Historia
Najwcześniejsza wiarygodna wzmianka pisemna o zamku odnotowana została w drugiej połowie XII wieku, kiedy walijski kronikarz Brut y Tywysogyon poinformował, że Dinefwr zostało w 1165 roku zajęte przez księcia Rhysa ap Gruffydda (Lorda Rhysa). Był on władcą Deheubarth, obszaru rozciągającego się w południowo – zachodniej Walii, na tyle silnym, że mógł stawić opór anglo-normańskiej agresji. Prawdopodobnie przyczynił się również do powstania pierwszych murowanych obwarowań w Dinefwr, które usytuowano nad rzeką Tywi, ważnym szlakiem wodnym, w średniowieczu służącym jako główna arteria komunikacyjna.
Śmierć Rhysa ap Gruffydda w 1197 roku spowodowała, że pomiędzy jego synami i wnukami wywiązał się zaciekły spór o prawo do dziedziczenia. Zamek Dinefwr był w jego trakcie wielokrotnie przejmowany przez pretendentów, między innymi w wyniku oblężenia i szturmu w 1213 roku. Konflikt trwał do 1216 roku, kiedy to zwierzchni książę Llywelyn ap Iorwerth wymusił na rodzinie ugodę. Zamek otrzymał Rhys Gryg, jeden z synów Rhysa ap Gruffydda. Wżenił się on w możną anglo-normańską rodzinę de Clare i najprawdopodobniej dokonał rozbudowy zamku Dinefwr. Rhys sprzeciwiał się decyzji Llywelyna o złożeniu hołdu królowi Henrykowi III, co poskutkowało oblężeniem Dinefwr i poddaniem się Rhysa. Zamek został następnie częściowo rozebrany, prawdopodobnie w ramach porozumienia między walijskim zwierzchnim księciem Llywelynem a Rhys Grygiem. Nie wiadomo jaką skalę osiągnęła rozbiórka, jednak późniejsze długie rządy Rhysa sprawiły, iż miał on dużo czasu na odbudowę, czy też budowę nowych obwarowań.
Po śmierci Rhysa Gryga w 1233 roku jego ziemie zostały podzielone między spadkobierców: Maredudda ap Rhysa, który uzyskał Dryslwyn, oraz Rhysa Mechylla, który otrzymał Dinefwr i Carreg Cennen. Gdy Mechyll zmarł w 1244 roku, zamek przejął jego syn Rhys Fychan. Fychan czasowo utracił Dinefwr na rzecz Anglików z powodu wsparcia Dafydda ap Llywelyna, księcia Gwynedd, lecz odzyskał w 1248 roku, po uznaniu w Carmarthen jurysdykcji angielskiego króla. W 1256 roku książę Llywelyn ap Gruffudd, na skutek kolejnych sporów międzywalijskich, najechał wraz z Mareduddem ziemie Ystrad Tywi Rhysa Fychana, całkowicie pozbawiając go ojcowizny, przy czym chaos w kraju pogłębiła anglo-normańska interwencja na rzecz Fychana, pokonana ostatecznie w bitwie pod Cymerau. Nie na długo jednak Rhys Fychan był wydziedziczony, gdyż Llywelyn szukając unormowania stosunków zwrócił mu Dinefwr, co z kolei rozgniewało Maredudda, który ostatecznie trzy lata później został uwięziony przez Llywelyna pod zarzutem nielojalności i przesiedział w lochu na zamku Criccieth trzy lata. W 1271 roku zmarł zarówno Maredudd ap Rhys, jak i Rhys Fychan, a Dinefwr otrzymał syn Maredudda, Rhys ap Maredudd.
