Oystermouth – zamek

Historia

   Na początku XII wieku Walia składała się z licznych niezależnych księstw i królestw, które często były ze sobą skonfliktowane. Anglo-normańscy królowie nie angażowali się bezpośrednio w podbój walijskich ziem, pozostawiając to zadanie lordom marchii, przygranicznych jednostek terytorialnych o szerokiej autonomii. W ramach tego stopniowego podboju południowej Walii, w 1107 roku król Henryk I nadał półwysep Gower Henrykowi de Beaumont, earlowi Warwick, który najechał ten obszar i natychmiast zbudował zamek w Swansea. Rozdał także ziemię na półwyspie swoim stronnikom, nadając obszar wokół Mumbles Williamowi de Londres, normańskiemu rycerzowi, który był również właścicielem zamku Ogmore. Wkrótce po otrzymaniu nowych ziem, około 1106 roku,  William zbudował na wzgórzu nad zatoką Swansea zamek Oystermouth. Ta pierwotna budowla była zapewne drewniano – ziemnym obwodem obwarowań (ringwork).
   W 1116 roku Gruffydd ap Rhys najechał półwysep Gower i spalił zamek. Normanowie odbudowali go, lecz w 1136 roku Gower został ponownie zaatakowany przez Walijczyków, tym razem przez Hwyela ap Maredudda, i możliwe, że Oystermouth został zniszczony jeszcze raz. Kolejne ataki na półwysep, tym razem Rhysa z Dehebarth, nastąpiły w 1189 i 1192 roku, chociaż zamek przetrwał w obu przypadkach. W 1203 roku angielski król Jan nadał władztwo Gower Janowi de Braose, lecz zamek Oystermouth pozostawał własnością rodziny Londres. Męska linia tej rodziny zakończyła się w 1215 roku, a zamek przeszedł wówczas w ręce Williama de Braosa. Mniej więcej w tym samym czasie zamek Oystermouth został ponownie zaatakowany przez Walijczyków pod dowództwem Rhysa Gruga i Rhysa Leunanca, sojuszników księcia Llywelyna ap Iorwertha. W 1220 roku Walijczycy zostali ostatecznie wygnani z półwyspu, a Henryk III zwrócił baronię Gower Janowi de Braose, który odbudował zamki w Swansea i Oystermouth, choć jeszcze w 1257 roku najazdem spustoszył półwysep Llywelyn ap Gruffydd.
   Rodzina de Braose była jednym z głównych rodów anglo-normańskich, a Oystermouth stał się w XIII wieku ich główną rezydencją. W okresie ich rządów zamek został przebudowany na warownię murowaną. William, lord Gower i drugi baron Braose, był potężnym magnatem na dworze Edwarda I, który gościł króla przez dwa dni w Oystermouth w 1284 roku. Służył Edwardowi w obu wojnach walijskich i szkockich, a jego znaczącym osiągnięciem było zdobycie walijskiego buntownika Williama Cragha i udział w zwycięskiej bitwie pod Falkirk w 1298 roku. Na początku XIV wieku powiększył on zamek w Oystermouth o budynek kaplicy.
   W roku 1331 roku zamek przeszedł na Johna de Mowbray, który jako pierwszy właściciel zamieszkał w innym miejscu niż Oystermouth. W 1354 roku Mowbrayowie utracili zamek z powodu prawnych konfliktów na rzecz rodziny Beauchampów, ale odzyskali go w 1397 roku. Także kolejni właściciele zamku z rodu Herbertów specjalnie się nim nie interesowali. Warownia podupadła i zapewne dlatego odegrała niewielką rolę w walijskim buncie Owaina Glyndŵra, który zajmował półwysep Gower między 1403 a 1405 rokiem. Przez kolejne stulecia zamek często zmieniał właścicieli, lecz nikt z nich nie podjął się jego odbudowy.

