Historia
Zamek Tretower, początkowo o formie drewniano – ziemnego gródka typu motte, został wzniesiony po podboju walijskiego królestwa Bycheiniog w ostatnich latach XI wieku. Powstał z inicjatywy Picarda, jednego z anglo-normańskich najeźdźców, nagrodzonego regionem Ystrad Yw przez Bernarda de Neufmarché, twórcę anglo-normańskiego lordostwa Brecon. Picard nie wykorzystał ruin pobliskiego starego rzymskiego fortu, ani walijskiej osady, lecz założył swą siedzibę w dolinie kontrolującej skrzyżowanie dwóch głównych szlaków komunikacyjno – handlowych.
Prawdopodobnie około 1150 roku syn Picarda, Roger Picard I, lub jego wnuk John Picard, zastąpił pierwotną drewniano – ziemną budowlę murowanym obwodem warownym. Kolejne przebudowy zamku wiązać się mogły z uwikłaniem jego właścicieli, podobnie jak innych anglo-normańskich lordów w marchiach, w lokalną politykę i przygraniczne wojny. W 1233 roku Tretower zostało zaatakowane przez Richarda Marshala, earla Pembroke, który sprzymierzył się z walijskim władcą Llywelynem ab Iorwerthem. Zamek został poważnie uszkodzony i musiał zostać naprawiony przez kolejnego Rogera z rodu Picardów. W trakcie odbudowy z około 1230-1240 roku wzniósł on imponujący cylindryczny donżon oraz obwarował przedzamcze przy użyciu kamienia.
W drugiej połowie XIII wieku, w trakcie walk z Anglo-Normanami Llywelyna ap Gruffydda, ostatniego księcia niepodległej Walii, ród Picardów prawdopodobnie złożył przysięgę wierności walijskiemu władcy, dzięki czemu zamek uniknął zniszczeń i bezpiecznie dotrwał do 1282 roku, kiedy to spacyfikowano niepodległościowe dążenia. Późniejszy długi okres pokoju spowodował zmniejszenie militarnego znaczenia zamku, a także chęć poprawienia warunków mieszkalnych jego właścicieli, którzy w początkowym okresie XIV wieku zaczęli budowę w pobliżu zamku wygodniejszego dworu. Pomimo iż zamek przestał być wówczas wykorzystywany do celów rezydencjonalnych, utrzymywano jego obwarowania w dobrym stanie. Być może dzięki temu nie został zdobyty w trakcie walijskiego powstania Owaina Glyndŵra, które wybuchło w 1400 roku.
Na początku XV wieku ród Picardów wymarł i po parokrotnej zmianie właścicieli zamek w drodze małżeństwa przeszedł na rodzinę Berkeleyów, której główna rezydencja znajdowała się na zamku Berkeley. W 1429 roku Tretower został sprzedany Williamowi ap Thomasowi, którego syn, William Herbert, został earlem Pembroke. W Tretower zamieszkał przyrodni brat Herberta, Roger Vaughan, który rozbudował dwór u podnóża zamku. Zarówno Herbert, jak i Vaughan zginęli podczas Wojny Dwóch Róż pomiędzy 1469 a 1471 rokiem. Rodzina Vaughanów pozostała zwolennikami Yorkow, jednak w 1485, po śmierci Ryszarda III Yorka w bitwie pod Bosworth, zbuntowali się przeciwko nowemu królowi Henrykowi VII. Henryk ułaskawił Vaughanów w 1487 roku, dzięki czemu mogli oni powrócić do Tretower. Posiadali oni dwór i zamek do początku XVIII wieku, po czym zamek został opuszczony najpóźniej w XVI wieku i popadł w całkowitą ruinę.
Architektura
Tretower usytuowano w podmokłej i miejscami bagnistej dolinie, po północnej stronie rzeki Rhiangoll i jej licznych mniejszych dopływów. Pierwotny zamek z przełomu XI i XII wieku był drewnianą konstrukcją wzniesioną na ziemnym kopcu w kształcie ściętego stożka (ang. motte and bailey). Kopiec u podstawy miał wymiary 24 x 22 metry i otoczony był rowem nawodnionej fosy o szerokości 9 metrów, przy czym zastosowanie wody i miękka konsystencja miejscowej gleby aluwialnej spowodowały konieczność umocnienia podstawy kopca kamiennym gruzem. Niewielki charakter tego umocnienia (była to tylko cienka powłoka na powierzchni kopca) wskazywałby, że w tym czasie na szczycie nie znajdował się mur, a jedynie poprowadzona wzdłuż krawędzi kopca drewniana palisada. Podzamcze otrzymało trójkątny dziedziniec o wymiarach 61 x 46 metrów, obwiedziony drewnianymi fortyfikacjami i rowem fosy.
