikowanej, dekoracyjnej strukturze kompozycji z żebrami spiętymi zwornikami w kształcie tarcz herbowych i trójliści, urozmaiconymi dodatkowo motywami roślinnymi. Żebra sklepienne kościoła oparto na wspornikach, z których niektóre, zwłaszcza w nawach bocznych korpusu, otrzymały figuralne formy (po stronie południowej ukazano przedstawienia Panien Głupich i Mądrych, obnażającego się błazna, czy człowieka ze sztyletem). Pozostałe zworniki ozdobiono motywami roślinnymi lub zoomorficznymi (kruchta północna). Zworniki sklepienne przybrały natomiast głównie formę roślinnych rozet w nawach bocznych oraz tarcz herbowych w nawie głównej i transepcie, choć niektóre uformowano także w postacie ludzkie (np. błogosławiącego biskupa, św. Pawła z mieczem i św. Piotra z kluczem). Sklepienie kościoła strzegomskiego najprawdopodobniej powtórzyło formy przykrycia prezbiterium katedry św. Wita w Pradze, założonego przez wybitnego i wpływowego architekta drugiej połowy XIV wieku – Piotra Parlera.
Stan obecny
Strzegomska bazylika jest jednym z największych osiągnięć śląskiego gotyku. Wybitne walory architektoniczne świątyni, jej jednolitość przestrzenna i stylistyczna oraz okazałe rozmiary sprawiają, iż jest dziełem o szczególnym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego. Na uwagę zwraca użycie bazaltowo – granitowego materiału budowlanego, a zwłaszcza obecność transeptu, charakterystycznego dla zachodnioeuropejskich świątyń katedralnych, a na Śląsku obecnego jedynie w kolegiacie św. Krzyża we Wrocławiu. Imponujące są także kamienne detale architektoniczne i rzeźbiarskie realizujące spójny program ikonograficzny. Pośród nich portal zachodni uznać można za jedno z najwspanialszych dzieł gotyku, nie tylko na Śląsku ale i w całej Polsce, ukazujący wiele podobieństw z Portalem Śpiewaków katedry św. Szczepana w Wiedniu. Z najstarszych zabytków w kościele zachowały się kamienne sedilia w prezbiterium o ażurowych, trójlistnych maswerkach, umieszczone w nawie głównej prezbiterium kamienne sakramentarium w kształcie wieży, wykonane przez Wolfganga z Wiednia w pierwszej połowie XV wieku, oraz kamienna późnogotycka chrzcielnica z XVI wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Atlas historyczny miast polskich. Tom IV Śląsk, red. R.Czaja, R.Młynarska-Kaletynowa, R.Eysymontt, zeszyt 6 Strzegom, Wrocław 2015.
Mikołajczyk T., Bazylika w Strzegomiu. Gotycki pomnik historii, Wrocław 2018.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.