Historia
Budowę zamku Aberystwyth (pierwotnie znanego pod nazwą Llanbadarn lub Lampadarn) rozpoczęto z inicjatywy angielskiego króla Edward I w 1277 roku. Jego koszt wyniósł ponad 4300 funtów (cena porównywalna do poniesionej przy budowie zamków Flint i Rhuddlan), a prace zlecono 176 murarzom, 14 cieślom, 5 kowalom i ponad 1100 robotnikom. Mimo iż warownię ukończono dopiero w 1289 roku, to jednak główne prace przeprowadzono w pierwsze trzy lata.
W 1282 roku nieukończony zamek został zdobyty i spalony wraz z miastem przez Walijczyków. Jego ówczesny zarządca Bogo de Knoville został podstępem złapany po przyjęciu zaproszenia od walijskiego władcy Gruffydda ap Maredudda, którego ludzie następnie z zaskoczenia zajęli zamek. Zniszczenia nie mogły być jednak zbyt duże, gdyż już w 1283 roku, po odbiciu warowni, dostarczono do niej transport ołowiu służącego do zadaszenia jakiś budowli, a rok później w Aberystwyth zatrzymał się król. Prace budowlane poświadczono jeszcze w 1286 roku, kiedy to zajmowano się królewskimi komnatami wraz ze stajniami i piekarnią oraz skierowanym w stronę miasta barbakanem, a także w 1287 roku, gdy świeżo założone przez cieślę Roberta i Mikołaja ganki hurdycji, zabezpieczyły zamek w trakcie buntu Rhysa ap Maredudda. W 1294 roku wybuchło w Walii kolejne gwałtowne powstanie pod wodzą Madoga ap Llywelyna. Aberystwyth zostało oblężone, lecz obrońcy wytrzymali kilka miesięcy aż do upadku rewolty, głównie dzięki nadmorskiemu położeniu zamku, pozwalającemu dostarczać statkami zaopatrzenie.
W połowie XIV wieku zamek Aberystwyth znajdował się w złym stanie. Szczególnie zrujnowana była główna brama, przegniłe mosty zwodzone, oraz dachy komnaty królewskiej, tzw. długiej komnaty, starej auli, kuchni, piekarni i stajni. Na naprawy wydano wówczas jedynie 6 funtów, pomimo iż koszty całkowitej renowacji szacowano na aż 306 funtów. Stopniowo pomniejszany był także garnizon zamku. W 1298 roku John de Scudamore miał pod swym dowództwem 50 kuszników i łuczników, w 1347 roku Roger de Coteford posiadał jedynie 20 ludzi, a w 1371 roku na zamku stacjonowało już jedynie 10 łuczników.
Zły stan zamku na początku XV wieku wykorzystał Owain Glyndŵr, który poprowadził Walijczyków do ostatniego dużego zrywu przeciwko angielskiej dominacji. W 1404 roku jego wojska zdobyły warownię po kilku miesiącach blokady, kiedy to płynący z Bristolu statek z zaopatrzeniem został zajęty przez Henrego Dwnn i Williama Gwyna. W 1406 roku Walijczycy pod wodzą Rhysa Ddu odparli angielskie oblężenie prowadzone przez księcia Henryka, przyszłego angielskiego króla Henryk V, lecz w drugim oblężeniu, dwa lata później, Henryk odzyskał zamek dzięki użyciu ciężkich dział. Po upadku powstania zamek wykorzystywano jako wiezienie, między innymi dla Francuzów wziętych do niewoli pod Agincourt i mnichów z opactwa Strata Florida, zamieszanych w konflikt z opatem Aberconwy.
W XVI wieku znaczenie zamku zmalało, w związku z wyciszeniem napięć walijsko – angielskich, zwłaszcza po wstąpieniu na angielski tron dynastii Tudorów, będącej walijskiego pochodzenia. W 1637 roku na zamku urządzono królewską mennicę w której produkowano srebrne szylingi. W parę lat później w trakcie angielskiej wojny domowej obsadzony był on przez rojalistów, co spowodowało atak wojsk parlamentarnych w 1646 roku, a w konsekwencji wysadzenie i zniszczenie obwarowań. To, co przetrwało, niestety wykorzystane było w kolejnych latach jako źródło darmowego kamienia budowlanego dla rozwijającego się miasta.
