Historia
Najstarsze obwarowania w Dryslwyn, kontrolujące jedną z przepraw na rzece Tywi, wzniesione zostały na przełomie pierwszej i drugiej ćwierci XIII wieku przez Rhysa Gryga, władcę walijskiego Deheubarth, lub ewentualnie nieco później przez jego następców. W 1219 roku Rhys wżenił się w możną, anglo-normańską rodzinę de Clare, co wzmocniło jego pozycję i prawdopodobnie skłoniło do budowy okazalszej siedziby. Wcześniej walijscy książęta nie wznosili murowanych zamków, nowe rozwiązania budowlane przyszły dopiero wraz z Anglo-Normanami. W tym czasie oprócz Dryslwyn, Rhys wzniósł również (lub rozbudował) bardzo podobny zamek Dinefwr. Wzmocniony przez swoje nowe fortyfikacje, Rhys początkowo sprzeciwiał się decyzji zwierzchniego walijskiego księcia Llywelyna ab Iorwertha, by złożyć hołd angielskiemu królowi Henrykowi III, co skłoniło walijskiego władcę Gwynedd do zbrojnej wyprawy i przywołania Rhysa do porządku.
Po śmierci Rhysa Gryga w 1233 roku, jego ziemie zostały podzielone między synów. Dryslwyn przeszło na młodszego syna, Maredudda ap Rhysa, podczas gdy Dinefwr przypadło starszemu synowi, Rhysowi Mechyllowi, a później jego synowi, Rhysowi Fychanowi. Pod rokiem 1245 lub 1246 zamek Dryslwyn został po raz pierwszy bezspornie odnotowany w przekazach pisemnych, kiedy to seneszal Carmarthen obległ go, aby odzyskać dla prawowitego, ale nie nazwanego właściciela, prawdopodobnie Maredudda ap Rhysa. W latach 50-tych XIII wieku między Mareduddem i Rhysem Fychanem rozgorzał spór o zamek. Dodatkowo chaos pogłębiła anglo-normańska interwencja, pokonana ostatecznie pod Cymerau. W 1271 roku na zamku Dryslwyn umrzeć miał Maredudd ap Rhys, po którym majątek przejął jego syn Rhys ap Maredudd. Gdy w 1277 roku wybuchła angielsko – walijska wojna, Rhys ap Maredudd znalazł się w sojuszu z Llywelynem ap Gruffydem, przeciwko angielskiemu królowi Edwardowi I. Współpraca ta szybko jednak upadła, jako że Rhys w zamian za utrzymanie swych ziem i zamków zaczął szukać porozumienia z Anglikami. Dzięki temu przez kolejne lata mógł w spokoju rozbudowywać i umacniać Dryslwyn.
W 1287 roku wybuchł konfliktu Rhysa ap Maredudda z Anglikami, prawdopodobnie na skutek niezadowolenia Walijczyka ze zbyt małych korzyści, uzyskanych za odstąpienie od sojuszu z Llywelynem. Walka w osamotnieniu nie okazała się jednak dobrym posunięciem, gdyż już w sierpniu 1287 roku Dryslwyn obległo ponad 11 tysięcy zbrojnych pod dowództwem Edmunda, earla Kornwalii. W trakcie zaciętych walk wykorzystywano zarówno machiny oblężnicze, jak i podkopy, co spowodowało zawalenie fragmentu muru, który zabił paru znacznych rycerzy nadzorujących atak, między innymi Nicholasa, barona de Stafford, sir Williama de Monte Caniso, czy sir Johna de Bonvillars. Garnizon zamku poddał się piątego dnia września 1287 roku. Rhys uciekł, ale został pozbawiony majątku i schwytany w 1292 roku. Przewieziony do Yorku, został postawiony przed sądem, oskarżony o zdradę i stracony. Dryslwyn natomiast po zdobyciu przekazane zostało w zarząd Alanowi Plucknetowi, który dokonał koniecznych napraw i rozbudowy zamku.
