Historia
W drugiej połowie XII wieku, po normańskim podboju Anglii z 1066 roku, ani król Wilhelm Zdobywca, ani jego następca Wilhelm II nie byli gotowi do agresji na walijskie ziemie. Ustanowili natomiast marchie, przygraniczne regiony zarządzane przez earlów, feudałów o bardzo rozległych przywilejach. Odpowiedzialni byli oni za tłumienie opozycji na swych ziemiach i posiadali uprawnienia do podbijania walijskich terytoriów na zachodzie. Na początku XII wieku wtargnęli w południową Walię: Roger de Montgomery, earl Shrewsbury zajął Pembrokeshire, Henry de Beaumont, earl Warwick podbił Gower, a Robert Fitzhamon of Gloucester opanował Glamorgan. Pomimo, że nominalnie podlegali oni królowi Anglii, to jednak ich ogromne władztwa, położone daleko od nadzoru Korony, zagrażały zwierzchności monarchy. Aby to zrównoważyć, Henryk I założył własną siedzibę w południowo – zachodniej części Walii w Carmarthen, a także starał się nadawać ziemie lojalnym zwolennikom, między innymi Rogerowi, biskupowi Salisbury, który był jednym z najbardziej zaufanych sług króla i który zajmował stanowisko lorda kanclerza (ang. Lord Chancellor). To właśnie on, nie później niż w 1114 roku, rozpoczął prace nad zamkiem w Kidwelly.
Pierwsza wzmianka pisemna o zamku odnotowana została w akcie fundacyjnym niewielkiego, powstałego między 1107 a 1114 rokiem klasztoru benedyktyńskiego z Kidwelly. Został on podpisany w zamkowej auli, w obecności licznych świadków, w tym niejakiego Edmunda, który zarządzał zamkiem z ramienia biskupa Rogera. Kidwelly stanowiło wówczas nie tylko centrum potrzebne do administrowania miejscowym lordostwem, ale było również schronieniem dla anglo-normańskich i flamandzkich osadników, mnichów i kleru. Rola militarno – refugialna nabrała znaczenia zwłaszcza w 1136 roku, gdy w południowej części Walii wybuchł bunt przeciwko anglo-normańskim rządom, rozpoczęty od walijskiego zwycięstwa pod Llwchwr oddziałów Hywela ap Maredudda, lorda Brycheiniog. Początkowy sukces zainspirował powstańców także w innych rejonach kraju. W pobliżu Kidwelly stoczono wówczas bitwę między Maurycym de Londres i Gwenillan, żoną Gruffudda ap Rhysa, władcy walijskiego księstwa Deheubarth. Gwenillan wraz ze swym synem Morganem poległa, a drugi jej syn, Maelgwyn, dostał się do niewoli. Zasłużony w tłumieniu rebelii Maurycy szybko awansował w czasie rządów króla Stefana i w związku z jednoczesnym popadnięciem w niełaskę biskupa Rogera, w 1139 roku otrzymał w posiadanie Kidwelly.
W drugiej połowie XII wieku walijski napór by odzyskać utracone ziemie nie ustępował. W trakcie jednej z kampanii Rhysowi ap Gruffydd (zwanemu Lordem Rhysem) udało się zdobyć Kidwally, jednak jego śmierć w 1197 roku oznaczała upadek walijskich wpływów. Zamek wrócił na początku XIII wieku do rąk rodziny de Londres, po tym jak syn Rhysa, Meredith, zabity został przez zamkowy garnizon. Kolejny walijski atak na Kidwelly nastąpił w 1215 roku. Tym razem przeprowadził go Rhys Gryg z zamku Dinefwr, najstarszy syn Lorda Rhysa, który zdobył warownię i trzymał ją przez kolejne pięć lat, kiedy to ponownie została zwrócona rodzinie de Londres. Zamek został raz jeszcze zaatakowany i poważnie uszkodzony przez Walijczyków w 1231 roku. Możliwe, że wówczas w trakcie odbudowy użyto na większą skalę kamienia, chociaż data początku budowy murowanego zamku pozostała nieuchwytna, z powodu wielokrotnego przechodzenia Kidwelly z rąk do rąk w ciągu drugiej połowy XII i pierwszej połowy XIII wieku. Pierwsze murowane obwarowania zamku mogły być dziełem zarówno Walijczyków, jak i Anglo-Normanów.
