Historia
Początki budowy dworu w Tretower miały miejsce we wczesnych latach XIV wieku. Wówczas to, po pokonaniu walijskiego księcia Llywelyna ap Gruffydda i zajęciu całej Walii przez Anglo-Normanów, nastał okres przerwy w zbrojnych konfliktach. Z tego powodu właściciele niedużego zamku w Tretower, ród Picardów (Pychardów), postanowili poprawić swoje warunki mieszkaniowe i przenieść się do większej, a zarazem wygodniejszej rezydencji (inwentarz wykonany w 1305 roku, po śmierci Johna, syna Rogera Ricarda, odnotował brak jakiejkolwiek wartości starego zamku).
W pierwszej połowie XIV wieku, na skutek małżeństwa Amici Picard i Ralpha Blueta, Tretower znalazło się w rękach nowej rodziny. Gdy Ralph zmarł w 1322 roku, ziemie Ystrad Yw, w skład których wchodził zamek i dwór, uznano za dziedzictwo Amicii, ale początkowo opieka nad majątkiem przypadła angielskiemu władcy, gdyż spadkobierca Ralpha o tym samym imieniu był niepełnoletni. Pod koniec XIV wieku, dziedziczka rodu Bluet poślubiła Jamesa de Berkeley, drugiego syna lorda Berkeley, przez co Tretower ponownie zmieniło właścicieli. W 1403 roku James, wraz z wieloma innymi posiadaczami walijskich zamków, otrzymał rozkaz podjęcia kroków w celu zabezpieczenia się przed zbrojnymi oddziałami walijskich powstańców Owaina Glyndŵra. Zamek Tretower został zaatakowany, lecz sir James Berkeley z powodzeniem odparł napastników. Dwór prawdopodobnie także uniknął poważniejszych szkód. W 1404 roku w pobliżu stoczona została bitwa pod Mynydd Cwmdu, pomiędzy angielską armią dowodzoną przez Richarda Beauchampa, earla Warwick, a walijską armią Owaina, w wyniku której wódz powstańców omal nie został schwytany. Niecałe dziesięć lat później dwór był miejscem zbornym dla walijskich łuczników, mających służyć królowi Henrykowi V we Francji i przyczynić się do zwycięstwa Anglików w bitwie pod Agincourt.
James de Berkeley zmarł w 1405 roku, pozostawiając majątek synowi Jamesowi. Żona zmarłego, Elizabeth Bluet, wyszła ponownie za mąż, tym razem za sir Williama ap Thomasa, który po 1417 roku zakupił walijskie posiadłości Elizabeth od Jamesa Berkeleya. Kolejnym właścicielem dworu był syn Williama ap Thomasa, William Herbert, od 1468 roku earl Pembroke. Około połowy XV wieku przekazał on posiadłość swojemu przyrodniemu bratu, sir Rogerowi Vaughanowi. Ten w trakcie wojny domowej należał do obozu Yorków, walcząc pod Mortimer’s Cross w 1461 i prowadząc po bitwie Owaina Tudora na egzekucję. W 1465 roku stłumił powstanie w Carmarthenshire, zaś w 1471 roku po bitwie pod Tewkesbury ścigał Jaspera Tudora, co ostatecznie przypłacił niewolą i ścięciem na zamku Chepstow. Zdążył jednak między 1457 rokiem (pierwsza wzmianka o Rogerze w powiązaniu z Tretower) a śmiercią w 1471 roku, dokonać znaczącej rozbudowy dworu.
Syn i dziedzic Rogera Vaughana, sir Thomas Vaughan, kontynuował rozbudowę dworu w ostatniej ćwierci XV wieku, wzmacniając go murem obronnym i wieżą bramną. Kolejne modernizacje zostały przeprowadzone w 1630 roku przez Charlesa Vaughana, szeryfa Brecknock, który przemodelował zachodnie skrzydło. Charles przekazał w spadku dwór swojemu synowi, Edwardowi Vaughanowi, ale ten zmarł bezpotomnie, a majątek przeszedł na jego siostrę, Margaret, poślubioną z Thomasem Morganem of Maes Gwartha. Przez następne lata dwór zmieniał często właścicieli, nie był jednak znacząco przebudowywany, popadł natomiast pod koniec XVIII wieku w zaniedbanie, służąc odtąd jako stodoła, świniarnia i magazyn. Dopiero w 1929 roku Towarzystwo Brecknock złożyło apelację do rządu o zakup budynku. W latach trzydziestych został on ocalony w wyniku przeprowadzonej gruntownej renowacji.
