Caldey – klasztor św Marii

Historia

   Początki chrześcijańskiej świątyni na wyspie Caldey prawdopodobnie sięgają VI wieku n.e. Mogła ona być założona przez niejakiego Pyro, po którym wyspę nazwano w języku celtyckim Ynys Pyr. W 1113  roku wyspę otrzymał normandzki rycerz Robert fitz Martin, którego matka Geva założyła w XII wieku Stary Klasztor (Old Priory), będący filią opactwa St. Dogmaels. Był to bardzo mały konwent składający się początkowo z jednego mnicha, czterech w XV wieku i sześciu na początku XVI stulecia.
   Najstarsze murowane zabudowania klasztoru wzniesiono w XIII wieku (bezwieżowy kościół, jednokondygnacyjne skrzydło wschodnie, długie skrzydło zachodnie). W XIV stuleciu klasztor powiększono (wieża kościelna z iglicą, wieża mieszkalna przeora), zaś pod koniec XV wieku przebudowano (sklepienia w skrzydle wschodnim), część pomieszczeń w skrzydle zachodnim opuszczono, a oddano do użytku nowe, włącznie ze skrzydłem północnym. Prawdopodobnie już w XVI wieku podwyższone zostało skrzydło wschodnie o górne piętro i przekształcono zachodnią bramę wjazdową.
   W trakcie reformacji klasztor został skasowany, a budynki przebudowane. Parę wieków później służył już jako gospodarstwo rolne i kościół parafialny. Około 1800 roku stał się budynkiem gospodarczym dla nowego domu Thomasa Kynastona, właściciela wyspy od 1798 roku. Renowacja zabudowań klasztornych rozpoczęła się w 1897 roku. W 1906 roku konwent został ponownie założony na wyspie, jako anglikański dom benedyktynów.

Architektura

   Klasztor został wzniesiony z wapienia i piaskowca, wokół małego dziedzińca otoczonego zabudowaniami klauzury i kościołem św. Illtyda. Ten ostatni usytuowano po południowej stronie założenia. Składał się z pojedynczej nawy, nieco węższego prezbiterium po stronie wschodniej (najstarsza część założenia) i smukłej wieży od zachodu. Brama na teren klasztoru mieściła się po stronie zachodniej. Usytuowane tam skrzydło ponad sklepionym przejazdem zapewniało pomieszczenia dla gości, a dodatkowa komnata znajdowała się również na parterze. Dwukondygnacyjne skrzydło oraz wieża obronno – mieszkalna (mieszczącą kwaterę przeora) znajdowały się po wschodniej stronie. Na południe od wieży w przyziemiu mieściła się sklepiona kolebkowo sala, a jeszcze dalej na południe sklepiony korytarz, później zablokowany poprzez wstawienie pieca. Piętro skrzydła wschodniego mieściło dormitorium, dostępne po schodach osadzonych w grubości muru zachodniego, natomiast niezachowane skrzydło północne mogło mieścić refektarz.
   Zbudowana na planie kwadratu wieża kościelna, osiągnęła 9 metrów wysokości. Od strony zachodniej posiadała ostrołukowy portal wejściowy, ponad którym umieszczono XIV-wieczne duże okno z maswerkiem. Jej górna część osadzona została na wspornikach, otrzymała krótki krenelaż i zwieńczenie w postaci kamiennej iglicy o wysokości 5,4 metra, przechylonej w kierunku zachodnim o prawie jeden metr. Nawa kościoła założona została na planie prostokąta, wydłużona, z dwoma parami małych okienek od strony południowej i podobnymi od strony północnej. Od wschodu zakończona została węższym i mniejszym, prostokątnym prezbiterium. Wewnątrz nawa zwieńczona została drewnianą, otwartą więźbą z poziomymi jętkami, prezbiterium natomiast przykryto ostrołucznym sklepieniem kolebkowym. Część wschodnią kościoła oświetlało jedno szerokie okno w ścianie wschodniej oraz pojedyncze niewielki okno południowe, położone w pobliżu kamiennej pisciny.
   Warowna wieża mieszkalna tworzyła północno – wschodni narożnik klasztoru. Powstała na planie kwadratu o długości boków wynoszącej 7 metrów, z mniejszą latrynową wieżyczką, ryzalitowo wysuniętą po stronie północno-wschodniej. Całość zwieńczył krenelaż osadzony na wydatnym przedpiersiu, wysuniętym przed elewacje wieży na wspornikach. Przyziemie z komorą o wielkości 4,6 x 4,6 metra zwieńczone zostało kamiennym sklepieniem, piętro zaś otrzymało drewniany strop. Nie istnieje już klatka schodowa, ale prawdopodobnie znajdowała się ona w południowo-zachodnim rogu.

Stan obecny

   Klasztor w Caldey to dziś zabytek wyjątkowy, jeden z nielicznych tak dobrze zachowanych małych klasztorów, wzniesionych i zamieszkiwanych przez nieliczny konwent. Przetrwała większość zabudowań klauzury z różnych okresów rozbudowy, poza skrzydłem północnym. Przemurowaniu w okresie nowożytnym uległa północna ściana nawy kościoła, zmieniono także układ wnętrz niektórych pomieszczeń klauzury w okresie po kasacie konwentu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Burton J., Stöber K., Abbeys and Priories of Medieval Wales, Chippenham 2015.
Salter M., Abbeys, priories and cathedrals od Wales, Malvern 2012.

Wooding J., Yates N., A Guide to the churches and chapels of Wales, Cardiff 2011.
Strona internetowa britishlistedbuildings.co.uk, Caldey Priory, including church and monastery remains.
Strona internetowa coflein.gov.uk, Caldey Priory, St Mary’s Priory, Caldey Island.