Historia
Kościół św. Jana w Llanblethian, pierwotnie pod wezwaniem św. Bleddiana, został wzniesiony w XII wieku, kiedy to wybudowano nawę i prezbiterium. Po raz pierwszy odnotowany został w przekazach pisemnych w przywileju Nicholasa ap Gwrganta, biskupa Llandaff, na skutek którego Llanblethian przeszło na własność benedyktyńskiego opactwa Tewkesbury. Dokument ten nie został wydatowany, ale musiał być wystawiony w okresie urzędowania Nicholasa, a więc między 1148 a 1183 rokiem. Po raz kolejny kościół został wspomniany w rejestrze podatkowym z 1254 roku, w którym to parafię Llanblethian wraz z filiami wyceniono na kwotę 18 marek.
W XIV wieku kościół powiększono o południowe ramię transeptu, czy też kaplicę. Kulminacją średniowiecznego procesu budowlanego było wzniesienie w 1477 roku wieży, według tradycji powstałej z fundacji lady Anne Neville, żony Richarda, diuka Gloucester, późniejszego króla Anglii Ryszarda III. W XVI wieku działalność budowlana ustała, choć wymieniane mogło być wyposażenie i wprowadzane pomniejsze zmiany. Jeszcze w 1535 roku dziesięciny z Llanblethian odprowadzane były do Tewkesbury, ale po kasacie opactwa na skutek reformacyjnych działań Henryka VIII, patronat nad kościołem w Llanblethian przeszedł na dziekana i kapitułę z Gloucester, którzy mianowali odtąd wikariuszy. W 1603 roku Llanblethian określono jako plebanię o wartości nieco ponad 43 funtów. Suma ta wzrosła do 1771 roku do 90 funtów.
W latach 90-tych XIX wieku kościół przeszedł renowację, w trakcie której odnowiono wnętrza i usunięto oryginalne tynki ścienne, pozostawiając surowe mury. Pozytywną stroną tych prac było ukazanie dębowej więźby dachowej, chociaż część średniowiecznych belek musiała zostać wymieniona. Podczas prac konserwatorskich otwarto także kryptę pod kaplicą, gdzie odkryto szczątki około dwustu ciał. Mogły one zostać przeniesione do ossuarium z cmentarza, lub też były miejscem masowego pochówku z jakiegoś tragicznego wydarzenia historycznego (w 1405 roku niedaleko Llanblethian, pod Stalling Down, stoczono bitwę z walijskimi powstańcami). W 1907 roku gruntownie wyremontowana została wieża.
Architektura
Kościół zbudowany został na stoku wzgórza, łagodnie opadającego ku niewielkiej rzece na południu. Pierwotnie składał się z prostokątnej w planie, mocno wydłużonej nawy, a także węższego, prawie kwadratowego prezbiterium po stronie wschodniej. W XIV wieku budowla powiększona została o obszerną kaplicę po południowej stronie nawy. W drugiej połowie XV wieku usunięto romańską zachodnią ścianę nawy, na miejscu której dostawiono wyniosłą wieżę o czworobocznej podstawie i wysokości około 24 metrów. Pod koniec średniowiecza bryła kościoła powiększyła się również o kruchtę po południowej stronie, przystawioną do zachodniej ściany kaplicy.
Początkowo kościół oświetlały niewielkie, głęboko rozglifione do wnętrza okna z półkolistymi zamknięciami. W XIII lub XIV wieku do architektury kościoła wprowadzone zostały wysokie, lecz dość wąskie okna zamknięte trójliśćmi. W okresie późnego średniowiecza w ścianę wschodnią prezbiterium wstawiono duże okno w stylistyce angielskiego gotyku wertykalnego, zamknięte ostrołukiem, wypełnione trójdzielnym maswerkiem z motywami pięcioliści i ujęte wygiętym gzymsem okapowym osadzonym na wspornikach o formie rzeźbionych głów. Duże okno trójdzielne wstawiono także w południową ścianę kaplicy, lecz tam w maswerku zastosowano motywy trójliści i sześciolistnych rozet wpisanych w sferyczne figury. Od wschodu kaplicę doświetlono mniejszym oknem dwudzielnym z oślimi grzbietami wstawionymi w czworoboczne ościeże.
Wieża otrzymała wygląd dość nietypowy dla regionu Glamorgan, a bardziej charakterystyczny dla angielskich hrabstw Devon lub Somerset. W narożach wzmocniono ją wielouskokowymi przyporami, klatkę schodową umieszczono w wieżyczce północno – wschodniej, a mury zwieńczono ozdobnym krenelażem i czterema sterczynami. Przedpiersie osadzono na gzymsie, w którego narożnikach umieszczono maszkaronowe gargulce. Podobny gzyms rozdzielił też elewacje wieży na dwie w miarę równe części. Trzeci gzyms poprowadzono w połowie wysokości profilowanego, ostrołucznego portalu wejściowego, osadzonego w przyziemiu ściany zachodniej. Oświetlenie kondygnacji z dzwonami zapewniono z każdej strony trójdzielnym oknem z przecinającymi się laskami maswerku, pomiędzy którymi umieszczono kamienne ażurowe przegrody z motywami czwórliści. Dodatkowe małe okno ostrołuczne i kolejne czworoboczne umieszczono od południa. Od zachodu nad portalem utworzono trójdzielne okno z maswerkiem typowym dla gotyku wertykalnego.
