Castell Coch – zamek

Historia

   Pierwszy zamek na miejscu późniejszego Castell Coch został zbudowany w latach 80-tych XI wieku podczas normańskiej inwazji w południowej Walii. Powstał jako jedna z szeregu drewniano – ziemnych warowni (Twmpath, Morganstown) chroniących nowo zdobyte Cardiff i kontrolował trasę wzdłuż wąwozu Taff. Być może już pod koniec XI wieku został porzucony, w związku z ustanowieniem normańskiego władztwa w Glamorgan, zmieniającego przebieg granicy. Możliwe również, iż w połowie XII wieku przejęty został przez Walijczyków, którzy odzyskali część z utraconych terenów po udanym najeździe na Cardiff Ifora ap Meuriga (Ifora Bacha) w 1158 roku. Ifor władał wyżynnymi ziemiami Senghennydd i być może pod jego panowaniem zamek wzmocniony został pierwszymi murowanymi obwarowaniami. W kolejnych latach zwierzchnią władzę nad południową Walią (Glamorgan) sprawował Rhys ap Gruffud z Deheubarth, a następnie książę Gwynedd Llywellyn ab Iorweth. W 1217 roku władztwo Glamorgan przeszło na drodze małżeństwa w ręce możnej rodziny de Clare, earlów Gloucester i Hertford. Pod ich silnymi rządami kolejni pomniejsi walijscy władcy w głębi lądu zostali zmuszeni do uległości i w połowie XIII wieku już jedynie część Senghennydd była w posiadaniu potomków Ifora Bacha.
   W 1267 roku Gilbert de Clare, earl Gloucester zbrojnie zajął wyżynną część Senghennydd, a rok później by zabezpieczyć swe zdobycze rozpoczął budowę zamku Caerphilly. Przyjmuje się, iż był to również okres w którym Gilbert gruntownie przebudował (bądź odbudował) Castell Coch, który miał zabezpieczać obszar pomiędzy nowo wzniesionym Caerphilly a Cardiff. Najpewniej nowe kamienne obwarowania Castell Coch zbudowane zostały przed 1280 rokiem. Wzniesione zostały z piaskowca, którego kolor nadał im nazwę Castrum Rubeum, czyli Czerwony Zamek. Nowo zbudowana warownia nie funkcjonowała długo, gdyż została zaatakowana w 1314 roku przez walijskich rebeliantów pod wodzą Llywelyna Brena, syna władcy któremu Gilbert w 1267 roku odebrał Senghennydd. Castell Coch został wówczas zdobyty i zniszczony.
   W 1760 roku opuszczone i zapomniane ruiny zostały kupione przez hrabiego Bute. Trzeci markiz Bute, John Crichton-Stuart, odziedziczył w 1848 roku zamek i wielki rodzinny majątek. W 1871 zwrócił się on do swojego głównego inżyniera, Johna McConnochie, o odkopanie z gruzu i oczyszczenie z roślinności ruin zamku. Markiz następnie zatrudnił architekta Williama Burgesa, a odbudowa zamku ruszyła w 1875 roku. Mimo że Burges zmarł w 1881 roku, jego plany były kontynuowane przez zespół jego rzemieślników i asystentów, a odbudowę ukończono pod koniec XIX wieku.

