St Donats – zamek

Historia

   Pierwszy drewniano – ziemny zamek w St Donats został wzniesiony w XI wieku w trakcie normańskiej penetracji ziem południowej Walii. Najstarsze murowane obiekty (donżon) zaczęto budować pod koniec XII wieku z inicjatywy rodu de Hawey. Pod koniec XIII wieku zamek drogą koligacji małżeńskich przeszedł na własność przybyłej ze Szwajcarii rodziny Stradlingów, poprzez małżeństwo sir Petera Statelynge (Stradlinga) z Joan de Hawey. Sir Peter, jego żona, a później jej drugi mąż John de Pembridge, powiększyli zamek na przełomie XIII i XIV wieku, obwarowując przedzamcze i powiększając donżon oraz bramę zamku górnego.
   Pod koniec XIV wieku Edward Stradling był dwukrotnie szeryfem w Glamorgan, a jego żona Gwenllian Berkerolles odziedziczyła zamek Coity. Ich wnuk, Edward, ożenił się z córką wuja Henryka VI, kardynała Beauforta  i został w 1423 roku szambelanem południowej Walii. Zmarł w 1453 roku na pielgrzymce do Ziemi Świętej, zaś w 1449 roku jego syn Henryk został schwytany przez pirata Colyna Dolphyna podczas rejsu z Somerset do Walii i musiał zostać wykupiony. W późniejszym okresie Henry przebudował część zamku (aulę i wieżę Gibbeta), natomiast w pierwszej połowie XVI wieku jego wnuk, kolejny Edward Stradling, założył w St Donats bibliotekę, podobno uznawaną za najlepszą w Walii. Przebudował także północne i zachodnie skrzydło zamku.
   Podczas angielskiej wojny domowej Stradlingowie poparli Karola I i z tego powodu, po jej zakończeniu rodzina straciła na znaczeniu. Zachowali jednak zamek w St Donats aż do śmierci sir Tomasza Stradlinga, który zginął w pojedynku we Francji w 1738 roku. Majątek odziedziczył jego przyjaciel sir John Tyrwhitt, z którym podobno Tomasz zawarł pakt, w którym każdy obiecał drugiemu swoje dziedzictwo w razie jego śmierci.
   Pod rządami rodziny Tyrwhittów zamek wszedł w okres długiego upadku i stopniowo popadał w ruinę. Częściową renowację rozpoczął dopiero po stu latach John Whitlock Nicholl Carne, który kupił zamek w 1862 roku. Niestety naprawy te nie miały wiele wspólnego z historycznym wyglądem zamku. Kolejny etap rekonstrukcji przypadł na lata 1901 – 1909, kiedy to nowy właściciel, Morgan Williams, dokonał rozległej i staranniejszej renowacji, zatrudniając znanych architektów Jerzego Fredericka Bodleya i Tomasza Garnera. W 1925 roku zamek kupił milioner William Randolph Hearst, który przeprowadził kolejną jego przebudowę, upodabniającą warownię do mieszkalnej rezydencji. Dokonał on wielu zmian, przekształcając pierwotne fragmenty zamku oraz kupując średniowieczne elementy architektoniczne w Wielkiej Brytanii i Francji i instalując je w St Donats (np. malowany, drewniany strop z kościoła w Bostonie, czy przeniesioną więźbę dachową z refektarza klasztoru Bradenstoke z początku XIV wieku).

Architektura

   Zamek został wzniesiony na cyplu wzgórza ze stromymi stokami po stronie zachodniej i północno – zachodniej. Tam też zamek opływała niewielka rzeka Llys Weirydd, wpadająca w niedużej odległości na południu do wód Kanału Bristolskiego. Najbardziej przystępna do zamku wschodnia strona została zabezpieczona suchą fosą.
   W XII i XIII wieku mur obronny o grubości około 1,2 metra i wysokości 4,5 metra (do poziomu chodnika straży), otaczał wielokątny dziedziniec o średnicy około 40 metrów. Bramę usytuowano we wschodniej części obwodu. Sąsiadowała z nią masywna wieża – donżon (dziś zwana wieżą Mansella), wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 10 x 6,5 metra, w całości umieszczona wewnątrz obwodu, na terenie dziedzińca.
   Na początku XIV stulecia wzniesiono mur obronny przedzamcza z wieżą bramną po stronie wschodniej oraz narożną wieżą północną. Podzamcze było o tyle nietypowe, iż zamiast wydzielać osobny dziedziniec przed główną częścią zamku, otoczyło swym murem cały starszy rdzeń, tworząc szerokie na 10-12 metrów międzymurze. Nowy, zewnętrzny mur zaopatrzono w przedpiersie z krenelażem, osadzone na wystających z lica ścian wspornikach. Podobnie zwieńczony został budynek bramny, który posiadał zamykany broną przejazd w przyziemiu oraz górne pomieszczenie dostępne spiralną klatką schodową. Pomieszczenie to od strony polnej oświetlały dwa lancetowate okna zamknięte trójliśćmi. Prawdopodobnie rozbudowie uległy w XIV wieku także fragmenty zamku górnego z donżonem na czele, który przedłużono ku stronie wschodniej, na teren podzamcza. Dodatkowo narożnik południowo zachodni wzmocniła cylindryczna wieża o średnicy około 8 metrów.
   W XV wieku powiększeniu uległa powierzchnia mieszkalna i reprezentacyjna zamku, w wyniku wzniesienia na zamku górnym budynku auli (hall). Usytuowano go w południowej części dziedzińca, na planie prostokąta o wymiarach około 12 x 8 metrów, z wejściem umieszczonym w przedsionku po stronie północno – wschodniej. Zbudowano także w północno – zachodnim narożniku czworoboczną w planie wieżę Gibbetta. Otrzymała ona cztery kondygnacje połączone za pomocą spiralnej klatki schodowej osadzonej w przyległej od południa wieżyczce komunikacyjnej. W dalszej kolejności w XV wieku zbudowane zostały skrzydła
północno – wschodnie i południowo – wschodnie, a na początku XVI wieku powstało skrzydło zachodnie i komnaty skrzydła północnego.

Stan obecny

   Zamek zachował się do czasów współczesnych, jednak jego wygląd jest efektem licznych przekształceń, niestety także nowożytnych, na skutek których większość podzamcza została zabudowana nowymi pomieszczeniami, takimi jak np. budynek jadalni (Dining Hall) po stronie północno  – zachodniej, czy Bradenstoke Hall w części południowej, wzniesiona po to by umieścić w nim średniowieczną więźbę dachową, przeniesioną na początku XX wieku z klasztoru Bradenstoke. Zmiany przejawiają się również w nowych, dużych otworach okiennych starszych budynków. Obecnie właścicielem zamku jest prywatna uczelnia Atlantic College, jednak jego zwiedzanie jest możliwe w określonych dniach i porach.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Salter M., The castles of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.

Strona internetowa castlewales.com, St Donat’s Castle.
Strona internetowa wikipedia.org, St Donat’s Castle.