Haverfordwest – klasztor augustiański

Historia

   Klasztor augustianów został ufundowany około 1200 roku przez Roberta FitzRicharda, na obrzeżach ważnego miasta handlowego Haverfordwest. Oprócz ziemi Robert przekazał augustianom dochody z trzech miejskich kościołów: św. Tomasza, św. Marii i św. Marcina, w których bracia mieli prowadzić działalność duszpasterską. Ponieważ otrzymane przez mnichów tereny były podmokłe i zabagnione, budowa klasztoru poprzedzona została dość długim okresem przygotowań, połączonym z między innymi osuszaniem i zabezpieczaniem terenu przed zalewaniem.
   Pod koniec XIII wieku klasztor posiadał już osiem podległych kościołów, oprócz Haverfordwest, świątynie w Camros, Llanstadwel, St Ishmaels, Dale, and Haroldston. Nie wiadomo czy nad bardziej odległymi sprawował bezpośrednią kontrolę, czy za pomocą podległych plebanów, choć i tak bracia byli dzięki temu bliżej miejscowej społeczności i cieszyli się dużą popularnością, zarówno u Anglo – Normanów, jak i rodowitych Walijczyków. Spośród tych ostatnich wywodziła się też co najmniej połowa mieszkających w  Haverfordwest mnichów. Ponadto dochody klasztoru zwiększone zostały dzięki szybkiemu uzyskaniu prawa do urządzania w Pembroke jarmarku. Być może zbyt duże powodzenie spowodowało spadek dyscypliny. Gdy w 1284 roku arcybiskup Pecham z Canterbury przeprowadzał wizytację walijskich klasztorów, zarzucił mnichom niewłaściwe prowadzenie oraz złe zarządzanie wydatkami. Nakazał zwłaszcza powstrzymywać się od przeklinania, miano także jeść mniej  mięsa, a posiłki spożywać wspólnie w refektarzu wraz z przeorem, za wyjątkiem wizyt ważnych gości.
   Do początku XVI wieku konwent rozkwitał i był rozbudowywany, szczęśliwie unikał też większych wstrząsów. Zapewne miało to związek z niezaangażowaniem się mnichów w walijski bunt Owaina Glyndŵra na początku XV wieku, dzięki czemu uniknięto zniszczeń i popowstaniowych represji. Koniec klasztoru nastąpił w 1536 roku. Na skutek edyktu Henryka VIII rozwiązano go wraz z wszystkimi innymi konwentami nie uzyskującymi dochodów większych niż 200 £ (augustianie z Haverfordwest posiadali 133 £ rocznego dochodu), a jego teren i zabudowania przeszły na własność prywatną. Jednym z właścicieli był Sir John Perot, który pogłębił ruinę budowli, używając kamienia z klasztoru do naprawy swego domu. Następnie tereny opactwa pozostawały w dużej mierze niewykorzystywane i zaniedbane, aż do 1982 roku, kiedy przekazano je pod opiekę państwową i przeprowadzono intensywne prace wykopaliskowe i konserwatorskie.

Architektura

   Klasztor wzniesiono na bagnistych terenach zachodniego brzegu rzeki Cleddau, poza obrębem miasta Haverfordwest. Głównym elementem jego założenia był XIII-wieczny kościół klasztorny, wzniesiony na planie krzyża, z XV-wieczną wieżą wzniesioną ponad nawą tuż przed przecięciem z ramionami transeptu. Była to budowla jednonawowa, choć w okresie późnego średniowiecza mogła zostać dobudowana nawa północna. Nawa główna miała czterdzieści pięć metrów długości i była oddzielona od chóru i prezbiterium przez lektorium. Nietypowo główne wejście do  kościoła znajdowało się po północnej stronie, z powodu pochyłości terenu na zachodzie i rzeki na wschodzie.
   Na południe od kościoła znajdowały się budynki klasztorne, rozmieszczone z trzech stron wirydarza otoczonego krużgankami. Z południowym ramieniem transeptu stykała się wąska zakrystia, dalej na południe znajdował się prostokątny budynek kapitularza, do którego prowadził wspaniały, rzeźbiony portal. W XV wieku kapitularz został przebudowany, zwieńczono go wtedy sklepieniem. W dalszej kolejności najprawdopodobniej znajdowało się dormitorium (sypialnia) i mały budynek z latrynami. Pozostałości prostokątnego budynku, znajdującego się w pewnym oddaleniu na południu, mogą być reliktami infirmerii. Południowe skrzydło przy wirydarzu stanowił refektarz, miejsce spożywania posiłków przez mnichów. Wejście do niego znajdowało się w zachodniej części północnej elewacji, gdzie znajdował się także długi kamienny zbiornik, w którym mnisi mogli myć ręce. Na południe od refektarza znajdowały się budynki gospodarcze, zapewne kuchnia i spiżarnia. Istniało także skrzydło zachodnie o nieznanym dziś przeznaczeniu, a po wschodniej stronie rozciągały się rozległe ogrody klasztorne.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego zachowała się część południowo-wschodniego narożnika nawy i fragmenty ramion transeptu kościoła, obie prawie do wysokości dachów oraz niewielki fragment skrzydła zachodniego klasztoru. Z pozostałych elementów konwentu widoczne są jedynie partie fundamentowe. Ruiny udostępnione są do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Burton J., Stöber K., Abbeys and Priories of Medieval Wales, Chippenham 2015.
Strona internetowa ancientmonuments.uk, Haverfordwest Priory.
Strona internetowa coflein.gov.uk, Haverfordwest Priory, Priory of St Mary and St Thomas the Martyr.