Architektura
Najstarszym elementem dworu było prostokątne w planie skrzydło północne o wymiarach około 31,7 x 7,6 metra, usytuowane w początkach XIV wieku po południowo – wschodniej stronie starszego zamku, tuż przy strumieniu wpadającym do rzeki Rhiangoll na południu. Z prostych elewacji dwukondygnacyjnego budynku wysunięty był czworoboczny wykusz latrynowy, umieszczony w południowym narożniku przy ścianie zachodniej. Drugi, nieco płytszy wykusz latrynowy usytuowano w zachodniej części elewacji północnej, a trzeci, najszerszy, we wschodniej części tej samej elewacji. Mury dworu wzniesiono głównie z długich i cienkich płyt lokalnego czerwonobrązowego piaskowca, z większymi, grubszymi blokami wzmacniającymi narożniki. Sporadycznie umieszczano też nieregularne linie masywniejszych, niemal kwadratowych kamieni. Detal architektoniczny wykonano z szarego piaskowca. Drugą kondygnację przykrywał długi dach dwuspadowy, zapewne kryty łupkiem lub gontem, ewentualnie strzechą.
We wnętrzu skrzydła północnego pierwotnie na poziomie przyziemia mieściła się środkowa duża aula (ang. hall), długa na około 9 metrów i otwarta na wysoki dach. Podobnie jak w większości zamków, służyła ona za komnatę reprezentacyjną, miejsce uczt, uroczystości i ważnych spotkań. Przypuszczalnie oddzielona była drewnianym parawanem od sieni wejściowej po stronie wschodniej. Piętro budynku, początkowo dostępne po drewnianych, wewnętrznych schodach, zajmowała prywatna komnata (ang. solar) oraz sypialnia, obie w części zachodniej, podczas gdy w części wschodniej znajdowało się dodatkowe pomieszczenie mieszkalne, być może o niższym statusie (przykładowo przeznaczone dla gości). Oświetlenie budynku pierwotnie zapewniały proste ostrołukowe okna, a ciepło dawały kominki z ciężkimi pilastrami podtrzymującymi wystające okapy, choć aula mogła być wyposażona w bardziej archaiczne centralne otwarte palenisko, z którego dym wydostawał się przez więźbę dachową i komin. Główne wejście znajdowało się na poziomie dziedzińca, we wschodniej części, w prostym ostrołukowym portalu. Drugi, lecz mniejszy portal wejściowy umieszczono w zachodniej części skrzydła.
W XV wieku przebudowano północne skrzydło, które otrzymało dodatkową kondygnację na miejscu otwartej więźby dachowej auli, dzięki czemu cały budynek stał się dwukondygnacyjny. Ponadto od strony południowej do zewnętrznej elewacji budynku dostawiono podwieszaną galerię (ganek) o konstrukcji szachulcowej. Dzięki temu mieszkańcy komnat na piętrze mogli zachować większą prywatność, poprzez osobny dostęp do każdego pomieszczenia bezpośrednio z dziedzińca. Co ciekawe, południowa ściana na poziomie piętra (podobnie jak późniejsza wschodnia ściana piętra skrzydła zachodniego) nie była murowana, tylko konstrukcji szachulcowej. Przepruto ją prostymi, czworobocznymi oknami zamykanymi na drewniane okiennice.
Niższa część północnego skrzydła zaczęła w XV wieku służyć celom gospodarczym i administracyjnym. We wschodniej części parteru wydzielono wówczas pomieszczenie, ogrzewane kominkiem i przykryte stropem podtrzymywanym przez masywny słup. Prawdopodobnie przeznaczono je na lokalny sąd, w którym płacono grzywny i dziesięciny. Było ono dostępne nowym wejściem pośrodku ściany wschodniej, na zewnątrz którego dodano przedsionek z dachem jednospadowym, rozciągającym się na całą szerokość budynku. Od zachodu pomieszczenie sądu sąsiadowało z wąską izbą z latryną, w którym mógł urzędować steward. Następne pięć przęseł stanowiło jedną przestrzeń, prawdopodobnie o przeznaczeniu magazynowym, aż do murowanej ściany działowej, jaką wówczas wstawiono celem wydzielenia na zachodzie kuchni. U góry zachowano dawne przeznaczenie pomieszczeń, ale nowa środkowa komnata zaczęła służyć jako o połowę niższa aula, a wschodnią część piętra podzielono drewnianymi lub szachulcowymi ściankami działowymi na dwa pomieszczenia z latryną. Prawdopodobnie były one przeznaczone dla gości. Od północy pogrubiono fragment muru tworząc trzeci ryzalit, który po zamurowaniu jednego ze starych otworów szczelinowych, utworzył przewód dymny nowego kominka górnej auli.
