Historia
Budowę zamku Aberystwyth (pierwotnie znanego pod nazwą Llanbadarn lub Lampadarn) rozpoczęto w 1277 roku z inicjatywy angielskiego króla Edward I, celem zastąpienia starszego zamku anglo-normańskiego po południowej stronie rzeki Ystwyth, który nie miał bezpośredniego połączenia z morzem. Koszt nowej budowli wyniósł ponad 4300 funtów, co było ceną porównywalną do poniesionych przy budowie zamków Flint i Rhuddlan. Prace zlecono 176 murarzom, 14 cieślom, 5 kowalom i ponad 1100 robotnikom, działającym pod nadzorem niejakiego Ralpha of Broughton, który prawdopodobnie zastąpił Henrego of Hereford. Tempo budowy zamku i murów sąsiedniego miasta było bardzo wysokie, gdyż główne prace przeprowadzono w pierwsze trzy lata. Być może z tego powodu w 1280 roku raport justiciara Bogo de Knovilla stwierdził niedociągnięcia i usterki, na tyle duże, że z Bristolu sprowadzono mistrza Thomasa, celem ich zaradzenia.
W 1282 roku nieukończony zamek został zdobyty i spalony wraz z miastem przez Walijczyków. Jego ówczesny zarządca, wspomniany powyżej Bogo de Knoville, został podstępem złapany po przyjęciu zaproszenia od walijskiego władcy Gruffydda ap Maredudda, którego ludzie następnie z zaskoczenia zajęli zamek. Zniszczenia nie mogły być jednak zbyt duże, zwłaszcza konstrukcji kamiennych, gdyż już w 1283 roku, po odbiciu zamku, dostarczono do niego transport ołowiu służącego do zadaszenia jakichś budowli, a rok później w Aberystwyth zatrzymał się król. Sprawne prowadzenie napraw musiało wynikać z nadzoru specjalnie sprowadzonego mistrza Jamesa of Saint George, głównego architekta i budowniczego zamków króla Edwarda I, który do pomocy miał zaufanego rodaka, Gilesa of Saint George. Ostatnie większe prace budowlane poświadczono w 1286 roku, kiedy to zajmowano się królewskimi komnatami wraz ze stajniami i piekarnią oraz skierowanym w stronę miasta barbakanem, a także w 1287 roku, gdy świeżo założone przez cieślę Roberta i Mikołaja ganki hurdycji, zabezpieczyły zamek w trakcie buntu Rhysa ap Maredudda.
W 1294 roku wybuchło w Walii kolejne gwałtowne powstanie, kierowane przez Madoga ap Llywelyna, członka młodszej gałęzi rodu Aberffraw i dalekiego krewnego Llywelyna ap Gruffudda, zabitego w 1282 roku ostatniego rodowitego księcia Walii. Aberystwyth zostało oblężone, lecz obrońcy wytrzymali kilka miesięcy blokady, aż do upadku rewolty. Udało się im to dzięki silnym fortyfikacjom zamku i miasta, a przede wszystkim za sprawą nadmorskiego położenia zamku, pozwalającego dostarczać statkami zaopatrzenie. W trakcie całego powstania zamek najpewniej nie poniósł żadnych istotnych szkód, gdyż nie odnotowano większych prac remontowych.
W pierwszej połowie XIV wieku zamek znajdował się w złym stanie. Za rządów Edwarda II remonty prowadzono na małą skalę, przez co lustracja z 1321 roku wykazała wiele uszkodzony zabudowań. Szczególnie zrujnowana była główna brama, mosty zwodzone przegniły, natomiast dachy komnaty królewskiej, tak zwanej długiej komnaty, starej auli, kuchni, piekarni i stajni wymagały napraw. Na remonty wydano wówczas jedynie 6 funtów, pomimo że koszty całkowitej renowacji szacowano na aż 306 funtów. Stopniowo pomniejszany był także garnizon zamku. W 1298 roku John de Scudamore miał pod swym dowództwem 50 kuszników i łuczników, w 1347 roku Roger de Coteford posiadał jedynie 20 ludzi, a w 1371 roku na zamku stacjonowało już jedynie 10 łuczników.
Zły stan zamku na początku XV wieku wykorzystał Owain Glyndŵr, który poprowadził Walijczyków do ostatniego dużego zrywu przeciwko angielskiej dominacji. W 1404 roku jego wojska zdobyły Aberystwyth po kilku miesiącach blokady, kiedy to płynący z Bristolu statek z zaopatrzeniem został zajęty przez Henrego Dwnn i Williama Gwyna. W 1406 roku Walijczycy pod wodzą Rhysa Ddu odparli angielskie oblężenie prowadzone przez księcia Henryka, przyszłego angielskiego króla Henryk V, lecz w drugim oblężeniu, dwa lata później, Henryk odzyskał zamek dzięki użyciu ciężkich dział. Po upadku powstania zamek wykorzystywano jako więzienie, między innymi dla Francuzów wziętych do niewoli pod Agincourt i mnichów z klasztoru Strata Florida, zamieszanych w konflikt z opatem Aberconwy.