Główne wejście do kościoła umieszczone zostało w ścianie południowej nawy, trochę nietypowo pośrodku jej długości, a nie bliżej części zachodniej, jak to najczęściej było praktykowane. Wiodło ono poprzez półkolisty portal z uskokowym obramieniem bez tympanonu. Być może już w okresie romańskim funkcjonował też drugi portal na osi ściany zachodniej nawy, w XV wieku zastąpiony arkadą otwierającą się na podwieżową kruchtę, dostępną przez portal w przyziemiu zachodniej ściany wieży. Ten późnogotycki otwór udekorowany został nieprzerwanym profilowaniem na całej wysokości aż do cokołu. Późnogotycką kruchtę przed południowym wejściem ozdobiono narożną sterczyną i wygiętym ostrołucznie gzymsem okapowym nad wejściem, osadzonym na płaskorzeźbionych konsolach przedstawiających zwierzęta lub bestie. W środku przy wschodniej ścianie umieszczono kamienną ławę, utworzoną we wnęce przykrytej dwoma łukami odcinkowymi wyrastającymi z trzech sfazowanych kamiennych wsporników.
Wewnątrz kościoła nawę od prezbiterium początkowo oddzielać musiała romańska arkada tęczy, przypuszczalnie o półkolistym zamknięciu. W późniejszym okresie średniowiecza przed arkadą ustawiono w nawie lektorium, oddzielające zachodnią, przeznaczoną dla świeckich część kościoła od prezbiterium, dostępnego wyłącznie dla kleru. Lektorium było konstrukcji drewnianej i miało balkon lub galerię, dostępną klatką schodową w grubości muru północnego. Po dobudowaniu wieży jej przyziemie otwarto na nawę ostrołuczną, podwójnie fazowaną arkadą, z zewnętrznym fazowaniem ciągłym, a wewnętrznym opartym na wspornikach o formie wiejskich chłopów. Nad nawą rozpostarto otwartą więźbę dachową, z jętkami i krokwiami łukowo usztywnionymi oraz z dwoma rzędami zakrzywionych wiatrownic, umieszczonym między głównymi krokwiami a płatwiami. Otwartą więźbą dachową zapewne przykryte było też w średniowieczu prezbiterium.
Wnętrze południowej kaplicy wyposażone było w ołtarz, ścienną wnękę grobową i piscinę z pięciolistnym baldachimem. Pod posadzką znajdowała się krypta, dostępna za pomocą dziewięciu stopni. Pierwotnie oświetlały ją trzy małe otwory, a przykrywał kamienny łuk, poprowadzony ze wschodu na zachód, co dawało pomieszczeniu około dwóch metrów wysokości w koronie łuku. Krypta łącznie pomieściła około 200 ludzkich szkieletów, z których część chowana była w kamiennych XIII-wiecznych trumnach lub sarkofagach.
Stan obecny
Kościół św. Jana w Llanblethian należy do grupy najlepiej zachowanych średniowiecznych budowli sakralnych na terenie Glamorgan. Jego obecna bryła jest wynikiem prac budowlanych prowadzonych od XII do XV wieku, choć jak w większości walijskich kościołów część jego oryginalnych detali architektonicznych została wymieniona w okresie wiktoriańskim. Dotyczy to zwłaszcza okien w nawie oraz arkady tęczy między nawą a prezbiterium, a także więźby dachowej w prezbiterium (w nawie zachowała się więźba późnośredniowieczna, choć odnowiona w XIX stuleciu). Nie przetrwała również przegroda lektorium, po której pozostał portal z XV-wiecznymi drzwiami i schody wiodące na balkon. Najstarszym zachowanym detalem architektonicznym jest północne okno prezbiterium z XII wieku. Południowe okna pochodzą z XIII lub XIV wieku, natomiast okna kaplicy z nieco późniejszego okresu XIV wieku. Późnogotyckie otwory widoczne są w murach wieży i w północnej ścianie nawy, w miejscu gdzie stało lektorium. We wnętrzu warta uwagi jest podwieżowa arkada z figuralnymi wspornikami.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Newman J., The buildings of Wales, Glamorgan, London 1995.
Orrin G.R., Medieval Churches of the Vale of Glamorgan, Cowbridge 1988.
Salter M., The old parish churches of Gwent, Glamorgan & Gower, Malvern 2002.