Bridgend – zamek Newcastle

Historia

   Nowy Zamek (Newcastle) w Bridgend został zbudowany w 1106 roku, według tradycji przez Williama de Londresa, jednego z półlegendarnych Dwunastu Rycerzy z Glamorgan, w ramach inwazji Normanów na Walię. William de Londres był rycerzem lojalnym wobec normańskiego barona Roberta Fitzhamona, a Newcastle było najbardziej wysuniętą na zachód częścią obszaru podległego Fitzhamonowi. Wraz z zamkiem w Bridgend, wzniesiono wówczas także warownie w Coity i Ogmore.
  
Obwarowania zostały wzmocnione przez Williama Fitz Roberta, drugiego hrabiego Gloucester, krótko przed jego śmiercią w 1183 roku lub przez króla Henryka II, który przejął władzę nad Glamorgan po śmierci Williama. Głównym powodem tych prac było powstanie w Glamorgan pod wodzą walijskiego lorda Afan, Morgana Ap Caradoga.
  
Henryk zmarł w 1189 roku, a własność Newcastle przeszła na księcia Jana, który w tym samym roku przekazał zamek Morganowi ap Caradogowi. Gdy Morgan zmarł około 1208 roku, jego następcą został jego syn Lleison. Po śmierci Lleisona, która miała miejsce około 1214 roku, zamek stał się własnością Isabel, hrabiny Gloucester, pierwszej żony króla Jana. W 1217 roku przynależność zamku ponownie się zmieniła, pozostając na krótko przy anglo-normańskim baronie Gilbercie Fitz Richard, który w tym samym roku przekazał zamek Gilbertowi de Turberville. Ten wolał jednak mieszkać w zamku Coity. Później warownia przypadła rodzinom Berkerolle i Gamage, ale nie podjęto żadnych poważniejszych prac aż do XVI wieku, kiedy to zamek został w niewielkim stopniu przebudowany w celu podniesienia komfortu mieszkańców. Mimo modernizacji budowla przestała być zamieszkiwana pod koniec XVI wieku i stopniowo zaczęła popadać w ruinę.

Architektura

   Pierwotne założenie obronne składało się jedynie z pierścienia drewniano – ziemnych obwarowań (ringwork), otaczających dziedziniec o około 40 metrach średnicy. Być może pośrodku nich wzniesiony był donżon, którego relikty podobno odkryto w XIX stuleciu. W drugiej połowie XII wieku wybudowany został mur obwodowy i dwie wzmacniające go czworoboczne wieże, które były w ówczesnym budownictwie nowością na tych terenach. Jedna z nich, południowa, flankowała bramę wjazdową do zamku. Całość zamku chroniona była przez naturalne zbocze na wschodzie i fosę z pozostałych stron.
   Wjazd prowadził przez romański portal, wyróżniający się wysoką jakością kamieniarki. W całości wzniesiono go z dokładnie ciosanego kamienia, o półkolistym zwieńczeniu, z wałkiem opadającym po bokach na rzeźbione kapitele. Wewnętrzne ościeża ozdobiono rzadką formą czworobocznych, profilowanych wgłębień rozdzielanych przez koliste wzory. Brama pierwotnie zamykana była dwuskrzydłowymi drzwiami, blokowanymi od wewnątrz zasuwą ryglowaną w otworach w murze.
   Wieża południowa posiadała u podstawy poszerzenie zbliżone formą do masywnej ostrogi. Wejście do niej prowadziło od strony dziedzińca na poziomie przyziemia oraz z korony muru obwodowego na piętro. Została przebudowane na potrzeby mieszkalne w XVI wieku, kiedy wykonano nowe okna i kominki w stylu Tudorów (choć co najmniej dwa kominki przy wschodniej scianie pochodziły jeszcze z okresu średniowiecza). Prawdopodobnie w jej dolnej kondygnacji funkcjonowała wówczas kuchnia, obsługująca górne komnaty.
   Wieża zachodnia była nieco większa, w większym też stopniu wystawała poza obwód. Jej podstawa podobnie jak wieży południowej wzmocniona była poszerzonym cokołem, który tutaj znajdował się także od strony dziedzińca. Pomieszczenie w przyziemiu wieży nie posiadało kominka, pełniło więc pewnie funkcje magazynowe. Dostępne było przez portal wprost z dziedzińca.
   Na wschód od bramy wjazdowej wzniesiono główne zabudowania mieszkalno – gospodarcze zamku, a dalej na północ budynek o nieustalonej datacji. Najstarszą konstrukcją był budynek południowo – wschodni, zapewne związany jeszcze z wcześniejszymi obwarowaniami drewniano – ziemnymi, dlatego w trakcie wznoszenia murowanego obwodu usunięto jego południową i wschodnią ścianę. Jego duża szerokość wskazuje, iż mógł być przedzielony ścianami działowymi na mniejsze pomieszczenia. Prawdopodobnie w XIII wieku dobudowano do niego od północy kolejny prostokątny w planie budynek z wejściem od strony zachodniej.

Stan obecny

   Zamek zachował się w postaci niskiej ruiny, jednak większość zabytku która przetrwała do dziś pochodzi z wczesnego, normańskiego okresu historii zamku. Wyróżnia się portal bramy wjazdowej, jeden z najpiękniejszych zabytków świeckiej architektury normańskiej w Walii (prowadzące do niego stopnie są współczesne). Do wysokości pierwszego piętra przetrwała również wieża południowa, której co prawda okna i kominek w przyziemiu pochodzi z XVI wieku, lecz na pierwszym piętrze zachował się kominek z okresu średniowiecza. Wieża zachodnia zachowała się jedynie w części przyziemia, natomiast mury obwodowe w najwyższych miejscach osiągają 6,3 metra wysokości. Newcastle jest pod opieką agendy rządowej Cadw i otwarty bezpłatnie dla turystów przez cały rok.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Kenyon J., Spurgeon C.J., Coity Castle, Ogmore Castle, Newcastle (Bridgend), Cardiff 2001.

Strona internetowa castlesfortsbattles.co.uk, Newcastle castle (Bridgend).