W późnych latach XIII wieku zamek Dryslwyn pozostawał pod kontrolą królów angielskich, zlecających okresowe naprawy i niewielkie przebudowy. W 1316 roku został zaatakowany podczas powstania walijskiego, ale uniknął znaczniejszych szkód. W następnym roku Edward II nadał Dryslwyn wraz kilkoma innymi zamkami swojemu niepopularnemu faworytowi, Hugo Despenserowi, co sprowokowało w 1321 roku wystąpienie angielskich możnych, którzy nie mogli znieść rozszerzającego się wpływu Despenserów. W trakcie walk zamek kilkukrotnie przechodził z rąk do rąk, aż został przywrócony Koronie w 1326 roku, po obaleniu Edwarda II i rodziny Despenserów. Naprawy przeprowadzono około 1338-1339 roku, a następnie po 1343 roku, gdy zamek przejął syn Edwarda III, książę Walii. Zezwolił on na pozostanie Dryslwyn pod kontrolą lokalnej walijskiej szlachty, pod warunkiem uiszczania dochodów do jego skarbca.
Podczas walijskiego powstania Owaina Glyndŵra z początku XV wieku, Dryslwyn zostało w 1403 roku poddane rebeliantom przez ówczesnego zarządcę Rhysa ap Gruffudda. Jeszcze w tym samym roku król Henryk IV przemaszerował przez dolinę Tywi, ale nie odnotowano w przekazach pisemnych by Dryslwyn zostało zajęte. Po objęciu w 1406 roku przez księcia Henryka namiestnictwa nad Walią i dowództwa nad siłami zwalczającymi buntowników, nastąpił stopniowy powrót angielskiej kontroli nad wieloma częściami zrewoltowanych terenów. Wielu buntowników zostało ostatecznie ułaskawionych, w tym Rhys ap Gruffydd, który poddał się królowi w 1409 roku. Sam zamek niemal na pewno przestał wówczas być użytkowany, być może na skutek celowego zniszczenia przez wycofujące się wojska Glyndŵra. Od tamtego czasu zaczął popadać w ruinę, pomimo iż do początku XVI stuleciu odnotowywano go w nadaniach urzędów. Co znamienne, nie odegrał żadnej roli w wojnie Yorków z Lancasterami i nie był w związku z nią wspominany w przekazach pisemnych.
Architektura
Zamek Dryslwyn został wzniesiony na łatwym do obrony, samotnie usytuowanym wzgórzu, zapewniającym widok na dolinę silnie meandrującej i szeroko rozlanej rzeki Tywi, ku której spływało wiele mniejszych dopływów. Zajął południowy, skalisty cypel wzniesienia, gdzie opadające ku rzece wysokie i strome stoki zabezpieczały zamek na całym południowym kierunku. Także po stronie zachodniej i częściowo północnej skarpy były nieprzystępne, a jedyne dogodniejsze podejście możliwe było na łagodniej opadającej północno – wschodniej części wzniesienia. W trakcie kopania rowów i wyrównywania terenu, ze wzgórza pozyskiwany był materiał budowlany w postaci łamanego wapienia, którego część topiono celem uzyskania zaprawy spajającej mury. Ponadto do wykonania detali architektonicznych wykorzystywany był importowany czerwony piaskowiec.
Zamek z drugiej ćwierci XIII wieku składał się z usytuowanych w najwyższym miejscu murów obronnych, wzniesionych na planie nieforemnego pięciokąta, z cylindryczną wieżą – donżonem po wschodniej stronie, wysuniętą przed sąsiednie kurtyny jedynie w około jednej trzeciej obwodu. Mur obronny w części cokołowej był nachylony. W koronie zapewne funkcjonował ukryty za przedpiersiem chodnik straży, ze względu na znaczną grubość kurtyn, utworzony bez konieczności poszerzania drewnianym gankiem. Brama znajdowała się w narożniku północno – wschodnim, zabezpieczona umieszczoną tuż obok wieżą – donżonem. Początkowo był to typowy dla walijskich zamków prosty i wąski przejazd, niezbyt mocno broniony, uniemożliwiający przedostawanie się wozom. Ponadto w południowym odcinku muru funkcjonowała mniejsza furta, dostępna po paru stopniach utworzonych w podłożu dziedzińca. Po jej zewnętrznej stronie znajdowała się platforma, zapewniająca zejście ze wzgórza po stromym zboczu do przeprawy na rzece.
