Swansea – zamek

Historia

   Na początku XII wieku angielski król Henryk I nadał władzę nad półwyspem Gower Henrykowi de Beaumont, earlowi Warwick, który wzniósł w Swansea drewniano  – ziemną warownię, zapewne w formie motte and bailey. Równocześnie z jej budową, Normanowie zbudowali na półwyspie wiele innych fortyfikacji, w tym w Loughor, Oystermouth, Penrice, Penmaen i Pennard. Już w 1116 roku Swansea zostało zaatakowane, a Walijczykom udało się zniszczyć zewnętrzne obwarowania. Po odbudowie zamek unikał dalszych ataków przez następne siedemdziesiąt lat, pomimo toczących się walk w regionie. W 1136 roku stanowił bezpieczną przystań dla Normanów uciekających z utraconych terytoriów. Po chwilowym okresie pokoju w trakcie panowania Henryka II, który zawarł porozumienie z Lordem Rhysem, walijskim księciem Deheubarth, walki wznowiły się, gdy na tron wstąpił Ryszard I. Swansea zostało ponownie zaatakowane w 1189 i 1192 roku, chociaż w obu przypadkach stawiło opór napastnikom i nie zostało zdobyte. W ostatnim najeździe oblężenie trwało aż 10 tygodni.
   W 1203 roku król Jan przekazał władztwo nad Gower (Lordship of Gower) Williamowi de Braose, choć szybko skonfiskował jego majątek, gdy zaczął podejrzewać go o nielojalność. William uciekł za granicę, lecz jego żona i najstarszy syn zostali schwytani i zagłodzeni na śmierć. W Walii ocaleni członkowie rodziny de Braose weszli w otwarty konflikt z Koroną we współpracy z walijskim księciem Llywelynem ap Iorwerthem. W 1212 roku Rhys Gryg, syn Lorda Rhysa, w imieniu Williama zaatakował bez powodzenia zamek w Swansea, jednak śmierć króla Jana w 1216 roku i polityka pojednania jego następcy, Henryka III, doprowadziły do pogodzenia się z rodem de Braose. Zmiana ta spowodowała kolejny atak Rhysa Gryga na Swansea w 1217 roku i zdobycie zamku. Rodzina de Braose odzyskała kontrolę nad Swansea trzy lata później, w ramach porozumienia między Llywelynem ap Iorwerthem i Henrykiem III. W okresie pokoju który nastąpił, zamek zaczęto przekształcać na kamienny, prawdopodobnie między 1221 a 1284 rokiem.
   Po walijskich wojnach o niepodległość z lat 1276-1277 i 1282-1283 sytuacja polityczna uległa radykalnej zmianie. Edward I pokonał ostatniego niezależnego księcia Walii i podbił jego ziemie. Z powodu zmniejszonego zagrożenia, przebudowany zamek w Swansea zaczął służyć za wygodną rezydencję. Pomimo tego zachował zdolność do obrony i w 1287 roku skutecznie odparł atak Rhysa ap Maredudda, chociaż samo miasto i pobliski zamek w Oystermouth zostały złupione. Po schwytaniu Rhys przetrzymywany był w Swansea przed swą egzekucją.
   Na początku XIV wieku miasto znacząco się rozrosło i postanowiono je zabezpieczyć murowanymi obwarowaniami. Powstały one zapewne przed 1332 rokiem, a zamek dość nietypowo znalazł się całkowicie wewnątrz ich obwodu. W okresie tym formalne rządy nad półwyspem Gower sprawowała Alina de Braose, od 1298 roku żona Johna de Mowbray, drugiego barona Mowbray, który dołączył do buntu Tomasza, earla Lancaster i walczył po jego stronie z siłami króla w bitwie pod Boroughbridge w 1322. Został schwytany po bitwie i stracony w tym samym roku, a jego majątek przepadł na rzecz Korony. Po wstąpieniu na tron króla Edwarda III w 1327 roku, Swansea zwrócono rodzinie Mowbray, choć rzadko odwiedzali oni zamek. W 1331 roku władztwo Gower przeszło na ręce Johna de Mowbray, trzeciego barona Mowbray.
   W 1400 roku wybuchło wielkie walijskie powstanie pod przywództwem Owaina Glyndŵra. Jego siły zajęły większość półwyspu Gower między 1403 a 1405 rokiem, lecz zamek w Swansea najprawdopodobniej nie został zaatakowany. Bunt ostatecznie stłumiono w 1410 roku, w okresie kiedy właścicielami zamku była rodzina Herbert. Dokonali oni niewielkich ulepszeń dla artylerii podczas Wojny Dwóch Róż, chociaż zamek ostatecznie nie wziął udziału w walkach.
   W kolejnych latach właściciele coraz rzadziej przebywali na zamku, który systematycznie tracił na znaczeniu. Gdy w 1642 roku wybuchła angielska wojna domowa, był już w tak złym stanie, iż żadna ze stron nie wykorzystywała go w walkach. W latach siedemdziesiątych XVII wieku kwadratowa wieża zamku była wykorzystywana jako fabryka butelek, a w 1700 roku na dziedzińcu zamkowym powstał ratusz. Następnie tereny zamku wykorzystywało wojsko i więzienie. W latach 40-tych XIX wieku zmieniono bieg rzeki Tawe, która przestała płynąć w pobliżu ruin zamku.

