Historia
Pierwotny, niewielki i drewniany zamek został zbudowany przez Geralda de Windsor, zarządcę Pembroke i właściciela zamku Carew, około przełomu pierwszej i drugiej dekady XII wieku, na ziemiach wydartych przez Anglo-Normanów walijskiemu królestwu Deheubarth. Wiadomo, iż w 1108 roku wzniósł on niewielki zamek zwany Cernarth Bychan, czasem identyfikowany z Cilgerran. Rok później budowlę tą zdobył walijski książę Owain ap Cadwgan z Powys, który przy okazji porwał Nest, żonę Geralda, podczas gdy on sam musiał ratować się niehonorową ucieczką przez ściek latryny. Prawdopodobnie po wycofaniu Owaina Gerald powrócił do Cernarth Bychan, lecz nazwa ta przestała się pojawiać w późniejszych przekazach historycznych.
Pierwsza pewna wzmianka o częściowo już murowanym zamku zapisana została w związku z jego zdobyciem przez Walijczyków pod wodzą Rhysa ap Gruffydda w 1165 roku. W następnym roku Anglo-Normanowie próbowali dwukrotnie odbić zamek, ponieśli jednak duże straty i musieli się wycofać. W 1172 roku król Henryk II zawarł z Rhysem porozumienie, które unormowało sytuację polityczną i doprowadziło do chwilowego zaprzestania walk. Śmierć Rhysa ap Gruffydda w 1197 roku osłabiła Deheubarth, rozdarte walkami dynastycznymi prowadzonymi przez jego spadkobierców. Dzięki temu Anglo-Normanowie byli w stanie odbić Cilgerran w 1204 roku, kiedy to William Marshal, pierwszy earl Pembroke, wypędził syna Rhysa, Maelgwna ap Rhysa. Marshal postanowił dokonać napraw, ale okazały się one nieskuteczne, gdyż zamek został ponownie zdobyty przez Llywelyna Wielkiego, po całodniowej bitwie z 1215 roku. Dopiero najstarszy syn Marshala, również o imieniu William, ostatecznie odzyskał zamek, przybywając z dużymi siłami z Irlandii w 1223 roku. W celu ustrzeżenia się przed kolejnymi walijskimi najazdami, William rozpoczął gruntowną przebudowę zamku. Cilgerran nie zostało już nigdy potem zajęte przez Walijczyków, chociaż w 1258 roku, gdy w pobliżu zostały pokonane siły angielskie, zamek musiał odeprzeć książąt Deheubarth.
Śmierć w 1245 roku Anzelma Marshala, szóstego earla Pembroke, spowodowała, że zamek przeszedł na drodze małżeńskich koligacji w ręce rodziny de Cantilupe. Ponowna zmiana własnościowa nastąpiła w 1273 roku. Po wygaśnięciu rodu Cantilupe, Cilgerran otrzymał ród Hastings, choć z powodu małoletności jego członków oficjalnie pieczę nad zamkiem pełnił król Edward I. Częste zmiany własnościowe oraz brak pełnoletniego właściciela spowodowały, że zabudowania zamku podupadły. Lustracja przeprowadzona w 1275 roku przez królewskiego bajlifa wykazała, że podczas niedawnej opieki nad zamkiem Nicholasa fitz Martina, powstały uszkodzenia wież, domów i innych zabudowań, wycenione na znaczną kwotę 100 marek. Dwa lata później, w czasie pierwszej wojny o walijską niepodległość, Cilgerran było omijane przez walczące armie, czy to z powodu utraty znaczenia, czy też ze względu na zwykłe szczęście.
