Historia
Kościół św. Cadoca w Llancarfan został wzniesiony pod koniec XII lub na początku XIII wieku. Był jednym z kilku w Walii poświęconych św. Cadocowi, ale uważa się że to właśnie w Llancarfan święty służył jako opat. W latach 1284-1307 świątynię przebudowano z inicjatywy opactwa z Gloucester, posiadającego wówczas prawo patronatu. Według przekazów pisemnych przebudowane miało zostać prezbiterium, choć prawdopodobnie wzniesiono także wieżę. Dalsze prace prowadzono w późniejszym okresie XIV wieku, kiedy to wybudowano nawę południową. W XV stuleciu natomiast kościół został wewnątrz ozdobiony ściennymi freskami i powiększony o kruchtę, a jego okna zostały przekształcone na późnogotyckie. Jedno z nich w prezbiterium miało być wyposażone we wspaniały witraż, lecz w XVII wieku mieszkaniec wsi o nazwisku Whitton Bush zniszczył szkło, wielokrotnie uderzając i krzycząc: „precz z dziwką babilońską!”. W latach 1887-1888 kościół odnowiono oraz przebudowano zachodnią wieżę.
Architektura
Kościół zbudowany został na dnie doliny, po zachodniej stronie przepływającego przez nią strumienia. Pierwotnie zapewne miał formę typową dla wielu późnoromańskich i wczesnogotyckich wiejskich świątyń, składających się z prostokątnej nawy i węższego oraz krótszego prezbiterium o prostym zamknięciu po stronie wschodniej. Od przełomu XIII i XIV wieku po stronie zachodniej znajdowała się czworoboczna, nieco przysadzista wieża, zwieńczona przedpiersiem osadzonym na wystających z lica muru wspornikach i krenelażem. Następnie w XIV wieku dobudowana została nawa południowa o długości prawie równej starszej nawie głównej i prezbiterium, na wschodzie tworząca równą elewację, a na zachodzie nieduży uskok muru. Od strony południowej przed portalem wejściowym w XV wieku wzniesiono kruchtę.
Początkowo kościół oświetlać musiały nieduże okna o formach późnoromańskich lub wczesnogotyckich, przypuszczalnie mocno rozglifione do wnętrza, być może zamknięte lancetowato. Od XIV wieku w murach budynku znajdowały się już ostrołuczne, dwudzielne okna z laskowaniem w kształcie litery Y, tworzącym po bokach pojedyncze ostro zakończone duże liście i po cztery mniejsze liście z łagodniejszymi płatkami, a od góry maswerki czwórlistne. Oprócz nich utworzono też większe okna trójdzielne, po jednym od zachodu i południa oraz w zamknięciu nawy i prezbiterium od wschodu. W XV wieku w elewację północną wstawiono okna dwudzielne z pięciolistnymi maswerkami i okazałe okno pięciodzielne ze skomplikowanym układem maswerków w czworobocznym obramieniu, osadzone bardzo nietypowo w północnej ścianie prezbiterium. Dodatkowe pary niedużych okien przebito pod okapami dachów, w miejscach gdzie mogły doświetlać piętra lektoriów. Większych otworów okiennych brakowało w murach wieży, pierwotnie doświetlanej drobnymi lancetami, przez co nabrała ona charakteru obronnego.
Wejście do kościoła początkowo zapewne znajdowało się w zachodniej części ściany południowej nawy. Po wybudowaniu nawy bocznej XIII-wieczny portal został przeniesiony do jej ściany południowej, przy czym niewykluczone, że w jego architekturę wprowadzono wówczas pewne zmiany. Składał się bowiem odtąd z profilowanej wałkami ostrołucznej archiwolty, nierówno osadzonej na prawdopodobnie starszych impostach ze schematycznymi kapitelami muszelkowymi. Drugi, współczesny nawie bocznej portal osadzono we wschodniej części ściany południowej. Wąski, ostrołucznie zamknięty i sfazowany, przeznaczony był dla księdza. Ponadto do kościoła wejść można było przez podwieżową kruchtę i szerokim portalem zachodnim o ostrołucznym zamknięciu. Wejście do XV-wiecznej kruchty również zamknięto ostrołucznie, oprofilowano i ujęto okapowym wałkiem osadzonym na dwóch płaskorzeźbionych wspornikach.
Wewnątrz kościoła obie nawy i prezbiterium zwieńczono w XV wieku drewnianymi stropami kolebkowymi. Ściany ozdobione zostały późnośredniowiecznymi freskami przedstawiającymi siedem grzechów, śmierć Gallanta oraz świętego Jerzego i smoka. Zachodnią część południowej nawy od części wschodniej oddzieliło XV-wieczne lektorium. Pierwotnie lektorium oddzielało także nawę główną od prezbiterium, ze schodami na balkon przegrody osadzonymi w murze północnym. Schody te utworzono w późnym okresie średniowiecza, w późnoromańskiej jeszcze ścianie nawy. Lektorium znajdowało się przed arkadą tęczy z początku XIII wieku, mającą ostrołuczną już archiwoltę, ale pozbawioną profilowania i osadzoną na prostych impostach.
Nawa południowa na nawę główną otwarta została czterema ostrołucznymi arkadami opartymi na wielobocznych filarach, zaś na prezbiterium trzema arkadami. Pojedynczą ostrołuczną arkadą osadzoną na wspornikach otwierała się na nawę podwieżowa kruchta. Ostrołuczne i fazowane arkady międzynawowe osadzono na czworobocznych abakusach, z których jeden ozdobiono pełniącymi rolę wsporników płaskorzeźbionymi maskami, a inny kiściami motywami muszelkowymi. Trzy wschodnie przęsła arkad przy prezbiterium, być może nieco późniejsze od zachodnich, wyróżniono podwójnym fazowaniem archiwolt i nietypowymi kapitelami z wklęsłymi bokami.
Stan obecny
Kościół w Llancarfan jest dziś jedną z najcenniejszych parafialnych budowli regionu Glamorgan, oznaczoną najwyższą klasą w trójstopniowej skali określającej dawne walijskie budowle. Zawdzięcza to brakowi poważniejszych przekształceń nowożytnych, zachowanemu średniowiecznemu układowi oraz wielu pierwotnym detalom architektonicznym, takim jak maswerki okienne, portale, arkady, czy rzeźbione maski. Cennym zabytkiem są również freski ścienne, uchodzące za jedne z najlepiej zachowanych w całej Wielkiej Brytanii. Pośród nich wizerunek świętego Jerzego i smoka to najbardziej kompletny w Walii malunek o tej tematyce.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.
Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.