Na skutek wojny walijsko – angielskiej z 1277 roku i kampanii wojennej króla Edwarda I, siły ostatniego walijskiego zwierzchniego księcia Llywelyna ap Gruffydda zostały pokonane, a podlegli mu władcy, w tym także Rhys ap Maredudd, poddali się angielskiej władzy. Pomimo tego Rhys nie odzyskał zamku Dinefwr, który został skonfiskowany i powierzony w zarząd justicarowi zachodniej Walii, Bogo de Knovil. Zawiedziony w oczekiwaniach, Rhys wdał się w latach 80-tych XIII wieku w konflikt z kolejnym angielskim justicarem, Robertem de Tibetot, a w 1287 roku nawet zaatakował i zdobył Dinefwr oraz zamki Carreg Cennen i Llandovery. Angielska odpowiedź była szybka i silna. Jedenastotysięczna armia pod wodzą królewskiego kuzyna, earla Edmunda z Kornwalii, odbiła wszystkie warownie. Sam Rhys, pomimo że udało mu się zbiec i kontynuować opór, został pojmany w 1292 roku i ścięty w Yorku pod zarzutem zdrady.
W końcowych latach XIII wieku Dinefwr pozostawał królewskim zamkiem, zarządzanym przez Johna Giffarda, a od 1310 roku Edmunda Hakeluta. Dokonano wówczas licznych napraw i rozbudowano go. Został zaatakowany podczas powstania walijskiego w 1316 roku, ale uniknął znaczniejszych zniszczeń. W następnym roku król Edward II nadał go swojemu niepopularnemu faworytowi, Hugo Despenserowi. Spowodowało to kolejny atak w 1321 roku angielskich lordów z marchii, którzy nie mogli znieść rozszerzającego się wpływu Despenserów i dołączyli do rewolty prowadzonej przez Thomasa, earla Lancaster. Bunt ten został zdławiony, a zamek wrócił do królewskiego faworyta. Ostatecznie jednak w 1326 przywrócony został Edmundowi Hakelutowi, po obaleniu Edwarda II i upadku rodziny Despenserów.
W 1403 roku zamek Dinefwr został zaatakowany przez walijskich buntowników Owaina Glyndŵra, ale oblężenie nie powiodło się. Pomimo szczupłego garnizonu zamkowego i niedużych zapasów, napastnicy wycofali się po dziesięciu dniach. Budowla pozostała w rękach Anglików, a gdy bunt się skończył, została po raz kolejny naprawiona. Pod koniec XV wieku zamek był w posiadaniu sir Rhysa ap Thomasa, który przeprowadził jego przebudowę. W 1531 roku jego wnuk, Rhys ap Gruffydd, został stracony za zdradę, natomiast zamek został skonfiskowany przez Koronę, choć później rodzina mogła go odzyskać. W XVII wieku cylindryczny donżon zamku został częściowo zmodyfikowany na letnią rezydencję, lecz po pożarze z XVIII wieku Dinefwr zostało ostatecznie opuszczone.
Architektura
Zamek usytuowano na skraju wzgórza, w zakolu utworzonym przez opływającą go od zachodu, południa i wschodu rzekę Tywi. Wysokie i strome stoki wzniesienia zapewniały ochronę przede wszystkim od południa, dlatego podejścia z pozostałych kierunków zabezpieczono szerokim przekopem, po stronie wschodniej (gdzie znajdował się wjazd na podzamcze) osiągającym około 15 metrów. Podobnej szerokości rów oddzielał również położone na południowym – wschodzie podzamcze od głównej części zamku. Po stronie północno – wschodniej pod murami zamku rozwinąć się mogła osada, a następnie niewielkie miasto.