W połowie XIII wieku dziedziczką Kidwelly była Hawise de Londres, małżonka Patricka de Chaworth, zabitego w 1258 roku w trakcie walk z Walijczykami. Posiadała ona dwóch synów: Payna de Chaworth oraz Patricka, którzy odziedziczyli majątek po śmierci matki w 1274 roku. Payn de Chaworth był doświadczonym żołnierzem, walczącym po stronie Edwarda w trakcie jego krucjaty do Ziemi Świętej i w trakcie pierwszej wojny o niepodległość Walii w 1277 roku. W trakcie obecności w walijskich dobrach po powrocie z krucjaty w 1275 roku, zlecił on znaczące prace budowlane w Kidwelly, prowadzone w późnych latach 70-tych i przez całe lata 80-te XIII wieku. W ich efekcie zamek osiągnął formę, która z grubsza zachowała się do końca jego funkcjonowania. Rdzeń uzyskał układ wzorowany na regularnych zamkach edwardiańskich, takich jak Conwy lub Flint, mógł być także zainspirowany nieco starszym zamkiem Caerphilly, a więc szczytowymi osiągnięciami sztuki fortyfikacyjnej tamtego okresu. Wraz z przebudową zamku rozpoczęto wówczas budowę sąsiednich kamiennych miejskich murów obronnych.
W 1283 roku, po śmierci Patricka de Chaworth, zamek otrzymał William de Valence, earl Pembroke, który posiadał go ze względu na małoletność jedynej spadkobierczyni, Matyldy de Chaworth. Obowiązek opieki, ale również i dochody, otrzymał od króla Edwarda, zadłużonego u rodziny de Valence. Przed oddaniem dóbr w ręce Chaworthów, William zdążył jeszcze przeprowadzić rozbudowę zamku, prowadzoną zapewne w oparciu o wcześniej rozpoczęte prace. W 1291 roku Kidwelly przypadło w drodze małżeństwa z Matyldą de Chaworth Henremu, synowi Edmunda Crouchbacka, który był bratem króla Edwarda I. W okresie gdy był panem zamku przeprowadzono kolejną rozbudowę, tym razem jednak dotyczącą głównie zabudowań mieszkalnych i reprezentacyjnych, a nie obronnych. Henry zmarł w 1345 roku, a jego syn (także o imieniu Henry) umarł bezpotomnie w 1361 roku. Następnie zamek przeszedł w ręce Johna of Gaunt, pierwszego księcia Lancaster. Syn Johna, Henry Bolingbroke, w 1398 roku został wypędzony z kraju za rzekomą zdradę. Gdy John of Gaunt zmarł w 1399 roku, król Ryszard skorzystał z okazji i skonfiskował jego ogromny majątek, w tym Kidwelly. Ostatecznie Henry Bolingbroke zmusił Ryszarda do abdykacji, objął tron jako Henryk IV i zamordował byłego króla w zamku Pontefract. Wraz z pałacowym przewrotem, Kidwelly stał się zamkiem królewskim.
W 1400 roku w Walii wybuchł bunt Owaina Glyndŵra, który szybko nabrał siły i rozprzestrzenił się na znaczne obszary. Kidwelly początkowo nie było zagrożone, choć przyspieszono prace nad budową głównej bramy południowej, rozpoczęte jeszcze około 1390 roku. W latach 1401-1402 władca przeznaczył prawie 100 funtów na naprawy i rozbudowy, przy których pracować miało ponad siedemdziesiąt osób, a w 1402 roku pisał do swego urzędnika, Williama Langtona, instruując go o końcowych pracach i sposobie zadaszenia bramy ołowiem. Ponadto na wieść o walijskiej zbrojnej wyprawie, zamek obsadzono siedmioma łucznikami i czternastoma mieszczanami. Dzięki temu, gdy w sierpniu 1403 roku Kidwelly zostało najechane, atak nie powiódł się, chociaż miasto zostało spalone, a zamek na długo oblężony. Początek zimy uratował garnizon, zmuszając w październiku walijskie siły do wycofania się. Uwolnienie spod oblężenia wykorzystano do przekopania nowego rowu fosy przed północną bramą i przeprowadzenia koniecznych napraw. Kolejny walijski najazd miał miejsce w 1404 roku, jednak zamek pozostał niezdobyty aż do upadku powstania.
