Coity – zamek

Historia

   Zamek został wzniesiony przez rycerza Payna de Turberville pod koniec XI lub na początku XII wieku w trakcie penetracji południowo – wschodniej Walii przez normandzkich zdobywców. Payn de Turberville był jednym z dwunastu rycerzy towarzyszących earlowi Gloucester, Robertowi Fitzhamonowi w jego podboju walijskiego Glamorgan. Jako że nie otrzymał on od swego seniora żadnego terytorium na ziemiach zagarniętych Walijczykom, około 1092 roku wziął sprawy w swoje ręce i podbił ziemie wokół Coity. W obliczu napaści ówczesny walijski władca, Morgan ap Meurig, nie czując się na siłach do walki, zaproponował, że poślubi córkę Normana. Payn przyjął ofertę i stał się lordem Coity.
   Około 1180 roku zamek został przebudowany z drewnianego na murowany przez kolejnego dziedzica Coity, Gilberta de Turberville. W ciągu następnych dwóch wieków, w trakcie których rodzina Turberville pozostawała właścicielami Coity, zamek przeszedł dalsze ulepszenia i rozbudowę. Męska linia Turbervillów zakończyła się w 1384 roku, w wyniku czego władztwo i zamek przeszły na Sir Lawrenca Berkerolles. Dokonał on kolejnych modernizacji, dzięki którym warownia oparła się oblężeniom w trakcie walijskiego buntu Owaina Glyndŵra w 1404 i 1405 roku. Pomimo odparcia napastników zamek został poważnie uszkodzony i pozostawał w złym stanie do śmierci Lawrence’a w 1411 roku. Własność majątku stała się wówczas obiektem sporu między córką Margaret de Turberville, Joan Verney a Williamem Gamage, który zgromadził siły i oblegał przez miesiąc Joan na zamku Coity. Król Henryk IV nakazał zniesienie oblężenia i uwięził Williama w Tower w Londynie. Został on zwolniony w 1413 roku po śmierci króla, a ostatecznie zamek przeszedł w ręce jego rodziny, która dokonała napraw i przebudowy zniszczonej warowni.
   W 1584 roku zamek przeszedł w ręce rodziny Sydney, gdy Barbara Gamage wyszła za mąż za Sir Roberta Sydneya, earla Leicester. Nowi właściciele woleli jednak mieszkać w swej posiadłości w Anglii, przez co Coity podupadło i ostatecznie opuszczone w XVII wieku  zamieniło się w ruinę.

Architektura

   Pierwotny zamek z XII wieku był drewnianym założeniem, jednak z powodu właściwości terenu, wyjątkowo dla wczesnych normandzkich zamków nie posiadał formy motte and bailey. Płaski teren z cienką warstwą gleby uniemożliwiał bowiem pozyskanie wystarczającej ilości materiału do budowy kopca.
   Po 1180 roku wzniesiony został kamienny, czworoboczny donżon i mur obronny na planie owalu zamykający dziedziniec zamku górnego. Od zachodu do zamku górnego przylegało obwarowane (początkowo drewniane) przedzamcze na planie zbliżonym do prostokąta. Całość zamku obiegała fosa, która rozdzielała także przedzamcze od zamku górnego.
   Donżon pierwotnie posiadał dwie kondygnacje ponad niskim parterem, czy też piwnicą. Wejście prowadziło do niego od strony wschodniej (od dziedzińca), z poziomu pierwszego piętra, choć już w XIV wieku przebito także portal na parterze. Na najniższą kondygnację oryginalnie dostać się można było jedynie poprzez otwór w podłodze pierwszego piętra. Na początku XIV stulecia w piwnicy wzniesiono centralny, oktagonalny filar, który podtrzymywał nowe sklepienia żebrowe zarówno w najniższej kondygnacji jak i w komnacie na piętrze. Dostawiono wówczas do donżonu również czworoboczną dobudówkę po stronie północno – wschodniej, która mieściła obszerną latrynę na drugim piętrze oraz nieco ciaśniejszą izbę z latryną na niższej kondygnacji. W XVI wieku na górnym piętrze donżonu przebudowano okna w stylu Tudorów, utworzono klatkę schodową w południowo – zachodnim narożniku, dobudowano także dodatkowe piętro, zarówno do donżonu, jak i jego północnego aneksu. Mieściło ono w donżonie kominek oraz latrynę, a oddzielone było drewnianym stropem.
   Od XIV wieku główne pomieszczenia gospodarczo – mieszkalne mieściły się w skrzydle południowym, przystawionym do wewnętrznej ściany muru obwodowego. Od strony dziedzińca wejścia do niego prowadziły poprzez sklepiony przedsionek, w XVI wieku przedłużony na zachodzie w celu połączenia z pomieszczeniami służby. Te ostatnie miały nieregularny kształt i dwie izby w przyziemiu dostępne przez dwa portale na obu krańcach. Początkowo podział na izby spełniała drewniana ścianka działowa, w XVI wieku zastąpiona murowaną ścianą, co pozwoliło zmodernizować wyposażenie tamtejszej kuchni. Mieściła się ona w zachodniej izbie i posiadała  dwa kominki oraz dwa piece. We wschodniej izbie znajdował się natomiast olbrzymi piec do wypalania wapna o niepewnej datacji, XVI-wieczny kominek w ścianie zachodniej oraz odpływ na nieczystości przepruty w murze obwodowym. Powyżej tych pomieszczeń gniazda na belki stropu wskazują na funkcjonowanie jeszcze dwóch kondygnacji, a po zachodniej stronie w XV wieku w narożniku między murem podzamcza a murem zamku górnego wstawiono dla służby i garnizonu dobudówkę latrynową.
  