W pierwszej połowie XIV wieku stan zamku był zły, opisywano go nawet jako bliski ruiny, ponadto podległe mu dobra nie dostarczały żadnych dochodów. Sytuacja zmieniła się nieco w drugiej połowie XIV wieku z powodu wojny angielsko-francuskiej i wyprawy do Akwitanii Johna de Hastings, earla Pembroke i lorda Cilgerran. Ekspedycja została pokonana u wybrzeży La Rochelle, co spowodowało obawy o atak odwetowy Francuzów. Z tego powodu w 1377 roku Edward III nakazał przeprowadzenie na zamku prac naprawczych, choć ostatecznie do najazdu na Cilgerran nie doszło. Król angielski był wówczas ponownie opiekunem nieletnich przedstawicieli rodu Hastings.
W 1389 roku zmarł ostatni członek rodu dzierżącego Cilgerran, John de Hastings. Będący pod opieką angielskiej Korony zamek, w kolejnym roku oddany został pomniejszym, zapewne najbardziej koniecznym naprawom. Były one powtarzane do początku XV wieku, kiedy to zamek został zajęty przez powstańców podczas walijskiego buntu Owaina Glyndŵra i prawdopodobnie uszkodzony w trakcie walk. Od tamtego momentu wzmianki pisane o Cilgerran pojawiały się rzadko, głównie w powiązaniu z hrabiostwem (ang. earldom) Pembroke, w XV wieku oddawanym głównym stronnikom angielskich władców (Humphreyowi, diukowi Gloucester od 1414 do 1447 roku, czy Jasperowi Tudorowi od 1452 do 1461 roku i od 1485 do 1495 roku). Sam zamek zapewne został wówczas ostatecznie opuszczony. Nie odnotowano informacji by był wykorzystywany w trakcie Wojny Dwóch Róż, ani w trakcie XVII-wiecznej wojny domowej.
Architektura
Zamek wzniesiono na skalistym cyplu nad rzeką Teifi, wschodnią i północną stroną bezpośrednio przy stromym zboczu opadającym do jej koryta. Głęboka dolina którą płynęła rzeka sprawiała, że zamek był praktycznie niedostępny od jej strony. Również od strony północno – zachodniej zbocza opadały stromo ku strumieniowi Plysgog, który u podnóża wzgórza po północnej stronie Cilgerran wartkim nurtem wpadał do Teifi. Najprzystępniejsze podejście możliwe było od południa i południowego – zachodu, gdzie utworzone zostało podzamcze. Przed nim, wzdłuż traktu rozwinęła się nieufortyfikowana osada, z główna ulicą rozszerzoną pośrodku do formy placu targowego, a następnie rozszczepioną w odnogę wiodącą do zamku i kościoła farnego.
Nie wiadomo jak dokładnie wyglądała pierwsza drewniana budowla z XII wieku, ale zapewne miała ona formę drewniano – ziemnego obwodu obronnego (ang. ringwork), wykorzystującego naturalne ukształtowanie terenu i zabezpieczonego na południu poprzecznym przekopem, nad którym przerzucono drewniany most (ta sucha fosa odcinająca cypel od reszty płaskowyżu stała się również podstawą na której oparto późniejszą rozbudowę zamku). Najmocniej ufortyfikowanym punktem przypuszczalnie była brama, być może o wieżowej formie, usytuowana na płaskim skalistym podłożu po stronie południowo – zachodniej. Prawdopodobnie jeszcze w XII wieku pierwotną palisadę lub częstokół wzmocniono albo przebudowano przy użyciu kamieni łączonych glinianą zaprawą, odnalezionych w pobliży bramy wjazdowej oraz przy północnej krawędzi wzgórza.
Gruntowna wymiana obwarowań na kamienne fortyfikacje następowała od około 1223 roku, po odzyskaniu zamku przez syna Williama Marshalla. Miały one zapewne formę zbliżoną do muru tarczowego, usytuowanego zaraz za przekopem, na najbardziej zagrożonej południowej stronie. Od strony nadrzecznych skarp zamek był początkowo słabiej ufortyfikowany, gdyż dobrą ochronę zapewniały tam wysokie zbocza. Kształt zamku Cilgerran przypominał wczesny etap budowy zamku Pembroke, wzniesionego przez Williama Marshalla dwadzieścia lat wcześniej. W obu warowniach wjazd na odcięty przekopem cypel umieszczono w wieży bramnej zlokalizowanej po lewej, skrajnej stronie, zapewne w celu utrudnienia wykorzystywania tarcz potencjalnym napastnikom.