W XV wieku zbudowano długie zachodnie skrzydło, przystawione do północnego prostopadle. Podobnie jak w starszym skrzydle, ściany zewnętrzne zachodniego budynku były murowane, z szachulcową górną częścią od strony dziedzińca. Układ dachów wskazywałby, że skrzydło północne zostało ukończone jako pierwsze, ale między tymi dwoma etapami budowy nie mogło być długiej przerwy. Zachodni mur nowego skrzydła dostawiony został do starszej narożnej wieżyczki-wykusza z latrynami i wyposażony w dwa płytkie ryzality mieszczące przewody dymne kominków. Od strony dziedzińca piętro mogło być wyposażone w ganek, będący kontynuacją ganku przy skrzydle północnym. Okna nowego skrzydła były już bardziej wyszukane. Najczęściej miały formę jednodzielnych otworów z zamknięciami w formie trójliści i oślich grzbietów, a także większych okien dwudzielnych z poprzeczną, poziomą ramą.
We wnętrzu zachodniego skrzydła na poziomie przyziemia znalazła się długa na 8 metrów, podzielona na trzy przęsła nowa aula o wysokości dwóch kondygnacji. Przykrywała ją otwarta więźba dachowa z łukowo wzmocnionymi krokwiami i jętkami, a także z wiatrownicami wyciętymi w ten sposób, że wraz z płatwiami tworzyły ozdobne trójliście. Za wyjątkiem ściany zachodniej, poziom piętra wyznaczono bogato profilowanym gzymsem z drewna. Północna i południowa ściana utworzone zostały w konstrukcji sumikowo – łątkowej, z cieńszym profilowanym gzymsem wyznaczającym poziom ściągu (ang. tie beam). Szczyty ścianek poprzecznych uformowano jako serię czterech tynkowanych paneli z trójlistnymi zamknięciami, nad którymi umieszczono jeszcze dwa trójliście flankujące czwórliść, dzięki czemu sala uzyskała bogato dekorowany wystrój. Ogrzewanie auli zapewniał duży kominek wstawiony pośrodku zewnętrznej ściany, flankowany dwoma wysokimi oknami. Okno po stronie północnej było większe i zapewne miało za zadanie oświetlać ustawiony tam stół pana dworu.
Na północ od auli znajdowało się ogrzewane kominkiem i kryte stropem pomieszczenie mieszkalne (ang. solar). W części południowej budynku znajdowała się wysoka na dwie kondygnacje komnata dla służby i zbrojnych przebywających na dworze, początkowo ogrzewana jedynie przenośnymi piecykami. Sąsiadowała ona na poziomie przyziemia od północy z czterema małymi izbami gdzie przygotowywano posiłki i napoje. Pomiędzy nimi a aulą na północy wciśnięty był jeszcze poprzeczny korytarz dla służby o szerokości 1,8 metra, łączący wszystkie pomieszczenia i dziedziniec (gdzie mógł znajdować się pierwotnie drewniany przedsionek) z łąkami po zachodniej stronie dworu. Na piętrze skrzydła zachodniego, za wyjątkiem dwóch sal które zajmowały całą wysokość budynku, umieszczono komnaty mieszkalne, dostępne za pomocą schodów w grubości południowego muru i zapewne drewnianych schodów wewnętrznych. Podziały wewnętrzne na piętrze pierwotnie utworzone były za pomocą drewnianych lub szachulcowych ścianek działowych. Pod koniec XV wieku w skrzydle zachodnim od strony dziedzińca umieszczono ozdobny, prostokątny w planie wykusz okienny, przepruty siedmioma otworami o zamknięciach pięciolistnych. We wnętrzu otwierał się on na północne pomieszczenie mieszkalne za aulą.