W połowie XII wieku zamek został gruntownie przebudowany, w efekcie czego kopiec zniwelowano i wzniesiono pierścień kamiennego muru obronnego o wielobocznym planie zbliżonym do kolistego (ang. shell keep). Miał on około 1,5-1,8 metra grubości powyżej nieco szerszej części cokołowej z pochyłą zewnętrzną elewacją (ang. batter). Na wewnętrznym dziedzińcu, przy południowej i zachodniej stronie muru obronnego, został zbudowany budynek mieszkalny (ang. solar), kuchnia z paleniskiem i dwupiętrowy budynek auli (ang. hall). Wjazd do zamku umieszczono od wschodu, w niewielkiej czworobocznej wieży bramnej, większością bryły wysuniętej w kierunku rowu fosy i podzamcza. Mieściła ona wewnątrz głęboki dół, dlatego wjazd odbywać się musiał po zwodzonym moście. Do owego dołu chowana była tylna część mostu, w momencie podnoszenia jego przedniej części, która tarasowała przejazd. Wyżej znajdowała się jeszcze jedna kondygnacja, zapewne z pomieszczeniem przeznaczonym dla straży, natomiast w koronie otwarta (niezadaszona) galeria chodnika straży. Po północnej stronie wieży bramnej w grubości muru obronnego znajdowały się schody prowadzące na piętro bramy i na chodnik obronny w koronie muru.
Kuchnia umieszczona była w południowej części dziedzińca, w niewielkim ryzalicie, tak że trzy jej ściany tworzyły część obwodu obronnego zamku, a czwarta oddzielała ją od przyziemia budynku auli. W południową ścianę wstawiono półokrągłe palenisko, flankowane z obu stron przez wąskie okna. Trzecie okienko przepruto w ścianie zachodniej, natomiast całą kuchnię przykryto dachem jednospadowym, z którego woda deszczowa spływała do kanału. Sąsiedni budynek auli był dwukondygnacyjny, długości około 7,6 metra, z gospodarczo – magazynowym przyziemiem i górną komnatą o funkcjach reprezentacyjnych, oświetlaną przez okna zdobione od wewnątrz motywem jodełki. Stanowił niejako łącznik pomiędzy kuchnią a prywatnymi komnatami w zachodniej części dziedzińca. Wejście do kuchni wiodło bowiem schodami w grubości muru zachodniego budynku, zakończonymi w przyziemiu budynku auli, skąd drzwi prowadziły do kuchni.
Pomieszczenia mieszkalne zamku znajdowały się na piętrze podłużnego budynku, wypełniającego całą długość zachodniej części zamku na linii północ – południe. Ich komunikację z przyziemiem zapewniały wewnętrzne schody oraz cylindryczna klatka schodowa w grubości muru południowego, pozwalająca dostać się także na chodnik w koronie muru obronnego. Przyziemie zachodniego skrzydła pierwotnie oświetlone było przez trzy wąskie, umieszczone w głębokich wnękach okna, natomiast górna kondygnacja przez większe okna o półkolistym wykroju, z których południowe zdobione było motywem jodełki i flankowane kolumienkami ze skręconymi trzonami. Ogrzewanie piętra zapewniał kominek w ścianie zachodniej, wysunięty z elewacji płytkim ryzalitem. W pobliżu znajdowało się także przejście do umieszczonej w grubości muru latryny.
W drugiej ćwierci XIII wieku większość budynków wewnątrz obwodu murów, za wyjątkiem kuchni została rozebrana, by zrobić miejsce masywnemu, cylindrycznemu donżonowi. Wieża otrzymała średnicę 11 metrów, mury grube na 2,7 metra i nieco masywniejszą dolną część cokołową o pochyłej zewnętrznej elewacji, zwieńczoną obiegającym wieżę wałkiem, który wyznaczał poziom najniższej kondygnacji. Wieża pierwotnie mogła być pokryta dachem stożkowym, łupkowym lub ołowianym. Ponadto zwieńczona była hurdycją, zapewniającą doskonałe pole ostrzału, dzięki niewielkiemu dziedzińcowi i znacznej przewadze wysokości. Wejście do donżonu prowadziło po drewnianych, zewnętrznych schodach, wprost na pierwsze piętro. Umieszczone je po stronie zachodniej, z dala od bramy zamku, aby zmusić atakującego, któremu udało się przedrzeć, do przejścia przez część wąskiego dziedzińca między wieżą a kurtyną, gdzie byłby wystawiony na ogień obrońców. Schody zakończone były przy murze wieży niewielkim gankiem, krytym dwuspadowym dachem, który pozostawił odcinka w kamieniu. Portal wejściowy zamknięto ostrołucznie i sfazowano.