Architektura

   Pierwszy zamek z końca XI wieku miał prawdopodobnie formę drewnianego donżonu lub obwodu drewnianych obwarowań (ringwork),  umieszczonych na sztucznym kopcu ziemi o około 34 metrach średnicy u podstawy, 25 metrach średnicy na szczycie i 9,1 metrach wysokości. Do najstarszych kamiennych zabudowań, być może wzniesionych jeszcze w XII wieku, należał prostokątny w planie budynek w południowej części kopca. Świadczy o tym zasłonięcie jego wschodniego okna przez później dobudowaną wieżę. Fragmenty starszej fazy murowanej odnaleźć również można w murach obwodowych zamku, które na planie zbliżonym do owalu, biegnąc wzdłuż krawędzi kopca wytyczały wewnętrzny dziedziniec. W którymś momencie rozbudowy zamku ich grubość została powiększona poprzez dodanie arkad tworzących w przyziemiu nisze z dostępem do otworów strzelczych. W koronie muru znajdował się chodnik obronny, zapewne pierwotnie zwieńczony krenelażem. Zewnętrzną strefę obrony zamku stanowił dookolny przekop.
   W XIII wieku zamek został rozbudowany i wzmocniony trzema cylindrycznymi wieżami usytuowanymi w narożnikach, z których dwie przylegały do starszego południowego budynku. Spośród nich wyróżniała się wieża północno – wschodnia zwana Studzienną (Well Tower), która jako jedyna nie była wzmocniona u podstawy wydatnymi przyporami, czy też ostrogami i jako jedyna nie otrzymała wewnątrz kamiennych sklepień. Jej prostsza forma wskazuje na nieco wcześniejsze powstanie (przed połową XIII wieku) niż wież południowych, natomiast silne wysunięcie poza obwód murów sugeruje, iż jej zadaniem było flankowanie bramy wjazdowej. Miała raczej prosty mur od strony dziedzińca, który zbliżał jej kształt do podkowiastego.

   W latach 1268 – 1277 dobudowano dwie kolejne cylindryczne wieże: południowo – zachodnią zwaną Kuchenną i południowo – wschodnią nazwaną Donżonem, oraz czworoboczny budynek bramny z mostem zwodzonym usytuowany pomiędzy wieżami wschodnimi. Cylindryczna wieża południowo – wschodnia miała 12 metrów średnicy i masywne ostrogi u podstawy. W XIII wieku przylegała do niej od strony południowo-zachodniej wieżyczka, czy też ryzalit zawierający latryny. Jej dzisiejsza nazwa – Wieża Donżon jest pomysłem XIX-wiecznym, nie ma pewności czy pełniła taką funkcję w średniowieczu, choć jako jedyna posiadała wnętrze o przekroju wieloboku, a nie koła, miała również sklepione pomieszczenia. Wieża południowo – zachodnia zwana Kuchenną także miała 12 metrów średnicy  i podstawę z ostrogami. Po jej północnej stronie nieduży ryzalit mieścił latryny z wylotami skierowanymi w stronę fosy. Pierwotnie wieża miała co najmniej trzy  kondygnacje zwieńczone sklepieniami żebrowymi i być może zawierała średniowieczną kuchnię. Wniosek taki wysnuto na podstawie znajdujących się w niej aż trzech kominków. Ściany obu tych dwóch wież miały około 3 metry grubości u podstawy. Starsza wieża Studzienna o średnicy 11,5 metra była nieco węższa, a jej nazwa wzięła się od studni w jej najniższej komorze.

Stan obecny

   Dzisiejszy zamek jest w sporej części XIX-wieczną rekonstrukcją, jednak jak na standardy tamtego okresu, jego ostateczny wygląd nie odbiegł bardzo od średniowiecznego oryginału. Najbardziej zgodne są z nim zewnętrzne elewacje wież, natomiast ich stożkowate zwieńczenia bardziej przypominają fortyfikacje we Francji lub Szwajcarii, niż obwarowania anglo-normańskie. Zwieńczenia takie wybrano zapewne, z powodu ich “większej malowniczości” i zapewnienia dodatkowych pokoi na zamku. Dolne części wież wraz ze sklepionymi piwnicami są oryginalne, szczególnie czworoboczny budynek południowy, wieża północno-wschodnia i południowo-zachodnia (Kuchenna i Studzienna) mają średniowieczne mury sięgające drugiej kondygnacji.  Wnętrza zamku są już wyłącznie w charakterze wiktoriańskiego neogotyku. Obecnie zamek jest pod opieką rządową i udostępniony jest do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
McLees D., Castell Coch, Cardiff 1998.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Castell Coch.
Strona internetowa wikipedia.org, Castell Coch.