W pierwszej połowie XIII wieku zamek składał się z pięcioboku murów obronnych o grubości około 1,8 metra, wydzielających dziedziniec o wymiarach około 50 x 28 metrów, oraz położonego w południowo – wschodniej części dziedzińca cylindrycznego, masywnego donżonu o średnicy 13,5 metra i murach grubości 2,6 metra. Nie ma pewności jaką wysokość pierwotnie posiadał donżon, być może jedynie przyziemie oraz pierwsze i drugie piętro, jak w innych podobnych wieżach mieszkalnych walijsko – angielskiego pogranicza. Otrzymał formę cylindryczną o poszerzonej pochyłym cokołem dolnej części, przy czym zmianę szerokości zaakcentowano obiegającym wieżę wałkiem. Oryginalne wejście do niej znajdowało się na pierwszym piętrze, dopiero w XIV wieku przepruto portal na parterze. Pierwotnie wejście do najniższej kondygnacji odbywać się mogło jedynie poprzez otwór w podłodze pierwszego piętra. Dopływ światła zapewniały jedynie trzy otwory szczelinowe na pierwszym piętrze i niewielkie okienka w wyższych partiach, flankowane przez boczne siedziska. Przyziemie było całkowicie pozbawione światła słonecznego.
Pierwotna zabudowa mieszkalno – gospodarcza zamku zapewne była konstrukcji drewnianej lub szachulcowej i przystawiona do wewnętrznych ścian murów obwodowych, choć nie można wykluczyć jakiś zabudowań kamiennych, zwłaszcza w północnej części dziedzińca. Na południowo – zachodnim murze obwodowym umieszczono wykusz latrynowy z wejściem przeprutym w grubości ściany. Pierwotna brama była zwykłym otworem w murze, znajdującym się po stronie południowo – wschodniej, w bliskiej odległości od donżonu, który ją ochraniał. Około 1250-1270 roku została wzmocniona budynkiem bramnym, nietypowo umieszczonym w całości po wewnętrznej stronie obwodu, na dziedzińcu. Poprzedzony był on wspomnianym już przekopem, który nie był konieczny jedynie po stronie południowej, gdzie skarpy stromo opadały ku dolinie rzeki Tywi.
Jeszcze w okresie walijskim, prawdopodobnie na początku drugiej połowy XIII wieku, na zamku wybudowana została mniejsza cylindryczna wieża północno – zachodnia o średnicy około 7 metrów. Służyła ona zapewne tylko celom obronnym i ostrzegawczym, gdyż brak w niej było kominka i latryny. W drugiej połowie XIII wieku wieża ta została przebudowana, być może z powodu zniszczeń odniesionych w trakcie walk. Jej obła ściana od strony dziedzińca została wówczas zastąpiona prostym murem. Prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku, po dostawieniu przyległego budynku, wieża otrzymała nowe wejście po schodach z poziomu dziedzińca, funkcjonujące obok starszego, zapewniającego dostęp z korony przyległego muru obronnego.
Zamek został znacząco rozbudowany w końcowych latach XIII wieku, po przejęciu przez Anglików. W północnej części dziedzińca wzniesiono wówczas czworoboczny budynek, wysunięty częściowo poza obwód muru obwodowego. Był on podpiwniczony, z dwoma górnymi kondygnacjami, posiadał pierwotnie nieduże gotyckie okna (prawdopodobnie powiększone jeszcze w okresie średniowiecza), a także przejście do przyległej, czworobocznej wieżyczki latrynowej. Na wysokim parterze i pierwszym piętrze zapewne znajdowały się duże, rozdzielone drewnianymi stropami (osadzanymi na kamiennych wspornikach) i ogrzewane kominkami pomieszczenia mieszkalne. Okna zamykano na drewniane okiennice, przy czym te skierowane ku północy zaopatrzone były w boczne, kamienne ławy, osadzone w dość głębokich wnękach. Mniejsze izby znajdować się również mogły po wschodniej stronie w małym aneksie. Piwnica dostępna była zewnętrznymi schodami wprost z poziomu dziedzińca, parter portalem również z poziomu dziedzińca, natomiast piętro zewnętrznymi schodami, być może mającymi formę zadaszonego przedsionka.
