Historia
Opactwo zostało założone w 1132 roku przez Ranulfa de Gernona, czwartego earla Chester, który sprowadził na walijsko-angielskie pogranicze benedyktynów z klasztoru Savigny w południowej Normandii. Klasztor stał się częścią zakonu cystersów w 1147 roku, kiedy to bracia z Savigny połączyli się z konwentem z Cîteaux. Dziesięć lat później zwierzchnictwo nad klasztorem z inicjatywy króla Henryka II otrzymało opactwo Buildwas w Shropshire, dzięki czemu walijscy cystersi otrzymali znaczne uposażenia, obejmujące między innymi ziemie w angielskim hrabstwie Derbyshire. W tym samym roku Henryk II ponownie ufundował walijski klasztor, a mnisi przenieśli się z pierwotnej siedziby w Hen Blâs do Basingwerk w pobliżu doliny Greenfield.
W 1157 roku w Basingwerk rozłożył wojskowy obóz książę Owain Gwynedd, który nim stanął przed siłami Henryka II, miał także ufortyfikować wałem opactwo lub nieodległy zamek, czy też gródek strażniczy. Walijski władca zatrzymał się w klasztorze ze względu na jego strategiczne znaczenie, blokując trasę, którą musiał pokonać Henryk II. W walkach, które później miały miejsce, Owain rozbił Anglików w pobliżu Ewloe, ale traktat pokojowy i tak doprowadził do niekorzystnych dla niego zmian granicy. W efekcie Basingwerk znalazło się po stronie angielskiej i w 1166 roku raz jeszcze było zajmowane przez oddziały Owaina. W 1188 roku natomiast, bardziej pokojową wizytę w opactwie złożył Giraldus Cambrensis, mnich, kronikarz, lingwista i pisarz, odbywający podróż przez Walię z arcybiskupem Canterbury, w celu zbierania poparcia dla krucjaty do Ziemi Świętej. Opisał on Basingwerk jako niewielki, niczym się nie wyróżniający dom zakonny.
W pierwszej połowie XIII wieku opactwo zostało objęte patronatem Llywelyna Wielkiego, księcia Gwynedd. Był to okres intensywnych prac budowlanych nad murowanym kościołem klasztornym i pomieszczeniami klauzury, które zapewne książę wspierał. Jego syn Dafydd ap Llywelyn w 1240 roku oddał klasztorowi studnię św. Wenefrydy wraz z kaplicą pielgrzymkową, a mnisi wykorzystali strumień Holywell do uruchomienia młyna i obróbki wełny uzyskiwanej ze swoich owiec. W późniejszym okresie czerpali też duże zyski z ruchu pielgrzymkowego do kaplicy i świętego źródła. W 1416 roku do Holywell przybył nawet król Henryk V, który odbył bosą pielgrzymkę z Shrewsbury, natomiast w 1461 roku wizytę złożył kolejny angielski władca, Edward VI Tudor.
W latach 70-tych i 80-tych XIII wieku opactwo poniosło duże straty w trakcie walijsko – angielskich wojen. W 1284 roku król Edward I Długonogi przekazał z tego powodu rekompensatę w wysokości 100 funtów, choć i tak przychody spustoszonego klasztoru były pod koniec XIII wieku niskie. Sytuację poprawiały dopiero uzyskiwane od angielskich królów pozwolenia na cotygodniowe targi i rokroczne jarmarki. Król faworyzował także opactwo Basingwerk zapraszając tamtejszych opatów na sesje parlamentu do Londynu. Klasztor był jednym z tylko czterech walijskich konwentów, jaki uhonorowano w ten sposób, choć i tak w XIV wieku często znajdował się w długach.
W XV wieku w klasztorze Basingwerk dochodziło do częstych i ostrych sporów o obsadę stanowiska opata. W 1430 roku klasztor został zajęty przez odziały Henry’ego Wirrala, samozwańczego opata będącego w konflikcie z popieranym przez królewski dwór Richardem Lee. Sprawował on rządy aż do 1454 roku, kiedy to został aresztowany za różne występki. Wkrótce potem kolejny spór o opactwo rozgorzał między Richardem Kirby a Edmundem Thornbarem. Pomimo, iż ten ostatni dostał poparcie kapituły generalnej, to Richard sprawował urząd aż do 1476 roku. Uspokojenie sytuacji przyniosły dopiero rządy opata Thomasa Pennanta w latach 1481-1523, opiewanego przez bardów za szczodrość i wysokie wykształcenie.
