Historia
Według tradycji pierwszy kościół i niewielki klasztor miał powstać w St Asaph już w drugiej połowie VI wieku z inicjatywy świętego Kentigerna, biskupa Strathclyde. Jego następcą miał być biskup Asaf, od którego imienia osada przyjęła nazwę. W późniejszych wiekach miejscowa społeczność monastyczna mogła nadal funkcjonować, ale biskupstwo popadło w stan zawieszenia, aż do czasu przeprowadzonej przez anglo-normańskich najeźdźców reorganizacji administracyjnej walijskiego Kościoła. Pierwsza wiarygodna wzmianka pisemna o St Asaph odnotowana została w 1143 roku, kiedy to kościół wspomniano jako „Lanelvensis Ecclesiae”, od walijskiej nazwy osady Llanelwy, utworzonej od pobliskiej rzeki Elwy. W papieskim rejestrze podatkowym z 1291 roku użyto już nazwy St Asaph („Ecclesia Cathedralis de Sancto Asaph”).
Budowa wczesnogotyckiego kościoła katedralnego rozpoczęła się w pierwszej połowie XIII wieku. Z przekazów pisemnych wiadomo, że w 1239 roku była już w toku. W 1281 roku prace budowlane prawdopodobnie były ukończone, gdyż do kościoła przeniesione zostały relikwie św. Asafa, będące później celem licznych pielgrzymek. Już jednak w kolejnym roku katedra spłonęła w trakcie podboju północnej części Walii przez króla Edwarda I, rzekomo z powodu wspierania powstańców przez biskupa Aniana II. Biskup początkowo miał dobre kontakty z Edwardem, z którym korespondował odnośnie królewskich planów, dotyczących przeniesienia stolicy diecezji do budowanego wówczas i bezpieczniejszego Rhuddlan. Edward obiecywał ziemię pod nową katedrę i wsparcie finansowe w wysokości 1000 marek, ale nim z Rzymu zdążono odpowiedzieć, papież Marcin IV zmarł, a niezbyt popularny projekt ostatecznie upadł. Tymczasem biskup popadł w niełaskę u króla z powodu konszachtów z Llywelynem ap Gruffuddem. Został na krótko wygnany, choć za wstawiennictwem arcybiskupa Peckhama powrócił na biskupi tron w 1284 roku.
Odbudowę katedry ze zniszczeń wojennych rozpoczął biskup Anian II, wkrótce po powrocie do St Asaph w 1284 roku. Prace budowlane prowadzono też na początku XIV wieku, za kadencji biskupa Leoline of Bromfield i między 1315 a 1354 rokiem, za urzędowania biskupa Dafydda ap Bladdyna. Wpierw przebudowano korpus nawowy, wraz z arkadami, clerestorium i fasadą, prawdopodobnie pod koniec pierwszej ćwierci XIV wieku wzniesiono transept, natomiast w latach w 1391-1392 gotycka katedra ukończona została wraz z powstaniem wieży, wzniesionej na przecięciu naw pod nadzorem mistrza budowlanego Roberta Fagana z Chester.
Na początku XV wieku znaczne obszary Walii objęło wielkie walijskie powstanie pod wodzą Owaina Glyndŵra. W jego trakcie katedra w St Asaph została w 1402 roku spalona, co wymusiło ponowne zadaszenie budynku za urzędowania biskupa Roberta de Lancaster w latach 1411-1433 i przeprowadzenie innych prac remontowych najbardziej zniszczonych fragmentów kościoła. Jednak jeszcze w 1442 roku Henryk VI pisał, że katedra wraz z całym wyposażeniem była zniszczona, podobnie jak sąsiedni pałac biskupi i pozostałe zabudowania kanoników. Przeciągającą się odbudowę zakończył dopiero w czwartej ćwierci XV wieku biskup Richard Redman, za którego wnętrze kościoła upiększono późnogotyckim wyposażeniem.
W 1534 roku postępująca reformacja sprawiła, że dziekan i kapituła St Asaph ostatecznie zrzekli się zwierzchnictwa papieskiego. Nieco później biskup Thomas Goldwell zabrał wszystkie katedralne rejestry i dokumenty, za wyjątkiem jednej księgi zatytułowanej „Coch Asaph”, a następnie uciekł z nimi do Rzymu. W 1602 roku biskup William Morgan, pierwszy tłumacz Biblii na język walijski, naprawił i pokrył dachówką prezbiterium, które miało się wówczas znajdować w opłakanym stanie. W 1631 roku natomiast biskup John Owen zmodernizował wnętrze kościoła. Ponadto sfinansował naprawy wieży, sprowadzając w tym celu ogromne drzewa z lasu Jannian w Beraigne.