Architektura

   Pierwotny drewniano – ziemny zamek został wzniesiony na planie prostokąta z zaokrąglonymi narożnikami i chroniony był od wschodniej strony przez rzekę Tate. Wewnątrz obwodu warownego o średnicy około 52 metrów znajdował się kopiec ziemny (motte) na którym zapewne wzniesiono donżon.
   Pod koniec XIII wieku zamek zaczęto przebudowywać w kamieniu, powiększając równocześnie o nowy, zewnętrzny pierścień murów obronnych na planie prostokąta, z dłuższymi kurtynami na linii północ – południe. Obwód wzmocniony został czterema wieżami narożnymi, a bramy umieszczono w kurtynie północnej i południowej. Starsze założenie zaczęło wówczas stanowić wschodnią, nadrzeczną część zamku.
   W południowo – wschodnim narożniku obwodu pod koniec XIII wieku lub na początku XIV stulecia wzniesiono tak zwany Nowy Zamek. Składał się on z dwukondygnacyjnego budynku wielkiej sali (hall), położonej w jego zachodniej części półcylindrycznej wieży latrynowej i usytuowanego po wschodniej stronie czworobocznego, nieregularnego budynku narożnego o wieżowym charakterze (Solar Tower). Dalej po północnej stronie na zakończeniu krótkiej, załamanej lekko kurtyny muru umieszczono kolejną czworoboczną, narożną wieżę. Nie odnaleziono śladów mniej ważnej zabudowy gospodarczej, która będąc konstrukcji drewnianej lub szachulcowej mogła być przystawiona do murów obwodowych. Pośrodku dziedzińca znajdowała się studnia o głębokości 12 metrów.
   Znakiem rozpoznawczym skrzydła południowego oraz wieży południowo – wschodniej był dobudowany około 1330 roku rząd arkad z białego kamienia Sutton, pod którymi znajdowały się ostrołukowe okna wielkiej sali (auli), a niżej wysokie poprzeczne otwory strzelnicze doświetlające najniższą kondygnację. Podobne arkady odnaleźć można jeszcze w pałacu biskupim w St Davids i w Lamphey, ale nie ma dowodów, że biskup Henryk de Gower był odpowiedzialny za prace w Swansea.

