Historia
Pierwszy, drewniany jeszcze zamek, prawdopodobnie został zbudowany w latach 90-tych XI wieku przez przodka rodu Clifford, Richarda Fitz Pons, w trakcie anglo-normańskiego podboju przygranicznych terenów Walii. Być może powstał na miejscu starszej walijskiej siedziby lokalnego władcy, na co wskazywałaby nazwa zamku, odnosząca się do dworu (wal. llys) niejakiego Brwyna. Usytuowany pomiędzy rzekami Llynfi i Dulas, zamek miał dobre warunki do kontrolowania lokalnych szlaków handlowych, zabezpieczał też świeżo podbite ziemie. Nigdy jednak nie stał się główną siedzibą mieszkalną właścicieli Bronllys, gdyż po małżeństwie Waltera z Margaret de Tosny, jego ród wszedł w posiadanie ważniejszych dóbr Clifford.
Pierwszą przebudowę lub rozbudowę zamku rozpoczął około 1165 roku Walter de Clifford. Wiadomość o tym została zachowana, gdyż zaprószony w trakcie prac ogień, spowodował upadek części kamiennej konstrukcji, która zabiła najmłodszego syna lorda, Mahela, lorda Brecon. Wskazywałoby to na chęć budowy już murowanej konstrukcji, ale prace nad nią albo zostały porzucone na skutek wypadku, albo została całkowicie rozebrana w trakcie późniejszych przekształceń. Kolejną rozbudowę zamku przeprowadzono w latach 30-tych XIII wieku, kiedy to wzniesiony został kamienny donżon. Ufundował go wnuk Waltera, Walter III de Clifford, który w 1233 roku dowodził na zamku ponad setką zbrojnych, w trakcie odbywających się w Bronllys negocjacji z walijskim władcą Llywelynem ab Iorwerthem.
W drugiej połowie XIII wieku zamek przeszedł z Cliffordów w ręce rodziny Giffard, a po 1322 roku, kiedy to został zajęty przez króla Edwarda II, ostatecznie przypadł możnemu rodowi de Bohun, earlom Hereford. W 1399 roku król Henryk IV objął w posiadanie cały majątek rodu de Bohun, podczas gdy zamek został dodatkowo wzmocniony przed siłami walijskich powstańców Owaina Glyndŵra, w pierwszych latach jego buntu na początku XV wieku. Później nie brał już nigdy udziału w działaniach militarnych i do końca XVI wieku, jako własność rodu Stafford, całkowicie utracił znaczenie. W 1521 roku odnotowano, że zamek był podupadły i nadawał się jedynie na więzienie. Kolejni właściciele z rodu Vaughan i Cecilowie z Alltyrynis nie inwestowali w żadne naprawy, przez co zamek jeszcze w XVI wieku popadł w całkowitą ruinę.
Architektura
Pierwotny zamek był ziemno-drewnianą budowlą typu motte, usytuowaną na zachodnim brzegu rzeki Llynfi, w pobliżu jej zbiegu z rzeką Dulas na południu. Od południa i wschodu chroniony był stromymi zboczami opadającymi w dolinę, natomiast od północnego – zachodu w miarę płaski teren skierowany był w stronę osady z kościołem św. Marii. Zamek początkowo składał się z ziemnego kopca, na którym wzniesiono główną budowlę mieszkalno – obronną, a także dwóch podzamczy: wewnętrznego o kształcie w planie trójkąta, rozciągającego się na 60 metrów w stronę północną, oraz rozleglejszego podzamcza zewnętrznego, usytuowanego jeszcze dalej na północy.