Wschodnią część skrzydła południowego zajmowała sklepiona spiżarnia-piwnica, usytuowana pod pomieszczeniem auli (hall). Jej sklepienie podtrzymywane było przez dwa środkowe ośmioboczne filary oraz liczne konsole przyścienne, a oświetlenie zapewniały trzy nieduże okna. Z piwnicy schody wiodły do wysuniętej w całości przed obwód półokrągłej wieży latrynowej (przed jej budową zapewne do bocznej furty). Wnętrze wieży na dolnym poziomie było czworoboczne i służyło jako jama na nieczystości. Trzy górne kondygnacje były już owalne, rozdzielone sklepieniami osadzonymi na wschodnich i zachodnich wspornikach. Dobre oświetlenie zapewniały po trzy otwory okienne na każdym piętrze, ponadto na pierwszym i drugim piętrze znajdowały się latryny, a na trzecim piętrze dodatkowo kominek. Aula była centrum domowego życia na zamku, urządzano w niej uczty, organizowano ważne ceremonie, witano gości. Jako najważniejsze pomieszczenie od XIV wieku, dostępna była przez wielką klatkę schodową po stronie północno – wschodniej. Od północy sąsiadowały z nią na dwóch górnych kondygnacjach wąskie komnaty mieszkalne, obie ogrzewane kominkami.