Południową część dworu początkowo zajmował budynek gospodarczy, przypuszczalnie przeznaczony na stajnie, oraz po jego zachodniej stronie kolejny budynek, który mógł pełnić rolę zewnętrznej kuchni. Przy nich w ostatniej ćwierci XV wieku wzniesiony został mur obronny, otaczający dziedziniec od strony południowej i wschodniej, tworzący wraz z dwoma skrzydłami wewnętrzną zamkniętą przestrzeń. Mur wyposażono w przyziemiu od strony dziedzińca w odcinkowo zamknięte wnęki, przypuszczalnie celem oszczędzenia materiału budowlanego, skrócenia prac budowlanych i zwiększenia wolnego miejsca. Wyżej kurtyny miały wydatny parapet, obustronnie osadzony na wspornikach, nad którymi przy co trzecim przebito czworoboczny otwór do odprowadzania wody deszczowej. W koronie mur zwieńczony był chodnikiem dla obrońców chronionym krenelażem, przy czym w merlonach przepruto otwory strzeleckie o formie podobnej do zastosowanych w zamku Tretower i zamku White (długie pionowe szczeliny z dwoma krótkimi szczelinami poprzecznymi na różnych poziomach). Jednakże wschodnia fasada dworu została zaprojektowana bardziej dla celów symbolicznych, prestiżowych, a nie realnie obronnych, gdyż zachowanie stajni i kuchni za południową kurtyną oraz brak umocnień południowego krańca zachodniego skrzydła znacznie osłabiał walory obronne dworu.
Bramę umieszczono w czworobocznym, trójkondygnacyjnym budynku bramnym w kurtynie wschodniej, naprzeciwko serwisowego korytarza w skrzydle zachodnim. Przejazd otrzymał sklepienie i ostrołukowy, bogato profilowany jak na budowle świeckie portal, umieszczony obok mniejszej, podobnie profilowanej furty dla pieszych, osadzonej w kurtynie po stronie północnej. Powyżej piętro budynku bramnego podtrzymywały masywne, wystające z lica fasady wsporniki. Zachowano pomiędzy nimi pustą przestrzeń na wzór machikułów, dzięki którym strażnicy mogli ugasić ewentualny pożar wrót od strony zewnętrznej, lub ostrzeliwać napastników. Wewnątrz przejazdu po bokach umieszczono w niszach kamienne siedziska oraz schody w grubości ściany południowej, wiodące na górną kondygnację i na chodnik straży w koronie muru obronnego. Piętro budynku bramnego mieściło pojedynczą izbę ogrzewaną narożnym kominkiem i oświetlaną dużymi oknami jednodzielnymi, z pięciolistnymi zamknięciami maswerków osadzonymi w prostokątnych profilowanych obramieniach.
Stan obecny
Dwór w Tretower (ang. Tretower Court) jest wyjątkowym, obecnie bardzo rzadko spotykanym przykładem średniowiecznej budowli, która dodatkowo na przestrzeni wieków uniknęła zniszczeń i znaczących przekształceń. Zmiany wczesnonowożytne ograniczyły się głównie do skrzydła zachodniego, gdzie przemurowano elewację od strony dziedzińca, przy okazji niszcząc ganek na piętrze i osłaniając szachulcową konstrukcję na tym poziomie licówką z kamienia. Ponadto przepruto nowe okna, dobudowano dwa kominki z wydatnymi kominami w południowej części ściany zachodniej i przeprowadzono zmiany w układzie wewnętrznym pomieszczeń. Dla odmiany skrzydło północne, które w okresie nowożytnym utraciło znaczenie, nie zostało w większym stopniu przekształcone, podobnie jak budynek bramny z końca XV wieku i sąsiednia kurtyna północna. Jedyne istotne zmiany wprowadzone w skrzydle północnym to duże okno wschodnie na piętrze i piwnice ze sklepieniem kolebkowym, które wymusiły utworzenie alternatywnego wejścia do północno – zachodniego pomieszczenia parteru. Niestety nie zachowały się średniowieczne zabudowania gospodarcze w południowej części założenia, po których widoczne są jedynie odciski dachów. Dwór udostępniony jest do zwiedzania wraz z pobliskim zamkiem od 24 marca do 4 listopada w godzinach od 10:00 do 17:00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Radford R., Tretower: the Castle and the Court, „Brycheiniog”, 6/1960.
Radford R., Robinson D., Tretower Court and Castle, Cardiff 1990.