Penrice – zamek

Historia

   W 1107  roku angielski król Henryk I udzielił Henrykowi de Beaumont, earlowi Warwick, władzę nad półwyspem Gower. Henryk natomiast nadał ziemie wokół późniejszego zamku normandzkiemu rycerzowi, który przyjął nazwisko de Penrice. To właśnie on lub Henryk de Beaumont zbudował pierwszy drewniano – ziemny obwód obwarowań (ringwork), znany pod nazwą zamku Mounty Brook lub Brough.
   Około 1237 roku Robert de Penrice ożenił się z dziedziczką Oxwich, co przyniosło mu znaczne bogactwo i prawdopodobnie skłoniło do budowy nowego kamiennego zamku. Budowla ta została wzniesiona w pewnym oddaleniu od pierwotnej warowni, po drugiej stronie wąwozu. Została ona dodatkowo rozbudowana pod koniec XIII lub na początku XIV wieku przez kolejnego Roberta de Penrice, aby polepszyć warunki mieszkalne, choć wydaje się, że w tym czasie zamek został przyćmiony przez inne posiadłości należące do rodu, w tym Oxwich i Llansteffan.
   W 1377 roku ród Penrice utracił tymczasowo zamek, gdyż jego ówczesny właściciel, Robert de Penrice, został skazany za morderstwo kobiety w Llansteffan. Jego syn zdołał odkupić warownię w 1391 roku, ale kiedy zmarł w 1410 roku, nie pozostawił żadnych męskich spadkobierców, a zamek przeszedł drogą małżeństwa na sir Hugona Mansela. Uczynił on Penrice swoją główną rezydencję, lecz jego prawnuk, Filip Mansel, oddał zamek Ryszardowi Penrice w 1463 roku. Przyczyna tego jest nieznana, ale być może była to próba uniknięcia przepadku zamku za poparcie Mansela udzielone rodowi Lancasterów podczas Wojny Dwóch Róży. W roku 1485 syn Filipa Mansela odzyskał posiadłości swojego ojca, w tym także Penrice. Rodzina Manselów mieszkała w Penrice do połowy XV wieku, kiedy przenieśli się do nowego, ufortyfikowanego dworu w Oxwich.
   W czasie angielskiej wojny domowej w połowie XVII wieku zamek znajdował się już w złym stanie, chociaż był zajmowany przez Williama Beneta. Możliwe, że wojska Parlamentu wyrządziły dodatkowe szkody, aby uczynić go niezdatnym do działań wojskowych. Pod koniec XVII wieku zamek znajdował się już w stanie ruiny.

Architektura

   Najstarszym elementem murowanego zamku z XIII wieku był cylindryczny donżon, włączony w obwód murów obronnych wzniesionych na planie wieloboku o kształcie zbliżonym do trapezu. Obwarowania te objęły rozległy dziedziniec o wielkości około 85 x 55 metrów, jeden z największych na terenie półwyspu Gower. Teren wokół zamku opadał stromo po stronie wschodniej, południowej i południowo-zachodniej, gdzie grube na 1,6 – 2 metry mury obronne zostały wzmocnione nietypowymi, małymi, półkolistymi wieżyczkami, wysuniętymi w całości przed lico kurtyn (jedna z nich wchłonięta została przez późniejszy zespół bramny). Wjazd do zamku znajdował się w  północnym narożniku zamku.
   Donżon otrzymał średnicę o długości 9,7 metra i grubość murów dochodzącą do 2,1 metra. Zawierał górne pomieszczenie z trzema oknami i latryną, ale bez kominka, umieszczone nad nieoświetlonym pomieszczeniem w przyziemiu. W późniejszym okresie został rozbudowany o zewnętrzny mur od strony dziedzińca (chemise) nakryty płaskim dachem i osłaniający portal wejściowy na górne piętro. Portal ten pierwotnie dostępny był po zewnętrznych drewnianych schodach lub drabinie, które można było łatwo zdemontować w razie zagrożenia.
   Brama wjazdowa na teren dziedzińca, na przełomie XIII i XIV wieku składała się z dwóch trójkondygnacyjnych baszt flankujących przejazd od strony zewnętrznej i dodatkowej wieży bramnej o wymiarach 8 x 8 metrów po stronie wewnętrznej (na terenie dziedzińca). Baszty zewnętrzne były wielkości około 7 x 7 metrów, czworoboczne,  lecz miały zaokrąglone naroża. W każdej jeden z bocznych otwór zwrócony był w stronę przejazdu bramnego, dodatkowo zamykanego broną opuszczaną w prowadnicach.
   W tym samym okresie w zachodniej części zamku, po północnej stronie donżonu, wzniesiony został podłużny budynek auli (hall) z dwoma czworobocznymi ryzalitami wysuniętymi w stronę przedpola. Południowy z tych ryzalitów, usytuowany tuż przy donżonie, na poziomie pierwszego piętra mieścił ogrzewane kominkiem pomieszczenie mieszkalne (solar). Oświetlały go dwa okna, miało ono także dostęp do latryny w przylegającym aneksie. Główna część budynku na piętrze mieściła reprezentacyjną aulę, dostępną przez późnośredniowieczny przedsionek na dziedzińcu, umieszczoną ponad gospodarczym przyziemiem. Drugi z ryzalitów zapewne mieścił kolejne komnaty mieszkalne. Wraz z budową auli i nowej bramy przekształcone zostały także fragmenty murów obronnych w narożnikach północnym i wschodnim, obydwa wyposażone w latryny dla patrolującej straży.

Stan obecny

   Zamek przetrwał do czasów współczesnych w formie trwałej ruiny o czytelnym układzie. Zachował się praktycznie pełny obwód murów obronnych (poza fragmentem przy bramie, zniszczonym w trakcie XVII-wiecznej wojny domowej, oraz odcinkiem południowo – wschodnim gdzie wzniesiono nowożytny gołębnik), widoczne są także ruiny donżonu, zespołu bramnego i relikty zabudowy wewnętrznej. Zamek znajduje się w rękach prywatnych, przez co jego zwiedzanie może być utrudnione.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Salter M., The castles of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Penrice Castle.
Strona internetowa castlewales.com, Penrice Castle.