Cylindryczny donżon miał około 12 metrów średnicy. Jego mury w dolnej części dochodziły do 3 metrów grubości, przy czym były nieco poszerzone u podstawy w stosunku do górnych partii pochyłym cokołem (podobnie jak w Dinawfr, Skenfrith czy innych donżonach walijsko – angielskich). Pierwotnie wieża mieściła co najmniej trzy kondygnacje i wejście po drewnianych schodach na poziom pierwszego piętra od strony północno – zachodniej. W miejscu tym znajdowało się niewielkie murowane poszerzenie o formie przypory do którego przymocowywano schody. Mogły one być łatwo demontowane w razie ewentualnego zagrożenia i chęci odcięcia donżonu od niebezpieczeństwa. Na dolną kondygnację pierwotnie schodziło się przez otwór w podłodze piętra. To ciemne pomieszczenie z posadzką wyłożoną kamiennymi płytami, służyło jedynie za magazyn i spiżarnię, ewentualnie jako więzienie. W późniejszym okresie, zapewne w XIV wieku, do przyziemia przepruto nowy portal wprost z poziomu dziedzińca. Druga kondygnacja wieży musiała pełnić rolę sieni wejściowej, natomiast najwyższa zapewne pełniła funkcję mieszkalną.
Wewnętrzną zabudowę niewielkiego dziedzińca pierwotnie stanowił murowany, prostokątny w planie budynek auli (ang. great hall) i mały, początkowo drewniany, a następnie murowany budynek kuchni, oba położone w południowej części zamku, w ten sposób, że kuchnia sąsiadowała ze wschodnią częścią wzdłużnej południowej ściany auli, ale bezpośrednio się z nią nie stykała. Dodatkowo północy narożnik budynku auli i muru obronnego odcięto poprzeczną ścianą, tworząc małe pomieszczenie, być może wykorzystywane na celę więzienną. Jej komora była zagłębiona poniżej poziomu dziedzińca, a drzwi otwierały się z zewnątrz. Południowa część dziedzińca przy furcie wykorzystywana było do celów gospodarczych. Od południowego – wschodu do murowanego budynku auli dostawiony mógł zostać czworoboczny budynek z glinianą podłogą i ścianami konstrukcji szachulcowej, co pozostawiałoby jedynie wąskie przejścia do południowej furty między nim a wieżą i murem obronnych. Jeszcze przed powstaniem domu szachulcowego, na południowy – zachód od wieży wzniesiono odcinek prostego muru, który zapewne oddzielał północną część reprezentacyjno – mieszkalną od południowej części gospodarczej. Co nietypowe, ta ostatnia znajdowała się w tylnej części zamku, a nie w pobliżu bramy na przedzie.
Wielka sala (aula) znajdowała się na piętrze, ponad przyziemiem, którego masywny filar podtrzymywał palenisko u góry oraz drewniany strop. Prawdopodobnie na zachodnim krańcu auli znajdowało się podwyższone podium dla lorda, natomiast w części wschodniej, za drewnianą przegrodą, przedsionek z dwoma przeciwległymi wejściami, wiodącymi na główną część dziedzińca i tylny podwórzec gospodarczy. W latach 80-tych XIII wieku budynek przebudowano: dolną kondygnację obniżono, zamurowano jej otwory szczelinowe celem wzmocnienia konstrukcji, a zarazem po wzmocnieniu filara na palenisko, utworzono dodatkowe piętro z płaskim stropem. Poprzeczną ścianą wydzielono również zachodnią część budynku w której utworzono dwie kondygnacje. Do budynku prowadziły wówczas dwa wejścia: portalem od północy na poziomie przyziemia oraz schodami w dół do piwnicy. U podstawy ściany budynku utworzono kamienny rowek, służący jako odpływ dla wody deszczowej spływającej z całego dziedzińca.
W połowie XIII wieku po północno – wschodniej stronie rozbudowano podzamcze (późniejszy zamek średni) i wzmocniono bramę wjazdową do zamku górnego. Początkowo był to zwykły otwór drzwiowy w murze, zamykany na jednoskrzydłowe drzwi z zasuwą i flankowany przez donżon. Ze względu na nachylenie stoków wzgórza osiągalny był on od zewnątrz po kamiennych stopniach. Po rozbudowie dodano niezadaszone przedbramię, zaopatrzone w bronę i wrota oraz poprzedzone dołem. Bronę opuszczano w kamiennych prowadnicach, wrota natomiast osadzano na żelaznych zawiasach umieszczanych w otworach w murze. Od południa z przedbramiem sąsiadowała niewielka kamienna platforma utworzona z krótkiego odcinka muru łączącego się z głównym obwodem i donżonem. Na niej odkryto relikty małej XIV-wiecznej budowli szachulcowej, prawdopodobnie miejsca skąd straż mogła kontrolować wjeżdżających do zamku. Zablokowany otwór okienny sugerowałby, iż wcześniej, najpewniej przed 1287 rokiem, na jej miejscu znajdowała się kamienna budowla. Oprócz strażnicy mieściły się tam również kamienne schody prowadzące na platformę i na koronę murów obronnych. Jedne ze schodów wiodły z chodnika straży zapewne wprost do przyległej wieży cylindrycznej, inne na górną część przedbramia, być może o formie dwukondygnacyjnej wieży bramnej, gdzie na piętrze musiał funkcjonować mechanizm obsługi brony.