W trakcie wymiany obwarowań z drewnianych na kamienne w latach 30-tych XIII wieku, na południowym cyplu wzniesiony został cylindryczny donżon o średnicy 9,8 metra i wysokości około 16 metrów, utworzony z gruzu i wąskiego kamienia łamanego, układanego starannie w miarę równe warstwy. Droga do wieży prowadziła przez podzamcze i po drewnianych zewnętrznych schodach oraz przez fazowany, ostrołuczny portal i zamykane na rygiel drzwi, na poziom pierwszego piętra, umieszczonego na wysokości 4 metrów. Wejście znajdowało się tuż ponad poszerzającym dolną część wieży pochyłym cokołem, zwieńczonym dookolnym wałkiem. Wyżej mur wieży wyprowadzono pionowo aż do umieszczonego w koronie przedpiersia, za którym znajdował się dookolny chodnik straży, czyli niezadaszona galeria obronna chroniona krenelażem z otworami strzeleckimi w merlonach, umieszczona wokół stożkowatego dachu najwyższej kondygnacji.
Wnętrze drugiej, wejściowej kondygnacji stanowiło rodzaj kolistej w planie sieni o średnicy 5,2 metra, oświetlanej przez dwa okna z bocznymi siedziskami. Początkowo była ona przykryta podobnie jak inne kondygnacje, drewnianym stropem. Dostęp do najniższej kondygnacji zapewniały z pierwszego piętra schody, lecz ostatnie 3 metry trzeba było pokonać po drabinie. Było to ciemne, doświetlone tylko pojedynczym otworem szczelinowym pomieszczenie, służące zapewne jako spiżarnia lub cela więzienna. Początkowo przykryte było drewnianym stropem, w połowie XIV wieku wymienionym na kamienne sklepienie kopułowe. Do reprezentacyjnej trzeciej kondygnacji prowadziła klatka schodowa, osadzona w grubości muru, której bieg zaczynał się i kończył we wnękach okiennych. Piętro to od XIV wieku ogrzewane było południowym kominkiem i oświetlane przez dwa okna. Czwarta kondygnacja zajmowana była przez prywatną komnatę mieszkalną lorda. Została ona gruntownie przebudowana w XIV wieku, kiedy to utworzono trzy okna zwieńczone pięcioliśćmi i flankowane kamiennymi siedziskami we wnękach, a w pomieszczeniu zainstalowano północny kominek i dostępną korytarzem w grubości muru latrynę.
Na terenie wewnętrznego dziedzińca zamek mieścił prostokątny w planie, murowany, co najmniej trzykondygnacyjny budynek wielkiej auli (ang. great hall). Budynek ten zwieńczony był przedpiersiem osadzonym na wystających z lica muru wspornikach, ponadto zapewne także krenelażem. Z jednej z dłuższych elewacji mógł być wysunięty płytki ryzalit, przechodzący do formy wieżyczki wyższej od głównego bloku budynku. Wewnątrz prawdopodobnie zastosowano podział zbliżony do innych budowli tego typu, z przyziemiem przeznaczonym na skład i spiżarnię, a piętrem na właściwą salę reprezentacyjną.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego z zamku zachował się XIII-wieczny cylindryczny donżon o prawie pełnej wysokości, usytuowany na ziemnym kopcu pierwotnej budowli z końca XI wieku. Wysokość wieży sięga obecnie około połowy najwyższej, przebudowanej w XIV wieku kondygnacji. Relikty prostokątnego budynku na przedzamczu wtopione są zapewne we współczesną budowlę, która się tam obecnie mieści. Zamek znajduje się pod opieką Cadw, ramienia walijskiej organizacji rządowej odpowiedzialnej za zabytki. Jest otwarty dla zwiedzających każdego roku od kwietnia do października.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Clark G.T., Brynllys Castle and Church, „Archaeologia Cambrensis”, Vol. 59/1904.
Haslam R., The buildings of Wales. Powys (Montgomeryshire, Radnorshire, Breconshire), London 1979.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Pettifer A., Welsh castles, Woodbridge 2000.
Renn D.F., The Round Keeps of the Brecon Region, „Archaeologica Cambrensis”, 110/1961.
Salter M., The castles of Mid Wales, Malvern 2001.