Angielska wojna domowa z XVII wieku spowodowała bliżej nieznane szkody w architekturze kościoła. Majątek biskupi został skonfiskowany, a dochody kościelne trafiły do skarbca parlamentarnego. Dopiero po dziewięciu latach wakatu na biskupstwie, w 1660 roku mianowano George’a Griffitha, który częściowo naprawił katedrę. Jego następca, Isaac Barrow, kontynuował prace restauracyjne, naprawiając i pokrywając ołowiem północną i południową nawę boczną, a także dokonując wielu remontów wnętrza chóru. Niestety w 1714 roku nadwyrężona górna część wieży zawaliła się w trakcie gwałtownej burzy. W 1778 roku rozebrano zrujnowany kapitularz, zaś prezbiterium do 1780 roku zostało całkowicie przemurowane. Wiktoriański gruntowny remont zabytkowej budowli przeprowadził w latach 1867-1875 sir George Gilbert Scott, pod którego nadzorem usunięto wiele przekształceń z XVIII stulecia i początku XIX wieku. Kolejne duże prace remontowe prowadził w latach 1929-1932 jego wnuk, sir Oldrid Scott.
Architektura
Katedra została wzniesiona na planie krzyża łacińskiego, przy wykorzystaniu układanego warstwami czerwonego piaskowca, uzupełnianego szarym wapieniem. W XIV wieku otrzymała trójnawowy, pięcioprzęsłowy korpus w formie bazyliki, północne i południowe ramię transeptu z lat 1315-1320 oraz prostokątne w planie, trójprzęsłowe prezbiterium od strony wschodniej, wzniesione jeszcze w XIII wieku. Na przecięciu naw w 1391 roku umieszczona została czworoboczna wieża, natomiast od północy, na wysokości środkowego przęsła prezbiterium pierwotnie znajdował się dwukondygnacyjny kapitularz. Całość kościoła uzyskała długość około 55,5 metrów, szerokość w korpusie 20,7 metrów i w transepcie 32,9 metrów, jeden z najmniejszych rozmiarów spośród wszystkich średniowiecznych kościołów katedralnych na terenie Walii i Anglii.
Od strony zewnętrznej kościół opięty został przyporami, w narożnikach usytuowanymi prostopadle do siebie, szczególnie masywnymi i wysokimi przy fasadzie zachodniej, uskokowymi przy transepcie, kapitularzu i prezbiterium, zwieńczonymi sterczynami na wschodzie i zachodzie. Akcent horyzontalny na elewacjach wprowadziły gzymsy cokołowe oraz podokienny gzyms kapnikowy w prezbiterium, transepcie i kapitularzu. Prezbiterium wyróżniał fryz utworzony z półkolistych arkadek, opartych na płaskorzeźbionych wspornikach o formie masek, poprowadzony tuż pod późnośredniowiecznym krenelażem. Wieżę prawdopodobnie również zdobił fryz, utworzony z naprzemiennie ustawianych masek i czwórliści, ujętych od góry i dołu gzymsami. Powyżej wieżę wieńczył ozdobny krenelaż, dochodzący do smukłych narożnych wieżyczek komunikacyjnych. Podobny krenelaż zdobił mury transeptu, kapitularza i prezbiterium, natomiast w nawach bocznych i nawie głównej dachy osadzone były na rzędach kamiennych wsporników.
Pomiędzy przyporami umieszczono ostrołucznie zamknięte okna, przy czym największe, wypełnione wielodzielnymi maswerkami, osadzono w XIV wieku w fasadzie zachodniej, północnej i południowej ścianie transeptu oraz tradycyjnie we wschodniej ścianie prezbiterium. W drugiej połowie XV wieku w ścianę wschodnią umieszczono późnogotyckie okno z siedmiodzielnym maswerkiem, częściowo wykorzystujące archiwoltę i zewnętrzne profilowanie starszego okna. Okna w bocznych ścianach prezbiterium pierwotnie mogły mieć formę węższych otworów lancetowatych, od strony zewnętrznej ujętych wałkami z kapitelami i cokołami. Dużymi, trójdzielnymi oknami doświetlona została z każdej strony najwyższa kondygnacja wieży. Okna w nawie głównej miały natomiast niewielkie, czworoboczne, profilowane ościeża, wypełnione nietypowymi ośmioma półkolami. Wyróżniało się wspomniane powyżej okazałe okno zachodnie, udekorowane sześciodzielnym maswerkiem, podzielonym na trzy ostrołuki, z których każdy podzielono laską na dwa ostrołuki z trójliśćmi i na trzy maswerki wpisane w figury o kształtach kropli. Nawy boczne oświetlały dość duże okna ostrołuczne, dwudzielne, z maswerkowymi motywami trójliści i sześciolistnych rozet, w archiwoltach nawy południowej zwieńczone ostrołucznie poprowadzonymi wałkami osadzonymi na rzeźbionych wspornikach.