Klasztor został rozwiązany w 1536 roku, za panowania Henryka VIII, kiedy to w klauzurze mieszkać już miało jedynie trzech mnichów. Ziemie opactwa przyznano świeckim właścicielom z rodów Pennant i Mostyn, część budynków rozebrano w celu naprawy zamku Holt, a niektóre elementy zostały przewiezione do Irlandii w celu wykorzystania w zamku dublińskim. Ponadto niektóre partie zabudowań klasztornych mogły zostać przekazane okolicznym świątyniom parafialnym (np. więźba dachowa kościoła w Cilcain). Porzucone opactwo Basingwerk ostatecznie popadło w ruinę i zostało prawie całkowicie rozebrane.
Architektura
Klasztor założony został nad szerokim ujściem rzeki Dee do Morza Irlandzkiego. Usytuowany został na północnym krańcu niewysokiego cypla, dającego widok w wylot doliny Greenfield na zachodzie i nisko położone tereny nadbrzeża na północy i północnym – wschodzie. Plan opactwa zgodny był z regułą zakonu cysterskiego. Główną budowlą był kościół na planie krzyża łacińskiego, orientowany na linii wschód – zachód. Na południu zabudowania klauzury rozmieszczono wokół trzech boków dużego, otoczonego krużgankami wirydarza o wymiarach 28 x 23,7 metrów. W dalszej odległości leżała infirmeria mnichów, pomieszczenia dla gości i inne budowle związane z życiem codziennym i gospodarką opactwa, umieszczone w pobliżu drogi łączącej opactwo z kaplicą św. Wenefrydy na południu. Klasztor musiał być otoczony niskim kamiennym murem lub przynajmniej drewnianym płotem. Wykorzystany mógł być także ziemny wał z IX wieku (ang. Wat’s Dyke), pierwotnie wyznaczający granicę między królestwami Gwynedd i Mercją, biegnący na południe od Basingwerk do doliny Morda. Składał się on z ziemnego nasypu, który często odzwierciedlał lokalne ukształtowanie terenu i któremu towarzyszył rów od strony zachodniej.
Jako pierwszy wzniesiono kościół i wschodnią część budynków klauzury. Świątynia na początku XIII wieku posiadała długość około 50 metrów, co stawiało ją pośród najmniejszych budowli sakralnych cystersów w Walii. Była to trójnawowa bazylika o siedmiu przęsłach w korpusie nawowym, transepcie powiększonym od wschodu przez dwie pary czworobocznych kaplic oraz krótkim prezbiterium na planie prostokąta. Główne wejście do kościoła umieszczone było w fasadzie zachodniej, nietypowo nie na osi ale z przesunięciem ku północy, pomiędzy drugą i trzecią lizeno-przyporą. Tradycyjnie też południowa nawa skomunikowana była dwoma portalami z krużgankiem. Zachodni był mniejszy i najpewniej mniej ozdobny. Wykorzystywali go głównie konwersi zajmujący skrzydło zachodnie, podczas gdy większy, uskokowy portal wschodni służył mnichom. Dodatkowo z transeptem skomunikowane było skrzydło wschodnie, zarówno na piętrze jak i w przyziemiu.
Południowy transept kościoła sąsiadował na południu z wąską zakrystią (jedynie 1,8 metra szerokości), za którą w przyziemiu skrzydła wschodniego usytuowano kapitularz, początkowo mający kształt zbliżony do kwadratu. Na początku XIII wieku został on przebudowany i przedłużony w kierunku wschodnim o dodatkowe przęsło. Oddzielono je dwoma półkolistymi arkadami opartymi pośrodku na pojedynczym filarze oraz zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Po południowej stronie kapitularza umieszczono wąskie pomieszczenie tzw. rozmównicy, czyli miejsce w którym bracia mogli swobodnie rozmawiać bez obawy łamania ślubów zakonnych. Skrzydło zakończone było pomieszczeniem dziennym mnichów, ponad którym na piętrze znajdowało się dormitorium, długie na około 19,5 metra. Typowym rozwiązaniem było połączenie sypialni poprzez tzw. nocne schody z południowym transeptem kościoła, by umożliwić mnichom szybkie dojście na nocne msze.