Począwszy od XV wieku zamek Kidwelly zaczął tracić na znaczeniu wojskowym. Około 1422 roku ostatecznie zakończono wielką przebudowę bramy południowej, nad którą prace przeciągnęły się zapewne z powodu dwóch pożarów między 1408 a 1415 rokiem. Większość późniejszych prac budowlanych koncentrowała się już na obiektach mieszkalnych i gospodarczych, przy lekceważeniu militarnego znaczenia budowli. W latach 1442-1443 odnotowano znaczne wydatki na naprawy, których koszt wyniósł prawie 26 funtów. Drewniane listwy, deski i gonty z lasu „Kevengorath”, skąd pochodziła większość drewna zamkowego, spławiano rzeką do nabrzeża w Kidwelly, a tam rozładowywano i przewożono do zamku. W połowie XV wieku oczyszczono fosę zamkową i jej sąsiedztwo, co zajęło jednemu człowiekowi siedemnaście dni. Wzmianka o wzniesieniu kamiennego muru z lat 1453-1454 mogła się odnosić do barbakanu przy bramie południowej. Pod koniec XV wieku na podzamczu wznoszono kolejne budynki, odnotowywane w księgach rachunkowych z lat 1478-1479 i 1480-1481. Duże ilości gwoździ dachowych i gontów zakupiono z Carmarthen i Bristolu, a 20 tysięcy łupków dachowych sprowadzono z Ilfracombe w Devon, z głównego źródła tego materiału w południowej Brytanii w średniowieczu.
W XVI wieku zamek mocno podupadł, pomimo że okazjonalnie był wykorzystywany na rozprawy sądów królewskich. W 1630 roku majątek Kidwelly nabyła rodzina Vaughan z Golden Grove niedaleko Llandeilo w hrabstwie Carmarthenshire, ale nie zmieniło to sytuacji budowli. W pierwszej połowie XVII wieku zamek był już zrujnowany w tak dużym stopniu, iż nie wykorzystano go w trakcie angielskiej wojny domowej. Dzięki temu, w odróżnieniu od wielu innych średniowiecznych budowli obronnych, uniknął rozbiórki po zakończeniu działań militarnych. Między 1793 a 1803 rokiem John Vaughan sfinansował pomniejsze prace remontowe, prawdopodobnie z powodu pierwszych turystów odwiedzających południową część Walii. Pierwsze poważniejsze naprawy miały miejsce w połowie XIX wieku z inicjatywy earlów Cawdor, ówczesnych właścicieli. W 1927 roku zabytkowa budowla przeszła pod ochronę instytucji państwowych.
Architektura
Pierwotny zamek z XII wieku został wzniesiony jako ziemno – drewniany obwód fortyfikacji (ang. ringwork), usytuowany na stromej skarpie nad rzeką Gwendraeth. Rzeka chroniła Kidwelly od strony wschodniej oraz w nieco większej odległości od strony południowej, gdzie koryto tworzyło jedno z zakoli. Od strony lądu zamek zabezpieczony był ziemnym wałem, zapewne zwieńczonym drewnianą palisadą, w planie tworzącą kształt zbliżony do sierpa. W XII wieku zamek nie posiadał jeszcze murowanych obwarowań, choć prawdopodobnie przynajmniej jeden budynek, być może reprezentacyjna aula (ang. great hall), został zbudowany z kamienia. Oprócz niego na dziedzińcu musiał funkcjonować szereg zabudowań gospodarczych, takich jak stajnie czy kuchnia, oraz sakralnych, jak niewielka kaplica. Zabudowa gospodarcza i mieszkalna z pewnością usytuowana była też na dwóch rozległych podzamczach po północnej i południowej stronie zamku, z których południowe przekształciło się następnie w obwarowane miasto.