Pod koniec pierwszej ćwierci XIII wieku, we wschodnim narożniku obwodu murów wzniesiono masywną cylindryczną wieżę o wewnętrznej średnicy 6,4 metra. Dzięki dużym pomieszczeniom wyposażonym w kominek i stosunkowo dobremu oświetleniu, mogła ona pełnić funkcje mieszkalne. Po śmierci Williama Marshala młodszego, jeden z jego braci (być może earl Gilbert przed śmiercią w 1241 roku) wzniósł nową czworoboczną wieżę bramną oraz drugą, zachodnią, również cylindryczną wieżę o podobnych wymiarach jak wschodnia (zewnętrzna średnica 11,8 metra), lecz znacznie wysuniętą poza obwód murów w kierunku przekopu. Ten dość nietypowy układ dwóch masywnych wież o funkcjach donżonów, być może spowodowany był przez dużą odległość od bramy do wschodniej wieży oraz utrudnione flankowanie z powodu załamania środkowej części południowego odcinka muru obronnego.
Cylindryczna wieża wschodnia mieściła trzy piętra ponad przyziemiem. Ponieważ została zbudowana jako pierwsza, pełniła początkowo funkcje donżonu, choć nietypowe było wejście do niej z poziomu gruntu. Wyjaśnieniem tego był fakt, iż przyziemie wieży nie było połączone z piętrem lub dostępne z góry jedynie za pomocą drabiny. Komunikację wewnętrzną pomiędzy wyższymi piętrami we wschodniej wieży zapewniała spiralna klatka schodowa, do której wiódł osobny portal wejściowy wprost z dziedzińca. Być może na najwyższej kondygnacji wieży przechodziła ona w formę obserwacyjnej wieżyczki. Spośród pomieszczeń wschodniej wieży jedynie w najwyższej komnacie zainstalowano kominek. Od strony południowej wieża posiadała tylko otwory strzeleckie, lecz od strony dziedzińca umieszczono już większe dwudzielne okna, doświetlające wnętrza i posiadające boczne siedziska. Z poziomu drugiego piętra przedostać się można było na koronę muru obronnego, który po stronie północnej kończył się formą ostrogi, czy też przypory z parą ujść kanałów funkcjonujących jako latryny. Obok wieży po stronie południowej umieszczono małą furtę chronioną broną, prowadzącą do suchej fosy i dalej do bocznej bramki w zewnętrznym murze.
Zachodnia wieża cylindryczna pierwotnie posiadała jedynie wejście z poziomu pierwszego piętra, dostępne przez drewniane, zewnętrzne schody, wyposażone w zadaszony przedsionek tuż przed portalem wejściowym. Oryginalnie przyziemie dostępne było wyłącznie przez otwór w stropie i doświetlane małym otworem szczelinowym. W XIV wieku w celu ułatwienia komunikacji, przepruto portal na poziomie dziedzińca oraz przedzielono ścianką działową dolną kondygnację. Na piętro wieży zaczęły wówczas prowadzić kamienne schody w grubości muru. Pierwsze i drugie piętro, dostępne również przez klatkę schodową, zaopatrzone były w kominki oraz jednodzielne okna od strony dziedzińca. Okno było również przeprute na trzecim piętrze, ale komnata ta nie miała kominka. Z poziomu drugiego piętra korytarz z otworami strzeleckimi prowadził w grubości muru obronnego do wieży bramnej. Powyżej, z poziomu trzeciego piętra wieży zachodniej, kolejny ganek prowadził wzdłuż krenelażu w koronie muru obronnego do wieży bramnej.
