Greenfield – opactwo Basingwerk

Historia

   Opactwo Basingwerk zostało założone w 1132 roku przez Ranulfa de Gernona, czwartego earla Chester, który sprowadził benedyktynów z klasztoru Savigny w południowej Normandii. Opactwo stało się częścią zakonu cystersów w 1147 roku, kiedy to bracia z Savigny połączyli się z konwentem z Cîteaux. Dziesięć lat później zwierzchnictwo nad klasztorem z inicjatywy króla Henryka II otrzymało opactwo Buildwas w Shropshire, dzięki czemu walijscy cystersi otrzymali znaczne uposażenia, między innymi ziemie w angielskim hrabstwie Derbyshire. W tym samym roku Henryk II ponownie ufundował walijski klasztor, a mnisi przenieśli się z Hen Blas do Basingwerk, w miejscu zwanym dziś Greenfield.
   W 1157 Owain Gwynedd rozłożył obóz swej armii w Basingwerk, nim stanął przed siłami Henryka II w bitwie pod Ewloe. Walijski książę zatrzymał się w opactwie ze względu na jego strategiczne znaczenie, blokując trasę, którą musiał pokonać Henryk II. W walkach, które nastąpiły później, Owain rozbił Anglików w pobliżu Ewloe. W 1188 roku wizytę w opactwie złożył natomiast Gerald z Walii, mnich, kronikarz, lingwista i pisarz, odbywający podróż przez Walię z arcybiskupem Canterbury w celu zbierania poparcia dla krucjaty do Ziemi Świętej. Opisał on Basingwerk jako niewielki, niczym się nie wyróżniający konwent.
   W pierwszej połowie XIII wieku opactwo zostało objęte patronatem Llywelyna Wielkiego, księcia Gwynedd. Jego syn Dafydd ap Llywelyn oddał klasztorowi Studnię św. Winefrida wraz z kaplicą pielgrzymkową, a mnisi wykorzystali strumień Holywell do uruchomienia młyna i obróbki wełny ze swoich owiec. W późniejszym okresie czerpali oni duże zyski z ruchu pielgrzymkowego. W 1416 roku przybył tu nawet król Henryk V, który odbył bosą pielgrzymkę z Shrewsbury do Holywell, natomiast 1461 roku wizytę złożył kolejny władca, Edward VI.
   W latach 70-tych i 80-tych XIII wieku opactwo poniosło duże straty w trakcie walijsko – angielskich wojen. W 1284 roku król Edward pierwszy przekazał z tego powodu rekompensatę w wysokości 100 £, choć i tak przychody spustoszonego klasztoru były pod koniec XIII wieku niskie. Sytuację poprawiały uzyskiwane od angielskich królów pozwolenia na cotygodniowe targi i rokroczne jarmarki. Król faworyzował także Basingwerk zapraszając tamtejszych opatów na sesje parlamentu do Londynu. Było ono jednym z tylko czterech walijskich konwentów, jaki uhonorowano w ten sposób, choć i tak w XIV wieku często tonęło w długach.
   W XV wieku w Basingwerk doszło do sporów o obsadę stanowiska opata. W 1430 roku klasztor został zajęty przez odziały Henrego Wirrala, samozwańczego opata będącego w konflikcie z popieranym przez dwór Richardem Lee. Sprawował on rządy aż do 1454 roku, kiedy to został aresztowany za różne występki, lecz wkrótce kolejny spór o opactwo rozgorzał między Richardem Kirby a Edmundem Thornbarem. Pomimo, iż ten ostatni dostał poparcie kapituły generalnej, to Richard sprawował urząd aż do 1476 roku. Uspokojenie sytuacji przyniosły dopiero rządy opata Thomasa Pennanta w latach 1481 – 1523, opiewanego przez bardów za szczodrość i wysokie wykształcenie.
   W 1536 roku za panowania Henryka VIII konwent został rozwiązany, a jego ziemie przyznane świeckim właścicielom. Część budynków rozebrano w celu naprawy zamku Holt, a niektóre elementy zostały przewiezione do Irlandii w celu wykorzystania w zamku dublińskim. Ostatecznie opactwo Basingwerk popadło w ruinę i zostało prawie całkowicie rozebrane.