Drugim budynkiem wzniesionym w okresie angielskim, zapewne już w pierwszej połowie XIV wieku, był budynek wielkiej sali – auli, umieszczony przy północnym odcinku muru obwodowego (który nieznacznie przesunięto ku północy, celem zwiększenia ilości dostępnego miejsca), pomiędzy wieżą północno – zachodnią a budynkiem mieszkalnym. Aula (ang. hall), długa na 13 metrów i szeroka na 6 metrów, służyła jako miejsce spożywania posiłków, urządzania uczt i przyjmowania gości, gromadzenia się na oficjalne spotkania oraz ceremonie. Umieszczona była na górnej kondygnacji, dostępnej po zewnętrznych schodach, ogrzewana kominkiem, zaopatrzona w latrynę po stronie zachodniej i skomunikowana z przyległą zabudową. Dolna, przyziemna kondygnacja posiadała osobne wejście. Tradycyjnie służyła jedynie celom magazynowym.
Wjazd do zamku górnego został w drugiej połowie XIII wieku przekształcony i dodatkowo obwarowany. Portal bramny przeniesiono bardziej na zachód do dłuższej kurtyny, którą całkowicie przebudowano. Po jej wewnętrznej stronie być może umieszczono podłużny budynek bramny, zamykany co najmniej wrotami z ryglem zasuwanym do otworu w murze. Na zewnątrz wysunięto natomiast narożną czworoboczną wieżyczkę, umieszczoną na zachód od bramy, wystającą poza obwód głównego muru obronnego, w stronę wysokich zboczy nad rzeką Tywi. W jej wnętrzu znajdowała się mała izba z latryną, umieszczona ponad przyziemiem, na wysokości którego przepruto odpływy ściekowe. Wieżyczka sąsiadowała z tylną częścią nowego przedbramia, które biegło w postaci wydłużonej szyi bramnej wzdłuż południowej kurtyny muru obronnego i kończyło się na południowym – wschodzie poniżej wzgórza portalem wjazdowym, usytuowanym przed przekopem odgradzającym zamek od podzamcza. Wjazd do przedbramia zapewne zamykany był broną i wrotami. Na całej długości flankowały go chodniki obronne: na południu umieszczony w koronie muru szyi bramnej, a na północy w wyżej położonym murze zamku górnego.
Na wschód od zamku górnego rozciągało się ufortyfikowane murem obronnym i suchą fosą przedzamcze. Jego teren rozdzielał się na nieco wyżej położoną część północną i niżej usytuowaną część południową, we wschodniej części której umieszczono czworoboczny budynek bramny. Zabudowa wewnętrzna podzamcza nie jest dokładnie znana. Wiadomo jedynie, iż w 1282 roku wzniesione zostały tam dwa duże i trzy małe budynki o nieznanym przeznaczeniu. Przypuszczać jedynie można, iż były to stajnie, stodoły, szopy i tym podobne zabudowania gospodarcze, potrzebne do codziennego funkcjonowania zamku.
Stan obecny
Zamek przetrwał do czasów współczesnych w postaci dość dobrze zachowanej trwałej ruiny, ze wszystkimi głównymi elementami zabudowy z okresu średniowiecza. W najsłabszym stanie zachowania znajduje się jedynie przedzamcze, obecnie pokryte lasem i bez widocznych znaczących fragmentów murowanych. Na zamku górnym widoczne są efekty XVII-wiecznej przebudowy, która wprowadzając wielkie okna zmieniła górną część donżonu i fasadę północnego budynku mieszkalnego. Ponadto dodatkiem nowożytnym są poprzeczne ściany połączone z donżonem, odcinające niezachowany północno – wschodni narożnik muru obwodowego, a także wielkie schody w południowej części dziedzińca, częściowo zajmujące miejsce niezachowanego budynku bramnego z końca XIII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Caple C., Rees S., Dinefwr Castle, Dryslwyn Castle, Cardiff 2007.
Davis P.R., Castles of the Welsh Princes, Talybont 2011.
Davis P.R., Towers of Defiance. The Castles & Fortifications of the Princes of Wales, Talybont 2021.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Lloyd T., Orbach J., Scourfield R., The buildings of Wales. Carmarthenshire and Ceredigion, London 2006.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.