W drugiej połowie XIII wieku Payn de Chaworth wzniósł murowany zamek na planie kwadratu o długości boków wynoszącej około 27 metrów, którego mury obronne zamknęły górny (wewnętrzny) dziedziniec. Zamek prawdopodobnie naśladował koncentryczną formę warowni Caerphilly oraz współczesnych fortyfikacji królewskich w Flint i Rhuddlan. Wjazd na jego teren umożliwiały dwa proste portale bramne, po jednym od północy i południa, zaopatrzone w brony i wrota. Brama południowa otrzymała później wewnętrzną dobudówkę, zapewniającą podstawę dla klatki schodowej umożliwiającej wejście na koronę muru obronnego. Każdy z narożników zamku wzmocniono cylindryczną, wystającą przed obwód obronny wieżą, z tą różnicą iż wieże wschodnie z powodu nadrzecznej skarpy ustawiono bardziej na zachód od narożników muru obronnego. Wieże miały od 8,5 do 10 metrów średnicy i początkowo po cztery kondygnacje. Nie wszystkie osiągnęły w planie kształt idealnego okręgu. Północno – zachodnia miała formę zbliżoną do nerki z powodu dwóch spiralnych klatek schodowych dostawionych od strony dziedzińca, a wieża północno – wschodnia bliższa była owalowi. Obie wieże północne pierwotnie wyróżniały się także hurdycjami, które okalały ich górne części. Południowe początkowo w XIII wieku zakończone były krenelażem, lecz w XIV wieku wszystkie wieże podwyższono i zwieńczono przedpiersiem na lekko wystających wspornikach oraz nowymi blankami. Otrzymały także na szczycie mniejsze wieżyczki obserwacyjne będące jednocześnie wyjściami z klatki schodowej. Wszystkie wieże zaopatrzone były w zestaw różnorodnych otworów strzeleckich o poziomych i pionowych szczelinach.
Wieża południowo – zachodnia (ang. Julian Tower) wyróżniała się sklepionymi górnymi pomieszczeniami. Jej najniższa komora, służąca prawdopodobnie jako więzienie, dostępna była pierwotnie jedynie przez klapę z wyższego poziomu, na który z kolei można się było dostać z klatki schodowej przy południowej bramie i z przejścia w murze obwodowym. Druga kondygnacja wyposażona była w trzy otwory strzeleckie, osadzone we wnękach i do nich głęboko rozglifione. Pomieszczenie na wyższym piętrze posiadało kominek i dwa otwory strzeleckie, komnata wyżej tylko jeden otwór strzelecki i wnękę prowadzącą do latryny, której wylot skierowany był do dołu u podstawy wieży. Jako że nie był on powiązany z fosą lub rzeką, musiał być co jakiś czas opróżniany przez mieszkańców zamku.
Piętra wieży północno – zachodniej (ang. Maugrey Meredith’s Tower) skomunikowane były za pomocą wspomnianych powyżej dwóch klatek schodowych, osadzonych po dwóch stronach wnęki na tyłach wieży. Nie obsługiwały one najniższej kondygnacji, zapewne służącej jako więzienie, dostępnej jedynie przez właz w suficie. Wejście do wieży zapewniał portal osadzony na poziomie dziedzińca, pierwotnie prawdopodobnie znajdujący się wewnątrz małego budynku. Prowadził on do kolistego pomieszczenia z trzema wnękami mieszczącymi po jednym rozglifionym do wnętrza otworze strzeleckim. Piętra rozdzielone były drewnianymi stropami, z belkami osadzonymi na kamiennych wspornikach. Z nich pierwsze piętro dostępne było z poziomu chodnika straży w koronie muru obronnego.
Wieża północno – wschodnia (ang. Lord’s Tower) była jedyną której po podwyższeniu w XIV wieku nie zwieńczono wystającymi wspornikami, lecz otoczono hurdycją lub drewnianym gankiem (podobnie jak północno – zachodnią). Po jej północno – wschodniej stronie umieszczono rynnę odprowadzającą z górnej galerii obronnej nadmiar wody deszczowej. Najniższa kondygnacja miała własne wejście z zewnątrz, utworzone w celu ułatwienia dostępu do składu lub spiżarni. Komnata na piętrze połączona była z dobudowanym w XIV wieku od strony rzeki międzymurzem lub z krytym gankiem dostawionym do fragmentu głównego muru obronnego. Prowadził on do umieszczonej w południowo – wschodnim narożniku wieży z kaplicą. Pomieszczenia na piętrach wieży północno – wschodniej zaopatrzono w kominki oraz latryny z wylotami wychodzącymi nad rzekę.