Donżon mieścił cztery kondygnacje, wszystkie rozdzielone płaskimi stropami. Za wejściem znajdował się kolejny portal wiodący do głównego pomieszczenia, natomiast po lewej stronie sklepiona klatka schodowa w grubości muru, prowadząca na wyższe piętra. Pierwsze piętro oświetlane było dwoma oknami z bocznymi ławami we wnękach oraz ogrzewane kominkiem z fazowanymi ościeżami i wystającym okapem z ciosanego kamienia, który osadzono na krótkich kolumienkach z profilowanymi kapitelami. Aby zejść do przyziemia, trzeba było wejść do wnęki okiennej na pierwszym piętrze, naprzeciwko głównego wejścia, a następnie zejść w dół schodami umieszczonymi w grubości muru. Na samym dole, nieogrzewanym i doświetlanym jedynie dwoma szczelinami z wysoko osadzonymi schodkowymi poszurami, znajdowała się studnia. Drugie piętro wieży ogrzewane było kominkiem i oświetlane dwoma ostrołukowymi oknami w głębokich wnękach, w tym jednym z bocznymi kamiennymi siedziskami. Mieściło się tam także sklepione przejście z zachodniej wnęki okiennej na drewniany, przykryty dwuspadowym dachem, nadwieszany ganek, prowadzący na koronę muru obwodowego zamku. Także najwyższa kondygnacja wieży posiadała dwa doświetlające okna, lecz nie została zaopatrzona w kominek.
W XIII wieku, wraz z budową wieży-donżonu, podwyższono mury obwodowe zamku górnego i przepruto je w górnej części szczelinowymi otworami strzeleckimi, których krótkie poziome szczeliny umieszczono na różnych wysokościach w stosunku do dłuższych szczelin pionowych (podobnie jak na zamku White), zwiększając dzięki temu możliwości ostrzału pod różnym kątem. Dokonano również przebudowy przedzamcza. Wzniesiono kamienne mury obronne, w planie trapezu o kształcie i grubości 1,5 metra, wzmocnione w dwóch najbardziej wysuniętych narożnikach półokrągłymi, otwartymi od strony dziedzińca basztami o średnicy około 7 metrów. Brama wjazdowa na podzamcze znajdowała się zapewne po stronie południowo – wschodniej.
Późnośredniowieczne przekształcenia zamku Tretower ograniczyły się do wzniesienia drewnianego czterokondygnacyjnego budynku w północno – zachodnim narożniku dziedzińca, pomiędzy wieżą-donżonem a murem obwodowym. W jego wnętrzu poszczególne piętra rozdzielono drewnianymi stropami (z belkami osadzanymi w otworach w murze). Prymitywna forma budynku nie wskazywałaby na żadne konkretne przeznaczenie, przypuszcza się jedynie, iż mógł służyć do pomieszczenia garnizonu i magazynów w okresie rewolty Owaina Glyndŵra na początku XV wieku.
Stan obecny
Zamek przetrwał do czasów współczesnych w postaci trwałej ruiny. Zachował się XIII-wieczny donżon i duża część otaczającego go muru obronnego z XII wieku, z widocznymi fragmentami podwyższonymi w XIII stuleciu. Ponadto przetrwał fragment muru przedzamcza wraz z reliktami południowo – wschodniej i wschodniej baszty. Niestety nie ma już widocznych znaczących fragmentów wieży bramnej, nie zachowała się także brama wjazdowa przedzamcza, którego północna część zajmowana jest obecnie przez współczesne gospodarstwo. Zamek udostępniony jest do zwiedzania od 24 marca do 4 listopada w godzinach od 10:00 do 17:00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Radford R., Tretower: the Castle and the Court, „Brycheiniog”, 6/1960.
Radford R., Robinson D., Tretower Court and Castle, Cardiff 1990.
Salter M., The castles of Mid Wales, Malvern 2001.