   W pierwszej połowie XIV stulecia przedzamcze zostało otoczone kamiennym murem obronnym, wzmocnionym czworobocznymi basztami po stronie północnej, południowej i w narożniku południowo – zachodnim oraz budynek bramny. Mury podzamcza były grubsze od bardziej zagrożonej strony zachodniej i północnej, natomiast południowa kurtyna miała jedynie 0,9 metra grubości. Budowniczowie podzamcza przewidywali iż potencjalny napastnik będzie atakował z wyżej położonej północnej strony. W pobliżu narożnika północno – zachodniego utworzono małą furtę wypadową, zamykaną na zasuwę umieszczaną w otworze w murze. Być może pierwotnie przysłonięta była ona prostokątnym w planie budynkiem dostawionym do kurtyny muru, jednak nie ma pewności w jakim okresie został on wzniesiony.
   Nowy budynek bramny został dodany w pierwszej połowie XIV wieku przy wjeździe na zamek górny, zastępując wcześniejszy przejazd z końca XII lub XIII wieku. Od zachodu poprzedzony był fosą, w kierunku której występował przed obwód murów. Najpewniej ponad fosą przerzucano most zwodzony. Sam przejazd bramny poprowadzono w północnej części budynku, dostawiając jedynie przy ścianie starego donżonu krótki fragment muru, by utworzyć jedną całość. Wewnątrz przejazdu umieszczony był dół do którego chowała się tylna część mostu w momencie jego podnoszenia. Po około 3 metrach przejazd zamykany był broną, a następnie drewnianymi wrotami, za którymi skręcając w prawo wejść można było z przejazdu bramnego do pomieszczenia dla straży. W grubości wschodniego muru tego pomieszczenia umieszczono portal prowadzący na dziedziniec oraz schody wiodące na piętro budynku bramnego. Pomieszczenie straży w przyziemiu mieściło również czworoboczny zbiornik na wodę przy zachodniej ścianie oraz latryny z ujściami skierowanymi na południe w stronę fosy.
   Po zniszczeniach z początku XV wieku północny mur zamku górnego wymagał odbudowy. W trakcie tych prac wzniesiono także nową wieżę bramną po stronie północno – wschodniej oraz kaplicę. Prace nad tą ostatnią rozpoczęto co prawda już w XIV wieku, lecz nie została wówczas ukończona. Wieża bramna otrzymała czworoboczną formę, w całości wysuniętą przed obwód XII/XIII-wiecznego muru obwodowego z przejazdem bramnym w przyziemiu i dwoma górnymi piętrami. Przejazd pierwotnie był sklepiony, zamykany mostem zwodzonym, usytuowaną blisko niego broną oraz wrotami mniej więcej pośrodku długości. Podniesiona brona mieściła się na górnej kondygnacji, także sklepionej, dobrze oświetlonej i połączonej z koroną muru obwodowego. Nie było tam miejsca na kominek, lecz straż mogła korzystać z latryny. Lepsze warunki mieszkalne zapewniało najwyższe piętro, gdzie mieścił się kominek, duże okna i latryna. Klatka schodowa (zapewne zbudowana w nieco późniejszym okresie) zapewniała połączenie pomiędzy kondygnacjami oraz możliwość wejścia na górną galerię obronną, chronioną krenelażem opartym na przedpiersiu z machikułami. Nawet tam w południowo – wschodnim narożniku umieszczona była dla strażników latryna.
   Budynek kaplicy posiadał dwie kondygnacje z wejściem do przyziemia wprost z dziedzińca. Stamtąd udać się można było przez ostrołukowy portal do skrzydła południowego lub za pomocą narożnej klatki chodowej na piętro kaplicy. Narożna klatka schodowa dostawiona została już po ukończeniu budynku, a początkowo wejście na jego piętro możliwe było jedynie poprzez schody w skrzydle południowym. Także w niedługim czasie po ukończeniu przyziemie kaplicy podzielono na trzy pomieszczenia poprzez wstawienie dwóch ścian działowych z centralnymi portalami i bocznymi otworami. Najprawdopodobniej izby te służyły za spiżarnie i magazyny. Kamienne wsporniki przyścienne sugerują, iż przyziemie planowano pierwotnie sklepić, sama kaplica miała być także znacznie dłuższa i wystawać od wschodu poza obwód murów, jednak zamierzeń tych nigdy nie zrealizowano. Górna kaplica umieszczona była na drewnianym stropie i oświetlana dużym ostrołukowym oknem.
   Na przedzamczu w początkach XV wieku przebudowano zachodni budynek bramny i wzniesiono nową basztę w narożniku południowo  – zachodnim. Zachodni budynek bramny nie był zbyt silną i wyszukaną budowlą. Wzniesiono go jako czworoboczną budowlę ze sklepionym kolebkowo przejazdem bramnym zamykanym broną oraz centralnie umieszczonymi wrotami i poprzedzonym mostem zwodzonym przerzucanym ponad fosą. Izba na piętrze budynku bramnego oświetlana była oknem we wschodniej ścianie, skierowanym na dziedziniec podzamcza, natomiast od przeciwnej zachodniej strony nie była żadnego otworu. Pomieszczenie przykryto płaskim, drewnianym stropem osadzonym na kamiennych wspornikach, ponad którym znajdowało się jeszcze poddasze. Wejście do budynku bramnego prowadziło od południa, po XIV-wiecznych jeszcze schodach przy wewnętrznym licu muru obwodowego. Nie było połączenia bramy z północną kurtyną. W XV wieku południowo – zachodnia, narożna baszta została rozebrana by ustąpić miejsca przeprutej w murze bocznej furcie, natomiast po jej zachodniej stronie wzniesiono nową prostokątną w planie, wąską basztę, wysuniętą silnie w stronę fosy i flankującą bramę zachodnią. W jej dolnej części utworzono otwór sugerujący, iż fosa pierwotnie wypełniona była wodą, która przepływała pod basztą, być może pełniącą również rolę młyna. Ostatnią zmianą było przekształcenie południowej baszty w bramę i dobudowanie do niej nowego fragmentu muru dochodzącego do zamku górnego, przeprutego ośmioma otworami strzelczymi skierowanymi w stronę południowego odcinka fosy (która wówczas prawdopodobnie była już osuszona).  Otwory te otrzymały nietypową formę zbliżoną do krzyża, w którym szczelinę poziomą poprzedzielano dwoma małymi kamieniami. Budynek bramny (dawna baszta) otrzymał wówczas w przyziemiu przejazd, ponad którym funkcjonowała komnata oświetlana dwoma oknami zwieńczonymi trójliściami oraz przedpiersie z krenelażem opartym na wystających wspornikach.
   W tym samym czasie zbudowano również na dziedzińcu przedzamcza dużą stodołę, która jako jedną ze swych ścian wykorzystywała południową kurtynę muru. Po zewnętrznej zachodniej stronie ścianę tą wzmocniono przyporami, podobnie jak mur od strony dziedzińca. Wejście do stodoły prowadziło przez północny przedsionek z dwoma wejściami po bokach w przyziemiu. Na jego piętrze znajdowała się izba, prawdopodobnie wykorzystywana przez urzędnika nadzorującego składowanie towarów.  Wzniesienie stodoły spowodowało, iż w jej wnętrzu znalazły się XIV-wieczne schody prowadzące na koronę muru obronnego i na południową bramę.

Stan obecny

   Zamek zachował się do czasów współczesnych w formie trwałej ruiny. W najlepszym stanie przetrwała północno – wschodnia wieża bramna zamku górnego, sporo zachowało się ze skrzydła południowego, widoczne są dwie ściany donżonu. Zachował się także czytelny układ przedzamcza z murem obronnym praktycznie na całej długości i reliktami wielkiej stodoły na dziedzicu. Ruiny zamku znajdują się pod opieką agendy rządowej Cadw i są udostępnione do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Kenyon J., Spurgeon C.J., Coity Castle, Ogmore Castle, Newcastle (Bridgend), Cardiff 2001.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Coity Castle.