Wieża południowo – wschodnia (ang. Excheqer Tower) początkowo, do czasu wybudowania skrzydła wschodniego, służyła jako siedziba pana zamku, dlatego wszystkie jej piętra poza najniższym ogrzewane były kominkami. W XIV wieku jej dolna kondygnacja, podobnie jak we wszystkich pozostałych czterech wieżach narożnych, służyła za pomieszczenie magazynowe lub pokoje dla służby. Wyższe kondygnacje mogły odtąd pełnić rolę pomocniczych pomieszczeń mieszkalnych dla gości, a w XV wieku stały się miejscem składowania ksiąg i zapisków finansowych. Przyziemie dostępne było z wnętrza budynku od północy i doświetlane dwoma rozglifionymi do wnętrza otworami szczelinowymi. Do pomieszczenia na piętrze wchodziło się przez prawe z trzech drzwi, których progi umieszczono praktycznie na tym samym poziomie. Otwór w ścianie korytarza wejściowego prawdopodobnie łączył się ze schodami na wyższe kondygnacje wieży, do których głównym wejściem były środkowe drzwi. To połączenie w XIV wieku zostało zablokowane, aby prywatne komnaty mogły być całkowicie oddzielone od pomieszczenia drugiej kondygnacji, używanego przez służbę do przechowywania i przygotowywania potraw.
Nieco później, lecz jeszcze w drugiej połowie XIII wieku, wzniesiono (lub gruntownie przebudowano na starszych fundamentach) zewnętrzny mur obronny od strony zachodniej. Biegł on łukiem od nadrzecznej skarpy na północy do skarpy na południe od zamku górnego, zamykając obszar wielkości około 47 x 75 metrów. Jego duży odcinek ostatecznie składał się z trzech faz konstrukcyjnych: najstarszej z początku XIII wieku, środkowej z lat 80-tych XIII wieku oraz najwyższej z czasów podwyższenia w XIV wieku, kiedy to kurtynę zwieńczono krenelażem i przedpiersiem osadzonym na wystających wspornikach. Grubość zewnętrznego muru była zmienna, lecz najczęściej oscylowała wokół 1,8 metra. Wzmocniono go od zachodu trzema basztami o kształcie podkowy, początkowo otwartymi od strony międzymurza i jedną basztą w narożniku północno – wschodnim. Miały one trzy kondygnacje i wysunięte były w stronę przekopu, umożliwiając obronę flankową. U góry zwieńczone były przedpiersiem z krenelażem do którego wiodły z dwóch stron schody, zapewniające ciągłość komunikacji wzdłuż całego muru. W XIV wieku dostawiono tylne ściany do baszt, umieszczając w nich pomieszczenia magazynowe lub mieszkalne (co najmniej w jednej baszcie znajdował się kominek, a w pobliżu baszty południowej ukryty w murze korytarz prowadził do latryny). Wjazd do zamku umieszczono od strony północnej i południowej w bramach składających się z dwóch niedużych baszt flankujących przejazd pomiędzy nimi. Początkowo baszty bramne były otwarte od strony wewnętrznej lub zamknięte ścianami drewnianymi czy szachulcowymi. Prowadziły do nich drewniane mosty zwodzone, przerzucane ponad otaczającym zamek półkoliście przekopem. Brama północna poprzedzona była dodatkowo murowaną szyją wychodzącą na rozległe podzamcze, na którym mieściły się pomocnicze drewniane zabudowania gospodarcze oraz ogrody.