Architektura
Zamek usytuowany został na miejscu z natury obronnym, w pobliżu wybrzeża morskiego, na północ od ujścia rzeki Rheidol, której nurt wraz z linią brzegową tworzył nieduży, skalisty cypel. Zbudowany został na planie rombu złożonego z podwójnego obwodu murów obronnych, przy czym odcinek drugiego muru po najbezpieczniej stronie południowo – zachodniej, wzniesiono dopiero w trakcie odbudowy po 1282 roku. Główny, trapezowaty w planie dziedziniec posiadał wymiary około 54 x 45 metrów, wyznaczone przez grube na 2,4 metra kurtyny. Obwód zewnętrzny z grubsza powtarzał kształt wewnętrznego i poprowadzony był w odległości około 10 – 15 metrów od niego. Jego boki miały w przybliżeniu około 60 metrów długości. Kurtyny były niższe i węższe niż główne mury wewnętrznego obwodu, lecz zakończone podobnie, krenelażem i chodnikiem dla obrońców.
Wjazd do zamku możliwy był od wschodu, z terenu miasta, poprzez dwie bramy zaopatrzone po dwie baszty w kształcie litery D, flankujące środkowe przejazdy pomiędzy nimi. Główna wewnętrzna brama wschodnia, podobnie jak w Harlech, od strony dziedzińca posiadała dwie cylindryczne wieżyczki, mieszczące spiralne klatki schodowe. Jej baszty bramne, długie na około 18,5 metra, w przyziemiu mieściły po jednej dużej komorze, każdej z dwoma otworami strzeleckimi skierowanymi w stronę dziedzińca i po jednym w stronę przejazdu bramnego. Ten ostatni zabezpieczany był także z każdej strony broną oraz dwuskrzydłowymi wrotami. Powyżej znajdowały się dwie kondygnacje z komnatami obsługiwanymi przez latryny osadzone w grubości murów przyległych kurtyn.
Dodatkowa, mniejsza, ale także dwubasztowa brama, zlokalizowana została w zewnętrznej kurtynie muru od strony północno – zachodniej. Skierowana była ona na małą zatoczkę, w której być może znajdowała się przystań. Po przebyciu tej bamy, z terenu międzymurza mała furta, osadzona w półkolistej baszcie, wiodła na teren głównego dziedzińca. Prawdopodobnie w okresie późnego średniowiecza zewnętrzna brama wschodnia otrzymała przedbramie, usytuowane po zewnętrznej stronie przekopu, który zabezpieczał zamkowy cypel.
Mury zamku wzmocnione zostały basztami w każdym rogu, a dodatkowo kurtyna północno – zachodnia i południowo – zachodnia wewnętrznego obwodu, zaopatrzona była pośrodku w półcylindryczne baszty. Zabudowania mieszkalne i gospodarcze przylegały do wewnętrznego lica murów zamku, z pewnością też komnaty mieszkalne wypełniały masywną wewnętrzną bramę wschodnią. Spośród zabudowań na dziedzińcu wyróżniał się budynek auli (ang. hall) o wymiarach 15 x 6 metrów, ogrzewany kominkiem osadzonym w kurtynie południowo – wschodniej. Warownia sprzężona była z miejskimi murami obronnymi, otaczającymi ulokowane na wschód od zamku Aberystwyth. Mury miejskie miały około 1,8 metra grubości i cztery bramy miejskie nie licząc mniejszych furt.
Stan obecny
Do czasów współczesnych w najlepszym stanie zachował się zewnętrzny obwód murów obronnych z północną i południową basztą narożną. W formie daleko posuniętej ruiny znajduje się wewnętrzna, wschodnia brama, a z wewnętrznego obwodu obwarowań zachowała się praktycznie jedynie baszta zachodnia, obecnie najbardziej charakterystyczny element zamku. Całość założenia jest czytelna dzięki zachowaniu partii fundamentowych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Gravett C., The Castles of Edward I in Wales 1277-1307, Oxford 2007.
Kenyon J., The medieval castles of Wales, Cardiff 2010.
Lindsay E., The castles of Wales, London 1998.
Salter M., The castles of South-West Wales, Malvern 1996.
Taylor A. J., The Welsh castles of Edward I, London 1986.