Wzniesiona w XIII wieku wieża bramna była przesunięta nieco bardziej na zachód w porównaniu do starszej, miała dwa piętra ponad przyziemiem, most zwodzony i dwie brony. Dochodził do niej mur obronny i flankowana była okrągłą wieżą zachodnią. Na pierwszym piętrze w sklepionym pomieszczeniu prawdopodobnie umieszczono kaplicę, ponieważ znajdowała się tam piscina lub misa do mycia naczyń używanych podczas mszy. Brona musiałby być wtedy podnoszona do wnętrza kaplicy, ale nie był to w średniowieczu odosobniony przypadek (znany przykładowo z zamku Caernarfon, czy z Wieży Martena na zamku Chepstow). Zwieńczenie wieży bramnej miało formę przedpiersia z krenelażem, opartego na wystających z lica ścian wspornikach.
W XIV wieku zabudowa wewnętrzna dziedzińca skupiła się przy kurtynie północno – zachodniej i północno – wschodniej. Po przejściu bramy na lewo znajdowało się miejsce gdzie wyrabiano zaprawę do budowy, a dalej usytuowany był budynek kuchni. Północny narożnik zamku zajmowała wieloboczna wieża, prawdopodobnie mieszkalna, wystająca zdecydowanie poza obwód murów. Zamek od strony rzeki zamykał mur obronny, na którego wysokości około 3 metrów znajdował się chodnik dla obrońców. W masywnym murze o 3 metrowej grubości przepruto niewielką furtę, umożliwiającą ucieczkę lub zejście po wodę do doliny Plysgog.
Rozciągające się na południu przedzamcze oddzielone było od zamku górnego wspomnianą powyżej suchą fosą. Jego obwarowania składały się z zewnętrznego przekopu oraz muru obronnego, w którym po południowej stronie umieszczono czworoboczną wieżę bramną o wymiarach w planie 8 x 5 metrów, z przejazdem i małym pomieszczeniem straży w przyziemiu. Ta niewielka budowla prawdopodobnie zamykana była jedynie drewnianymi wrotami oraz mostem zwodzonym i należała do wcześniejszej fazy funkcjonowania zamku. W późniejszym etapie, zapewne jeszcze w XIII wieku, została zastąpiona nową wieżą bramną umieszczoną w zachodnim narożniku podzamcza. Jej zabezpieczenia były już bardziej wyszukane, gdyż oprócz mostu zwodzonego zamykana była również broną. Dodatkową zabudowę przedzamcza stanowiła para budynków, zapewne o przeznaczeniu gospodarczym. Wschodni miał kształt prostokąta i dzielony był w przyziemiu na trzy pomieszczenia, z których w jednym znajdował się piec. Górna część budynku zapewne była konstrukcji szachulcowej.
Stan obecny
Zamek przetrwał do dnia dzisiejszego w formie trwałej ruiny, przy czym jego najlepiej zachowanymi elementami są dwie wielkie cylindryczne wieże z XIII wieku, stykające się z nimi fragmenty muru obronnego i wewnętrzny fragment głównej wieży bramnej. W wieżach cylindrycznych dojrzeć można liczne oryginalne otwory strzeleckie, dwudzielne okna od strony dziedzińca oraz wejścia z XIII i XIV wieku. Z pozostałych elementów zamku zachowały się głównie partie przyziemne, dochodzące w najwyższych fragmentach do paru metrów wysokości (np. południowa ściana wieży północnej z XIV wieku). Przy wschodnim krańcu północnego odcinka muru obronnego, można zwrócić uwagę na latryny osadzone tuż nad skarpą, natomiast od strony podzamcza na furtę umieszczoną na skraju przekopu. Zamek znajduje się pod opieką organizacji rządowej Cadw i udostępniony jest za darmo do zwiedzania.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Craster O.E., Cilgerran Castle, London 1957.
Hilling J., Cilgerran Castle, St Dogmaels Abbey, Cardiff 2000.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Morgane G., Castles in Wales, Talybont 2008.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.