   Główne wejście do auli znajdowało się na pierwszym piętrze i prowadziło przez zewnętrzne schody od strony dziedzińca. Obok umieszczono późnośredniowieczną, półcylindryczną wieżyczkę z klatką schodową. Łączyła ona aulę na piętrze z dwoma sklepionymi pomieszczeniami gospodarczymi w przyziemiu. Trzecie skrajne pomieszczenie na zachodzie połączone było z zachodnią wieżą półokrągłą, a wszystkie trzy pomieszczenia przyziemia dostępne były poprzez portale od strony dziedzińca. Do momentu wybudowania późnośredniowiecznej wieżyczki komunikacyjnej dolne pomieszczenia nie miały ze sobą bezpośredniego połączenia. Górna aula na zachodzie sąsiadowała z mniejszym pomieszczeniem gospodarczym dla służby w którym zapewne szykowano potrawy przed ich wniesieniem do wielkiej sali. Do komunikacji między tymi pomieszczeniami służyły aż trzy portale. Dalej na zachodzie oczekiwać można by istnienia kuchni, jednak nie zachowały się po niej żadne pozostałości. W auli wschodnia część z powodu mieszczącego się tam podwyższenia i głównego stołu pana zamku, musiała zostać odgrodzona ścianką działową, tworzącą przy narożnej wieży trójkątną izbę.
   Wieża południowo – wschodnia (Solar Tower) z powodu posadowienia na opadającym ku rzece terenie, otrzymała dodatkowo poziom piwniczny, umieszczony poniżej dwóch górnych kondygnacji. Prawdopodobnie z powodu bliskości rzeki był on wykorzystywany do składowania towarów wnoszonych przez boczną furtę. Przyziemie wieży podzielone było na dwie komnaty: czworoboczną w części północnej, zaopatrzoną w kominek i latrynę oraz nieregularną w części południowej, która poprzez właz w podłodze skomunikowana była z piwnicą, a poprzez schody w grubości muru z najwyższym piętrem. Tam usytuowano jedną dużą komnatę prywatną, ogrzewaną kominkiem, zaopatrzoną w duże okna z bocznymi, kamiennymi ławami w niszach i dyskretnie ukrytą latrynę. Dodatkowo znajdowała się tam sklepiona galeria z której korzystać mogli muzycy lub poeci w trakcie swych występów przed właścicielami zamku oraz przejście na ganek w koronie muru obronnego.
   Narożna wieża północno – wschodnia miała formę czworoboku z lekkim występem mieszczącym wewnątrz schody. Jej przyziemie podzielono na trzy  sklepione izby o różnej wielkości bez połączenia z piętrem. Dwie znajdowały się od strony dziedzińca z którego prowadziły do nich portale wejściowe, a trzecia, wąska i podłużna umieszczona była w murze wieży po stronie północnej. Piętro wieży z komnatami ogrzewanymi kominkami zostało znacznie przekształcone w okresie nowożytnym, kiedy to zaadoptowano je na więzienie.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych zachowała się jedynie ruina tak zwanego Nowego Zamku z przełomu XIII i XIV wieku. Widoczne są zewnętrzne ściany budynku południowego, wieżyczka komunikacyjna na dawnym dziedzińcu, wieża czworoboczna (Solar Tower), półcylindryczna wieża latrynowa i narożna czworoboczna, znacznie przebudowana wieża po stronie północno – wschodniej. Szczęśliwie przetrwały XIV-wieczne arkady na zewnętrznej ścianie zamku i wieży czworobocznej. W gąszczu współczesnej zabudowy odnaleźć można jeszcze relikty zewnętrznego pierścienia obwarowań. Niestety zamek otoczony został nowoczesnymi wieżowcami, fatalnie korespondującymi ze średniowieczną zabudową. Zwiedzanie wnętrz nie jest możliwe, choć zachowało się parę interesujących sklepionych pomieszczeń i portali.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Williams D., Gower. A Guide to Ancient and Historic Monuments of the Gower Peninsula, Cardiff 1998.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Swansea Castle.