Główne wejście do katedry prowadziło przez ostrołuczny portal zachodni na osi nawy głównej, osadzony w XIV wieku w starszym XIII-wiecznym jeszcze murze. Jego sześć uskoków zostało sfazowanych i rozdzielonych rowkami w typowej dla okresu manierze, bez przedzielenia strefą kapiteli. Uzyskano dzięki temu stosunkowo prosty, a jednocześnie elegancki efekt. Wejście do kościoła wiodło także portalami północnym i południowym, oboma umieszczonymi w drugich przęsłach od zachodu. Z nich południowy był ostrołucznie zamknięty i bogato profilowany, prawdopodobnie z archiwoltą osadzoną na kapitelach .
Wnętrze nawy głównej przykryte zostało w XIV wieku drewnianym stropem, osadzonym na kamiennych wspornikach rzeźbionych na podobieństwo ludzkich głów i postaci, zawieszonych tuż poniżej nietypowych okien clerestorium o wielolistnym wykroju. Sklepień nie zastosowano też w nawach bocznych. Nawy rozdzielono w korpusie ostrołucznymi, profilowanymi arkadami, opartymi na filarach o przekroju czterech liści, z których każdy utworzono z pięciu prostych odcinków. Podobnie jak w zachodnim portalu, rozdzielone rowkiem fazowanie arkad nie zostało przedzielone kapitelami, lecz bez przerwania przedłużone na filary, aż do profilowanych cokołów. Osiągnięto dzięki temu spójny, harmonijny i jednocześnie stosunkowo skromny efekt, przy czym podobnie udekorowano arkady podwieżowe, włącznie z arkadą tęczy.
Co nietypowe, w korpusie nawowym pierwsze przęsło od zachodu otrzymało dużo mniejszą długość od pozostałych, zaś filary nie odpowiadały usytuowaniem przyporom naw bocznych. Był to zapewne efekt XIV-wiecznej przebudowy, której architekt musiał zmieścić się w obrębie starszego muru zachodniego i prezbiterium na wschodzie. Mogło to także wynikać ze zmiany planów, gdyż długość zachodniego przęsła z grubsza odpowiadałaby podziałowi korpusu na sześć przęseł, zamiast utworzonych ostatecznie pięciu. Podobna niedoskonałość wniknęła w miejscu połączenia transeptu z prezbiterium. Północna ściana tego ostatniego utworzona została na linii z podwieżowym półfilarem, natomiast południowe półfilary podwieżowe zostały przesunięte o około 0,6 metra od osi ku północy.
Stan obecny
Kościół zachował do dnia dzisiejszego średniowieczny układ, choć prezbiterium zostało gruntownie przebudowane w XVIII wieku, a następnie regotyzowane w XIX stuleciu. Odbudowana musiała zostać górna partia wieży, natomiast po kapitularzu nie pozostał żaden widoczny gołym okiem ślad. Odnowiono większość okien korpusu nawowego, zwłaszcza w ścianach wzdłużnych naw bocznych. Oryginalne elementy zachowały okna nawy głównej, transeptu i zachodniej fasady. Prawdopodobnie XV-wieczną formę zachowuje maswerk okna wschodniego prezbiterium, wciąż osadzony w częściowo XIV-wiecznym obramieniu. Część z lancetowatych otworów okiennych prezbiterium może natomiast powtarzać oryginalne kształty okien wczesnogotyckich. Całkowicie nowożytnym elementem jest dekoracyjny krenelaż nad nawą północną i główną, przepadły natomiast fryzy na wieży i prezbiterium (ten ostatni jest XIX-wieczną rekonstrukcją). Jedynym zachowanym detalem XIII-wiecznym, jaki przetrwał XIV-wieczną przebudowę i późniejsze zmiany, są zachodnie przypory (za wyjątkiem XIX-wiecznych sterczyn). Wewnątrz nawy obejrzeć można XIV-wieczne arkady oraz wyjątkowe stalle z baldachimami z końca XV wieku, jedyne tego rodzaju jakie ocalały na terenie Walii. Są wysokie, sklepione, ozdobione sterczynami i rzeźbionymi dekoracjami. W katedrze przechowywane jest również pierwsze tłumaczenie Biblii na język walijski, dokonane przez Williama Morgana.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hubbard E., Clwyd (Denbighshire and Flintshire), Frome-London 1986.
Ironside-Bax P.B., The cathedral church of Saint Asaph, London 1904.
Martin C.H., Silvester R.J., Watson S.E., Historic settlements in Denbighshire, Welshpool 2014.
Salter M., Abbeys, priories and cathedrals of Wales, Malvern 2012.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, II County of Flint, London 1912.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.