W XVI wieku znaczenie zamku zmalało, w związku z wyciszeniem napięć walijsko – angielskich, zwłaszcza po wstąpieniu na angielski tron dynastii Tudorów, będącej walijskiego pochodzenia. W 1637 roku na zamku urządzono królewską mennicę w której produkowano srebrne szylingi. W parę lat później w trakcie angielskiej wojny domowej obsadzony był on przez rojalistów, co spowodowało atak wojsk parlamentarnych w 1646 roku, a w konsekwencji wysadzenie w powietrze i zniszczenie obwarowań, celem uniemożliwienia ich dalszego wykorzystania militarnego. To, co przetrwało, niestety wykorzystane było w kolejnych latach jako źródło darmowego kamienia budowlanego dla rozwijającego się miasta.
Architektura
Zamek usytuowany został na miejscu z natury obronnym, w pobliżu wybrzeża morskiego, na północ od ujścia rzeki Rheidol, której nurt wraz z linią brzegową tworzył nieduży, skalisty cypel. Zbudowany został na planie rombu złożonego z podwójnego obwodu murów obronnych, przy czym odcinek drugiego muru po najbezpieczniej stronie południowo – zachodniej, wzniesiono dopiero w trakcie odbudowy po 1282 roku. Główny, trapezowaty w planie dziedziniec posiadał wymiary około 54 x 45 metrów, wyznaczone przez grube na 2,4 metra kurtyny. Obwód zewnętrzny z grubsza powtarzał kształt wewnętrznego i poprowadzony był w odległości około 10 – 15 metrów od niego. Jego boki miały w przybliżeniu około 60 metrów długości. Kurtyny były niższe i węższe niż główne mury wewnętrznego obwodu, lecz zakończone podobnie, krenelażem i chodnikiem dla obrońców.
Wjazd do zamku możliwy był od wschodu, z terenu miasta, poprzez dwie bramy zaopatrzone po dwie baszty w kształcie litery D, flankujące środkowe przejazdy pomiędzy nimi. Główna wewnętrzna brama wschodnia, podobnie jak w Harlech, od strony dziedzińca posiadała dwie cylindryczne wieżyczki, mieszczące spiralne klatki schodowe. Jej baszty bramne, długie na około 18,5 metra, w przyziemiu mieściły po jednej dużej komorze, każdej z dwoma otworami strzeleckimi skierowanymi w stronę dziedzińca i po jednym w stronę przejazdu bramnego. Ten ostatni zabezpieczany był także z każdej strony broną oraz dwuskrzydłowymi wrotami. Powyżej znajdowały się dwie kondygnacje z komnatami obsługiwanymi przez latryny osadzone w grubości murów przyległych kurtyn.
Dodatkowa, mniejsza, ale także dwubasztowa brama, zlokalizowana została w zewnętrznej kurtynie muru od strony północno – zachodniej. Skierowana była ona na małą zatoczkę, w której być może znajdowała się przystań. Po przebyciu tej bamy, z terenu międzymurza mała furta, osadzona w półkolistej baszcie, wiodła na teren głównego dziedzińca. Prawdopodobnie w okresie późnego średniowiecza zewnętrzna brama wschodnia otrzymała przedbramie, usytuowane po zewnętrznej stronie przekopu, który zabezpieczał zamkowy cypel.
Mury zamku wzmocnione zostały basztami w każdym rogu, a dodatkowo kurtyna północno – zachodnia i południowo – zachodnia wewnętrznego obwodu, zaopatrzona była pośrodku w półcylindryczne baszty. Zabudowania mieszkalne i gospodarcze przylegały do wewnętrznego lica murów zamku, z pewnością też komnaty mieszkalne wypełniały masywną wewnętrzną bramę wschodnią. Spośród zabudowań na dziedzińcu wyróżniał się budynek auli (ang. hall) o wymiarach 15 x 6 metrów, ogrzewany kominkiem osadzonym w kurtynie południowo – wschodniej. Warownia sprzężona była z miejskimi murami obronnymi, otaczającymi ulokowane na wschód od zamku Aberystwyth. Mury miejskie miały około 1,8 metra grubości i cztery bramy miejskie nie licząc mniejszych furt.
Stan obecny
Do czasów współczesnych w najlepszym stanie zachował się zewnętrzny obwód murów obronnych z północną i południową basztą narożną. W formie daleko posuniętej ruiny znajduje się wewnętrzna, wschodnia brama, a z wewnętrznego obwodu obwarowań zachowała się praktycznie jedynie baszta zachodnia, obecnie najbardziej charakterystyczny element zamku. Całość założenia jest czytelna dzięki zachowaniu partii fundamentowych i przyziemnych murów. Sprzężone z fortyfikacjami zamku miejskie mury obronne nie zachowały się w żadnym miejscu na powierzchni współczesnych ulic. Teren zamku jest ogólnodostępny dla wszystkich.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gravett C., The Castles of Edward I in Wales 1277-1307, Oxford 2007.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Lloyd T., Orbach J., Scourfield R., The buildings of Wales. Carmarthenshire and Ceredigion, London 2006.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.
Taylor A.J., The king’s works in Wales, 1277-1330, London 1974.
Taylor A.J., The Welsh castles of Edward I, London 1986.