Około połowy XIII wieku przekształcono także budynki na zamku górnym, dostawiając na miejscu domu szachulcowego nowe skrzydło wschodnie (ang. great chamber), położone na wschodzie prostopadle do auli. Otrzymało ono początkowo jedną, w późniejszych latach XIII stulecia dwie kondygnacje, rozdzielone płaskim stropem, wzniesione na rzucie wydłużonego czworoboku z ukośną południową ścianą, jako iż stanowiła ona część muru obwodowego. Od północy przy budynku znajdowały się schody wiodące na piętro, natomiast południowa część domu wchłonęła starszą furtę nadrzeczną. Z chwilą budowy skrzydła wschodniego furta prawdopodobnie przestała być użytkowana, ale mogła znaleźć ponownie zastosowanie po wybudowaniu na zboczu od strony zewnętrznej wieży z kaplicą. Wraz z budową skrzydła wschodniego zmodyfikowana została kuchnia, której wschodnia ściana uległa przebudowie jako część nowego skrzydła. Północno – zachodni narożnik kuchni wzmocniono od wewnątrz filarem, wyłożono nową, wysokiej jakości posadzkę z zaprawy, a ponadto kuchnię połączono z budynkiem auli kamiennymi schodami.
W późniejszych latach XIII wieku pogrubiono i podwyższono mur obronny zamku po stronie południowej oraz wstawiono szereg pomieszczeń mieszkalnych, które wypełniły przestrzeń pomiędzy wielką salą (aulą) a południową kurtyną. W efekcie tych prac praktycznie cały dziedziniec został zabudowany, pozostała jedynie wąska przestrzeń po stronie północnej. Pozostałymi elementami zamku górnego były latryny po stronie wschodniej, przy donżonie. Wstawiono je w przebudowaną wschodnią kurtynę muru, gdzie były osiągalne za pomocą krótkiej spiralnej klatki schodowej. Dwa odpływy z wylotami skierowanymi w dół wzgórza posiadały kamienne nadbudowy z drewnianymi siedziskami. W południowo – wschodnim narożniku wzniesiono wspomnianą powyżej czworoboczną wieżę z kaplicą, która miała formę czworoboku wystającego poza obwód murów, na platformie mieszczącej wcześniej wejście do furty wypadowej. Jej mury na poziomie górnej kondygnacji przepruto trzema ostrołukowymi, wąskimi oknami.
Skrzydło południowe z drugiej połowy XIII wieku mieściło pomieszczenia mieszkalne na dwóch kondygnacjach rozdzielonych płaskim, drewnianym stropem, przy czym jego dolna kondygnacja, na skutek podniesienia poziomu terenu glinianym nasypem, znalazła się na tym samym poziomie co środkowa kondygnacja budynku auli po przebudowie. Oświetlenie skrzydła południowego na dwóch poziomach zapewniały skierowane na dolinę Tywi duże okna, przeprute w pogrubionym murze południowym, flankowane przez boczne kamienne ławy usytuowane we wnękach. Podział na pomieszczenia na każdej kondygnacji zapewniały dwie poprzeczne ściany, z których skrajna wschodnia oddzieliła teren wcześniejszej wolnostojącej kuchni. Być może umieszczone w przyziemiu wschodnie pomieszczenie przejęło wówczas jej funkcję.
Zamek średni miał nieregularną formę zbliżoną do pięcioboku o wielkości około 70 x 30 metrów, utworzonego z krótkich, prostych odcinków muru. Nie odnaleziono śladów dolnego budynku bramnego, dlatego wjazd musiał być zwykłym portalem przeprutym we wschodnim murze. Flankowany był natomiast od północy znacznym pogrubieniem muru, utworzonym zapewne po oblężeniu z 1287 roku. W koronie owego pogrubienia mogła znajdować się platforma obronna, nadająca budowli wygląd zbliżony do wieży. Najstarszą zabudowę wewnętrzną tworzył podłużny budynek w zachodniej części dziedzińca, krótszym bokiem wciśnięty w narożnik podzamcza. Podpiwniczone domy z końca XIII i początku XIV wieku znajdowały się również przy północnym odcinku muru. Pozostałości ceramiki wskazywałyby na ich funkcję mieszkalno – gospodarczą. Droga na zamek górny flankowana była od południa skalistym wywyższeniem terenu, pierwotnie dość stromym i wysokim, lecz zredukowanym w okresie angielskiej okupacji.