Architektura

   Plan usytuowanego nad szerokim ujściem rzeki Dee klasztoru, zgodny był z regułą zakonu cysterskiego. Główną budowlą był kościół na planie krzyża łacińskiego, orientowany na linii wschód – zachód. Na południu zabudowania klasztorne rozmieszczono wokół trzech boków dużego wirydarza otoczonego krużgankami. W dalszej odległości leżała infirmeria mnichów, pomieszczenia dla gości i inne budowle związane z życiem codziennym i gospodarką opactwa.
  
Jako pierwszy wzniesiono kościół i wschodnią część budynków klasztornych. Świątynia była długości około 50 metrów, co stawiało ją pośród najmniejszych budowli cysterskich w Walii. Była to trójnawowa bazylika o siedmiu przęsłach w korpusie nawowym, transepcie powiększonym od wschodu przez dwie pary czworobocznych kaplic oraz z krótkim prezbiterium na planie prostokąta. Południowy transept sąsiadował na południu z wąską zakrystią za którą w przyziemiu skrzydła wschodniego usytuowano kapitularz. Na początku XIII wieku został on przebudowany i przedłużony w kierunku wschodnim o dodatkowe przęsło. Oddzielono je dwoma arkadami opartymi pośrodku na pojedynczym filarze oraz zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Po południowej stronie kapitularza umieszczono wąskie pomieszczenie tzw. rozmównicy, czyli miejsca w którym bracia mogli swobodnie rozmawiać bez obawy łamania ślubów zakonnych. Skrzydło zakończone było pomieszczeniem dziennym mnichów, ponad którym na piętrze znajdowało się dormitorium. Typowym rozwiązaniem było połączenie sypialni poprzez tzw. nocne schody z południowym transeptem kościoła, by umożliwić mnichom szybkie dojście na nocne msze.
   W połowie XIII wieku w południowym skrzydle zbudowano refektarz, usytuowany na osi północ – południe. Jego wsunięcie na południe poza obrys zabudowań klasztoru było typową cechą klasztorów cysterskich w Walii, podobnie jak sąsiadowanie z położoną po stronie zachodniej kuchnią. Skrzydło zachodnie zapewne zajmowane było przez konwersów, którzy mięli tam swój refektarz i dormitorium.
W XIV wieku powstały nowe, gotyckie arkady krużganków, oraz powiększono zabudowania po stronie południowo – wschodniej. Ten południowy kraniec wschodniego skrzydła został ponownie przebudowane pod koniec średniowiecza. Najprawdopodobniej wykorzystywanego do celów gospodarczych, mogły tam również znajdować się latryny. Pod koniec XV wieku opactwo zostało zadaszone ołowiem i ozdobione szklanymi oknami, a także wybudowano nowe pomieszczenia dla gości po stronie południowo – wschodniej.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego w najlepszym stanie przetrwał budynek XIII-wiecznego refektarza z ostrołukowymi oknami, fragmenty zabudowań skrzydła wschodniego i pomieszczeń dla gości klasztoru po stronie południowo – wschodniej, a także zachodnia ściana południowego ramienia transeptu kościoła. Ruiny klasztoru znajdują się obecnie pod ochroną rządowej agendy Cadw, która udostępnia je do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Burton J., Stöber K., Abbeys and Priories of Medieval Wales, Chippenham 2015.

Strona internetowa castlewales.com, Basingwerk Abbey.
Strona internetowa coflein.gov.uk, Basingwerk Abbey, Holywell.
Strona internetowa wikipedia.org, Basingwerk Abbey.