Llanelltyd – opactwo Cymer

Historia

   Cysterskie opactwo Cymer w Llanelltyd zostało założone w latach 1198-1199 pod patronatem Maredudda ap Cynana ab Owain Gwynedd, władcy Merioneth i jego brata, Gruffudda ap Cynana, księcia północnej Walii. Podobnie jak inne konwenty cysterskie w Walii, w Cymer hodowano owce i konie, dostarczając je na dwór Llywelyna ap Iorwertha. Handel ułatwiał łatwy dostęp do morza, a dochody powiększały korzyści czerpane z dwóch pobliskich rzek. W 1209 roku Llywelyn dodatkowo przekazał opactwu prawa górnicze, jednak pomimo tego konwent nie prosperował dobrze, brakowało mu gruntów ornych i miał ograniczone prawa do połowów rybnych.
   Cymer dzięki dogodnej lokalizacji było bazą dla oddziałów księcia Llywelyna ap Gruffudda w 1275 i 1279 roku. W roku 1283 król Edward I zajął opactwo, a rok później udzielił mu odszkodowania w wysokości 80 funtów za szkody wyrządzone w ostatnich wojnach. Do 1388 roku ubogi klasztor był domem dla nie więcej niż pięciu mnichów i wydaje się, że nastąpił wyraźny spadek w standardach religijnych.
   W 1443 roku John ap Rhys opuścił urząd w Cymer i pojawił się jako opat w opactwie Strata Florida. Na jego miejsce wybrano niejakiego Johna Cobbe, jednak Rhys nie myślał oddać opactwa Cymer i wygnał swego następcę. Doprowadziło to do poddania konwentu i jego nowego opata Richarda Kirby pod nadzór królewski. Po raz kolejny nadzór monarchy konieczny był w 1453 roku. W okresie tym wyceniono dochody opactwa na bardzo małą sumę 15 £ rocznego dochodu. Spory o obsadę urzędu opata pomimo królewskich interwencji ciągnęły się dalej pod koniec XV wieku. W 1487 roku doszło  nawet do ekskomuniki przez kapitułę generalną jednego z mnichów, Williama, z powodu jego samozwańczego wyboru. Mimo tego w 1491 roku został on ponownie odnotowany w źródłach jako opat Cymer. Ostatnim przełożonym klasztoru było od 1517 roku Lewis ap Thomas.
Niedługo później konwent został rozwiązany na skutek edyktu Henryka VIII, który skasował wszystkie klasztory z dochodem niższym niż 200 £. Cymer w momencie rozwiązania uzyskiwało jedynie 51 £ rocznego zysku.

Architektura

   Klasztor został wzniesiony nad wschodnim brzegiem rzeki Mawddach, tuż przy ujściu jej ujściu do rzeki Wnion. Kościół klasztorny był bazylikową, trójnawową budowlą na planie wydłużonego prostokąta, bez wydzielonego zewnętrznie prezbiterium, zakończonego od wschodu prostą ścianą. Prawdopodobnie pierwotny projekt kościoła nigdy nie został ukończony; nie zrealizowano transeptu północnego i południowego, a prezbiterium miało znajdować się bardziej na wschód. Nietypowo od strony zachodniej od XIV wieku wznosiła się wieża, zarzucono natomiast budowę typowej dla cysterskich kościołów środkowej wieży na przecięciu naw.
   Do wschodniej części południowej nawy przylegał kwadratowy wirydarz otoczony krużgankami i klasztorną zabudową. W skrzydle wschodnim zgodnie z cysterską regułą znajdował się kapitularz, a w południowym refektarz, choć jego dłuższa oś i w tym wypadku była dość nietypowa, gdyż oparta na linii wschód zachód, a nie północ – południe. Przy narożniku refektarza, a południowym krańcu skrzydła wschodniego umieszczone był latryny, przepłukiwane płynącym w pobliżu strumieniem. Były one bezpośrednio skomunikowane ze znajdującą się sypialnią – dormitorium na piętrze skrzydła wschodniego. Jako, iż opactwo było ubogie, a ilość mnichów nieznaczna, skrzydło zachodnie ograniczało się jedynie do niedużego przedsionka wejściowego, połączonego bezpośrednio z krużgankiem. Po zachodniej stronie, nieco na uboczu, znajdował się dom opata i budynek gospodarczy.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego zachowały się fragmenty kościoła wraz z dolną częścią zachodniej wieży, fragmentami ścian nawy i prezbiterium oraz filarami międzynawowymi. Z klasztornej zabudowy i krużganków pozostały jedynie fundamenty. Dom opata i zachodni budynek gospodarczy mimo iż przetrwały, to jednak zostały gruntownie przebudowane. Klasztor obecnie jest pod opieką agendy rządowej Cadw i udostępniony do zwiedzania od 1 kwietnia do 31 października, codziennie od godziny 10.00 do 17.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Burton J., Stöber K., Abbeys and Priories of Medieval Wales, Chippenham 2015.

Strona internetowa britishlistedbuildings.co.uk, Cymer Abbey.
Strona internetowa coflein.gov.uk, Cymer Abbey, Cymmer Abbey.
Strona internetowa wikipedia.org, Cymer Abbey.