Pod koniec XIII lub na początku XIV wieku na dziedzińcu zamku górnego wzniesiono dodatkowe budynki: kuchnię w narożniku południowo – zachodnim oraz duże skrzydło wschodnie. Mieściło ono na piętrze od północy prywatną komnatę mieszkalną (ang. solar), a od południa wielką salę (ang. great hall) – miejsce uczt i podejmowania ważnych gości. Jej wymiary zbliżone były do auli na zamku Caerphilly, zapewne posiadała także zbliżoną otwartą więźbę dachową, przykrytą stromym dwuspadowym dachem. Prywatna komnata ogrzewana była przez kominek i oświetlana dużymi ostrołukowymi oknami. Wejście do wielkiej sali (auli) prowadziło po kamiennych stopniach, natomiast gospodarcze pomieszczenia w przyziemiu dostępne były bezpośrednio z poziomu dziedzińca. Oświetlane jedynie od strony dziedzińca wąskimi, małymi otworami, służyły one za magazyny i spiżarnie, między innymi do przechowywania win. Dodatkowe pomieszczenia mieszkalne dla służby znajdowały się w narożnych wieżach, a wąski fragment pomiędzy wieżą południowo – wschodnią a budynkiem zajmowała tzw. mała kuchnia, w rzeczywistości pokój do przygotowywania posiłków. Wielkie przypory wzmacniające konstrukcję wschodniego skrzydła od strony dziedzińca zostały dobudowane w latach 1442-1443. Także w XV wieku w przyziemiu środkowego pomieszczenia zainstalowano wielki kamienny zbiornik lub koryto. Usytuowany w południowo – zachodnim narożniku budynek kuchni dostawiony był do muru obwodowego. Posiadał kominek w każdej ze ścian szczytowych, piec umieszczony przy murze zachodnim oraz kilka szafek.
Kolejną konstrukcją z początku XIV wieku była wieża z kaplicą w południowej części wschodniego muru zamku górnego. Wychodziła ona w kierunku nadrzecznej skarpy i z tego powodu posiadała wydatne przypory, czy też ostrogi chroniące przed osunięciem i zawaleniem. Wieża posiadała piwnicę o funkcji obronnej, przyziemie wykorzystywane przez kapelana oraz najwyższe piętro gdzie umieszczono kaplicę, na co wskazywałyby większe okna o zwieńczeniach w trójliście (ułożone w dwóch poziomach) i podwójna piscina (kamienna misa w ścianie). Wejście do wieży prowadziło przez portale po stronie północnej, zarówno do górnej kaplicy jak i pomieszczenia w przyziemiu. Osadzone w kaplicy wsporniki służyły do podtrzymywania drewnianej otwartej więźby dachowej. Ściany, pozbawione kolorowych polichromii, zapewne były jedynie bielone. Od strony południowej wieża posiadała wykusz z zakrystią na piętrze i pomieszczeniem poniżej, z którego korytarzyk prowadził do wschodniej, wbudowanej w mur latryny.
Około 1390 roku rozpoczęto prace nad gruntowną przebudową zewnętrznej bramy południowej, przerwane na parę lat z powodu powstania Owaina Glyndŵra. W efekcie powstał potężny zespół bramny o wymiarach 14,4 x 24,3 metry, składający się z dwóch półokrągłych baszt flankujących przejazd pomiędzy nimi (wschodnia otrzymała nietypowe zaokrąglenie od strony rzeki). Było to nie tylko zabezpieczanie głównej bramy wjazdowej na teren zamku, ale i widomy, usytuowany od strony miasta, symbol potęgi i bogactwa pana zamku oraz budynek zapewniający znakomite warunki mieszkaniowe dla zamkowego konstabla i jego rodziny, w którym ostatecznie powstało przeszło 20 pomieszczeń, łącznie z magazynami i więzieniem w piwnicach oraz pokojami dla strażników. Bramę pierwotnie poprzedzał późnośredniowieczny niewielki barbakan lub przedbramie, połączone z pagórkiem wznoszącym się za przekopem, tuż przy nadrzecznej skarpie. Obronność bramy podnosił umieszczany w niszy most zwodzony, dwie brony, po jednej z każdej strony przejazdu bramnego oraz dwie pary wrót. Oryginalnie bramę przepruto wąskimi otworami strzeleckimi, które w spokojniejszym XV wieku zostały zastąpione większymi oknami. Dodatkowo najwyższą kondygnację wieńczyły machikuły oraz krenelaż, zapewniające ochronę posiadającym szerokie pole ostrzału obrońcom. Wewnętrzny przejazd bramny flankowany był otworami strzeleckimi z bocznych pomieszczeń oraz szczelinowymi otworami umieszczonymi w suficie, tzw. mordowniami.