Architektura

   Zamek został wzniesiony na wzgórzu, opadającym po stronie wschodniej ku wodom zatoki Swansea. Otrzymał w planie formę wieloboku z murami obronnymi zwężającymi się w kierunku południowo – wschodnim, gdzie znajdował się wjazd na dziedziniec. Zabezpieczała go brama z drugiej połowy XIII wieku, składająca się z dwóch flankujących baszt podkowiastych o średnicy około 7 metrów. W porównaniu do innych podobnych konstrukcji z tego okresu (np. Caerphilly), brama w Oystermouth była prostsza i mniej warowna. Posiadała dwa zestawy wrót i jedną bronę, nie miał natomiast bocznych pomieszczeń po bokach przejazdu. Pomieszczenia na piętrze bramy osiągalne były za pośrednictwem wejść od strony dziedzińca i spiralnej klatki schodowej osadzonej w grubości muru.  
   Najstarszą murowaną budowlą zamku był czworoboczny w planie donżon o wymiarach 16,8 x 10 metrów, z murami grubości 1,7 metra, usytuowany na skalistym wypiętrzeniu terenu. W XIII wieku został on rozbudowany od strony północnej co powiększyło przeszło dwukrotnie jego wielkość i zapewniło główne pomieszczenia mieszkalno – reprezentacyjne na zamku. Pierwotne wejście do niego znajdowało się na poziomie pierwszego piętra, ale już w XIII wieku przebite zostało nowe wejście w przyziemiu, wokół którego wzniesiono później przedsionek. Komunikację pomiędzy kondygnacjami zapewniała klatka schodowa w północno – zachodniej części donżonu. Główne pomieszczenia mieszkalne znajdowały się na pierwszym piętrze. Reprezentacyjna aula (great hall) mieściła się w południowej części, a komnata prywatna (solar) po stronie północnej. Przyziemie było podsklepione i najpewniej miało charakter pomocniczy. Aula mogła być przykryta otwartą więźbą dachową. Wraz z dodaniem nowych budynków wokół donżonu wprowadzono nowe drzwi, aby poprawić komunikację. W ten sposób można było z łatwością przejść do skrzydła północno – zachodniego i do kaplicy po stronie południowo – wschodniej.
   Skrzydło północo – zachodnie z połowy XIII wieku wypełniło nieco cieńszymi murami cały narożnik zamku. Miało długość 16 metrów oraz trzy kondygnacje, z których najniższa została podsklepiona już w momencie wznoszenia budynku, a wyższe na skutek późniejszych przekształceń. Budynek mieścił między innymi więzienie oraz pomieszczenia zamkowego garnizonu. Po stronie południowej sąsiadowały one z dwoma kolejnymi XIII-wiecznymi budynkami, usytuowanymi w jednej linii przy zachodniej kurtynie muru.
   Na początku XIV wieku do południowo – wschodniego narożnika donżonu dopasowano budynek kaplicy. Ta monumentalna budowla od strony dziedzińca zaopatrzona została w trzy czworoboczne ryzality oraz dwa kolejne po stronie północnej. Największym z nich, o formie smukłej wieżyczki, był ryzalit południowo – zachodni, mieszczący wewnątrz spiralną klatkę schodową. Południowo – wschodni pomieścił natomiast latryny. Wnętrze budynku składało się z dobrze oświetlonej komnaty z kominkiem i latryną na pierwszym piętrze. Przyziemie prawdopodobnie pełniło rolę gospodarczą, a sama kaplica znajdowała się na drugim piętrze. Oświetlona była od strony dziedzińca dwoma dużymi ostrołukowymi oknami z maswerkami. Zawierała dwie przeciwległe, sklepione wnęki w północnej i południowej ścianie, wspierające przewody kominowe. W południowej wnęce zachowały się fragmenty ściennej polichromii, natomiast w południowo-wschodnim narożu kaplicy piscina.
   Pozostała zabudowa zamku wzniesiona została w okresie późnego średniowiecza. Był to prostokątny w planie budynek przy wschodnim murze obronnym, sięgający jednym z krótszych boków budynku bramnego, oraz podłużny, prostokątny budynek kuchni zamkowej zajmujący południowo – zachodnią część dziedzińca.

Stan obecny

   Zamek przetrwał do czasów współczesnych w stanie dobrze zachowanej trwałej ruiny z pełnym obwodem murów obronnych i murami wszystkich budowli wewnątrz. Najbardziej rzucającym w oczy brakiem są nieistniejące już flankujące baszty bramne. Widoczne są jedynie otwory po belkach stropowych w ich tylnych ścianach. Zamek w ostatnim czasie przeszedł gruntowną renowację, dzięki której wszystkie jego części zostały udostępnione dla zwiedzających. Niestety przy okazji nie obyło się bez wstawienia modernistycznych szklano – betonowo – metalowych elementów gryzących się z zabytkową substancją. Zamek jest otwarty od 1 kwietnia do 30 września w godzinach 11:00 – 17:00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Salter M., The castles of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Oystermouth castle.