W połowie XIII wieku w południowym skrzydle zbudowano refektarz, usytuowany na osi północ – południe, wielkości 20,1 x 8,2 metra. Jego wsunięcie na południe poza obrys zabudowań klauzury było typową cechą klasztorów cysterskich, podobnie jak sąsiadowanie z położoną po stronie zachodniej kuchnią. Oświetlenie refektarza zapewniało duże ostrołuczne okno od południa oraz lancetowate, rozglifione do wnętrza okna w ścianie zachodniej. W tej ostatniej w pogrubieniu muru przy narożniku południowym znajdowała się również ambona dla mnicha czytającego w trakcie posiłków. Wraz z refektarzem zbudowane zostało duże dwunawowe pomieszczenie na styku ze skrzydłem wschodnim, od południa tworzące z jadalnią mnichów wspólną elewację. Najprawdopodobniej było ono wykorzystywanego do celów gospodarczych, mogły tam również znajdować się latryny. Jego wnętrze i południową ścianę przebudowano w XV wieku, prawdopodobnie celem przekształcenia na wygodniejszą siedzibę opata.
Skrzydło zachodnie zapewne zajmowane było przez konwersów, którzy mieli w nim swój osobny refektarz i dormitorium, konieczne ze względu na prowadzone prace fizyczne i potrzebę lepszego odżywiania, a zarazem odseparowania od mnichów w pozostałej części klauzury. Od krużganka i wirydarza skrzydło zachodnie mogło być oddzielone podłużnym korytarzem, nierzadko spotykanym w klasztorach benedyktyńskich i cysterskich. Korytarz ten łączył się na południu z kuchnią, wspólną dla konwersów i mnichów. W przyziemiu skrzydła zachodniego zapewne znajdowało się także cellarium, czyli spiżarnie i magazyny konwentu, a także furta wejściowa na teren klauzury. Piętro musiało być wykorzystywane na wspomniane powyżej dormitorium.
W XIV wieku ufundowane zostały nowe, gotyckie arkady krużganków. Arkady te zamknięto ostrołucznie, wypełniono w archiwoltach trójlistnymi maswerkami i podparto parami ośmiobocznych kolumienek, które prawdopodobnie połączone były odcinkami cienkiego muru (arkady z Basingwerk były bardzo podobne do krużganków w pobliskim Valle Crucis). Pod koniec XV wieku opactwo zostało zadaszone ołowiem i ozdobione szklanymi oknami, a także powiększone o nowe zabudowania dla gości klasztoru po stronie południowo – wschodniej. Ciągnęły się one serią pomieszczeń na osi wschód – zachód, z jednym skrzydłem wysuniętym w stronę południową. Pierwotnie prawdopodobnie były wolnostojące, bez połączenia z narożnikiem klauzury.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego w najlepszym stanie przetrwał budynek XIII-wiecznego refektarza z ostrołukowymi oknami, fragmenty zabudowań skrzydła wschodniego i pomieszczeń dla gości klasztoru po stronie południowo – wschodniej, a także zachodnia ściana południowego ramienia transeptu kościoła. Ruiny klasztoru znajdują się obecnie pod ochroną rządowej agendy Cadw, która udostępnia je do zwiedzania. W czasie kasaty klasztoru część z jego wyposażenia i niektóre elementy architektoniczne miały zostać przeniesione do sąsiednich kościołów parafialnych. Między innymi okazała późnośredniowieczna więźba dachowa znajduje się dziś w kościele w Cilcain.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Burton J., Stöber K., Abbeys and Priories of Medieval Wales, Chippenham 2015.
Harrison S., Robinson D.M., Cistercian Cloisters in England and Wales Part I: Essay, „Journal of the British Archaeological Association”, 159/2006.
Hodkinson E., Notes on the architecture of Basingwerk Abbey, Flintshire, „Journal of the Chester Archaeological Society”, 11/1905.
Hubbard E., Clwyd (Denbighshire and Flintshire), Frome-London 1986.
Salter M., Abbeys, priories and cathedrals of Wales, Malvern 2012.
The Royal Commission on The Ancient and Historical Monuments and Constructions in Wales and Monmouthshire. An Inventory of the Ancient and Historical Monuments in Wales and Monmouthshire, II County of Flint, London 1912.