Każda z baszt bramnych posiadała piwnice służące za magazyny lub więzienia, jako iż każde z nich zabezpieczane było zasuwą od strony zewnętrznej. Dwa z nich zaopatrzone były w otwory wentylacyjne oraz w latryny z ujściami skierowanymi do fosy. Pomieszczenia w przyziemiu dla odmiany zamykane były od strony wewnętrznej. Dwa przednie zaopatrzone były w otwory strzeleckie skierowane w stronę drogi dojazdowej, latryny oraz w dostawione w XV wieku kominki. Z podłużnego pomieszczenia zachodniego wejść można było na klatkę schodową prowadzącą na górne kondygnacje. Na pierwszym piętrze urządzono kuchnię z paleniskiem i piecem oraz główną salę, pierwotnie prawdopodobnie przedzieloną drewnianą ścianką działową. Jej zwieńczeniem był płaski strop oparty na kamiennych konsolach. Nie zapomniano i o obronności – strzelano tam z mordowni, znajdowały się tam mechanizmy bron oraz mostu zwodzonego i stamtąd prowadziły przejścia na chodniki bojowe w koronie murów obronnych. Najwyższą kondygnację zajmowały komnaty prywatne, ogrzewane kominkami i z dostępem do latryn. Wszystkie były zwieńczone kamiennymi sklepieniami, poza główną salą z otwartą więźbą dachową i centralnie umieszczonym kominkiem, przedzieloną drewnianą przegrodą, prawdopodobnie wydzielającą we wschodniej części sypialnię (dlatego utworzono tam kominek i przejście do latryny). Od północno – zachodniej strony znajdowały się spiralne schody w wieżyczce, zapewniające komunikację pomiędzy piętrami bramy. Wcześniej funkcję tą pełniła wewnętrzna klatka schodowa (łącząca tylko pierwsze i drugie piętro) oraz być może jakieś drewniane, zewnętrzne schody.
Prace z okresu późnego średniowiecza przyczyniły się do powstania dwóch obszernych, prostokątnych w planie budynków: na dziedzińcu północnym i na terenie międzymurza (parchamu) po zachodniej stronie. Ten ostatni był albo dużą stajnią albo budynkiem sądu. Przeznaczenie budynku północnego również nie jest pewne, lecz najczęściej przyjmuje się, iż była to stajnia. W wąski przesmyk pomiędzy ścianą budynku zachodniego a murem zamku górnego wstawiono dodatkowo zabudowania latryn. Do północnej kurtyny muru przystawiono budynek piekarni z dwoma piecami chlebowymi o kopułowych zamknięciach.
Stan obecny
Zamek w Kidwelly znajduje się dziś w formie trwałej ruiny, lecz jest jednym z najokazalszych i najlepiej zachowanych średniowiecznych zabytków architektury świeckiej na terenie Walii, co więcej przetrwałym bez większych zmian nowożytnych. Wyróżnia się tak cennymi elementami jak zespół bramy południowej, wieża z kaplicą, czy obwarowania zamku górnego z czterema narożnymi wieżami. Ponadto prawie w całości przetrwał zewnętrzny mur obrony, na którego elewacjach prześledzić można poszczególne etapy rozwoju zamku z przełomu XII i XIII wieku, późnego XIII wieku i wczesnego XIV wieku. Największej degradacji na przestrzeni wieków uległa zabudowa reprezentacyjno – mieszkalna zamku górnego we wschodniej części dziedzińca, ale po przeciwnej stronie wyróżnia się doskonale zachowany unikalny budynek XIV-wiecznej kuchni zamkowej wraz z przyległą komorą latryny. Spośród detali architektonicznych warto zwrócić uwagę na blankowane przedpiersia wież i kurtyn, liczne otwory strzeleckie, gotyckie okna kaplicy, czy machikuły bramy południowej. Zamek udostępniony jest do zwiedzania od 1 marca do 30 czerwca, codziennie od godziny 9.30 do 17.00, od 1 lipca do 31 sierpnia codziennie od 09:30 do 18:00, od 1 września do 31 października codziennie od 9.30 do 17.00, a od 1 listopada do 28 lutego od poniedziałku do soboty w godzinach 10:00-16:00, w niedzielę między 11:00 a 16:00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Kenyon J., Kidwelly Castle, Cardiff 2002.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.