Pod koniec XIII wieku powstało kolejne północno – wschodnie przedzamcze (zamek dolny) o wymiarach około 30 x 25 metrów, obwarowane kamiennym murem obronnym o grubości 1,8 metra, poprzedzonym od północy przekopem. Wjazd prowadził przez czworoboczną wieżę bramną od strony północnej. Posiadała ona jedynie dwie kondygnacje, przy czym dolny przejazd bramny osiągalny był po drewnianym moście (być może zwodzonym) przerzuconym ponad przekopem. Sam przejazd zabezpieczały dwie brony i dwoje wrót, umieszczone w zestawie brona plus drzwi przy obu krańcach bramy. Z tyłu budowli sklepiony korytarz wiódł po schodach do izby na piętrze, gdzie zapewne znajdowały się mechanizmy obsługujące brony. Dziedziniec zamku dolnego zabudowany był budynkami gospodarczymi (stajniami, magazynami, spichrzami, kwaterami garnizonu), umieszczonymi przy wewnętrznych ścianach murów obronnych. Wyróżniał się duży budynek położony od strony zachodniej dziedzińca przedzamcza, prawdopodobnie o funkcji gospodarczej.
Po północnej stronie zamku, u stóp wzniesienia rozwinęło się nieduże miasto, chronione przekopem o szerokości 5 metrów i głębokości około 2,5 metra oraz murem obronnym, w obręb którego prowadziła zachodnia wieża bramna. Prawdopodobnie miała ona dwie kondygnacje z niedużą izbą dla straży ponad przejazdem bramnym, zamykanym na bronę oraz drewniane wrota. Murowane obwarowania miasta wzniesione zostały pod koniec XIII wieku, w latach 80-tych z inicjatywy Rhysa ap Maredudda lub przez Anglików po zdobyciu w 1287 roku. W obrębie miasta w pierwszej połowie XIV wieku znajdowały się co najmniej 34 domostwa, a także spichrze, spiżarnie i inna zabudowa gospodarcza dla zwierząt. Domy były niewielkimi konstrukcjami długimi na około 10-11 metrów i szerokimi na 4,6 metra. W dolnej części były murowane z kamienia, wyżej szachulcowe (drewniany szkielet wypełniano plecionką i gliną, a całość zapewne bielono w celu ochrony przed wodą). Posadzki wykonywano z ubitej gliny, natomiast dachy pokrywano strzechą lub gontem.
Stan obecny
Największy z zamków wzniesionych przez rodzimych Walijczyków jest dziś słabo zachowaną ruiną. Przetrwał jedynie narożnik południowo – zachodni ze ścianą południową, w której widoczne są pozostałości okien oraz fragmenty czworobocznej wieży, mieszczącej pierwotnie kaplicę. Z pozostałej zabudowy widać tylko fundamenty dochodzące w najwyższych miejscach do paru metrów, odsłonięte w trakcie wykopalisk archeologicznych. Szczęśliwie Dryslwyn nie było badane amatorskimi wykopami w XIX stuleciu, ani nawet w pierwszej połowie XX stulecia, dzięki czemu zniszczone fragmenty zamku przetrwały pod powierzchnią ziemi aż do profesjonalnych i dobrze udokumentowanych prac archeologicznych z lat 1980-1995, w efekcie czego Dryslwyn pozostaje jednym z najlepiej poznanych rodzimych zamków walijskich. Ruiny znajdują się pod opieką Cadw i udostępnione są do zwiedzania.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Caple C., Excavations at Dryslwyn Castle 1980-95, Abingdon 2007.
Caple C., Rees S., Dinefwr Castle, Dryslwyn Castle, Cardiff 2007.
Davis P.R., Castles of the Welsh Princes, Talybont 2011.
Davis P.R., Towers of Defiance. The Castles & Fortifications of the Princes of Wales, Talybont 2021.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Lloyd T., Orbach J., Scourfield R., The buildings of Wales. Carmarthenshire and Ceredigion, London 2006.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.