Historia
Powstanie zamku Vígľaš (węg. Végles) prawdopodobnie miało miejsce pod koniec XIV wieku i wiązało z królewskimi terenami łowieckimi w okolicach Zvolenia. Myśliwskie schronienie, wspomniane po raz pierwszy w przekazach pisemnych w 1390 i 1393 roku („Veegles”), miało służyć królowi w czasie jego wypraw w masyw Polany. Możliwe jednak, iż zamek powstał nieco wcześniej i odnosiły się do niego wzmianki o zamku Liget. Siedziba o tej nazwie była jednym z ulubionych miejsc króla Ludwika I, w którym przebywał często w latach 1368-1381 (między innymi w 1380 roku wydał przywilej „in castro nostro Ligeth”). W takim wypadku pierwotny zamek z połowy XIV wieku zostałby gruntownie przebudowy w trakcie prac budowlanych z końca tamtego stulecia.
W XV wieku Vígľaš dzielił losy innych zamków zvoleńskiej żupy. Wpierw był własnością kolejnych królowych, z których pierwszą była od 1424 roku Barbara, żona Zygmunta Luksemburczyka, która powierzyła go w zarząd miejscowemu kasztelanowi, a w 1431 roku z obawy przed atakiem husytów przekazała miastu Kremnica, aby do jego obrony wysłało 12 górników. W 1438 roku Vígľaš objęła w posiadanie córka Barbary, królewna Elżbieta, lecz już w 1440 roku oddała go w zamian za 5000 złotych węgierskich pożyczki w prywatne ręce austriackiego szlachcica Reinprechta z Ebersdorfu. Później zamek kilkakrotnie zmieniał właścicieli, pośród których byli rycerze z dworu królowej, Henning z Cernina i Jošt z Kussowa. Około polowy XV wieku brali oni udział w zmaganiach o koronę węgierską, wpierw popierając Jana Jiskrę, a następnie gubernatora węgierskiego Jana Hunyadego. W 1462 roku król Maciej Korwin potwierdził Joštowi prawo do zamku, w zamian za przysięgę wierności, dzięki czemu dwa lata później Vígľaš mógł odziedziczyć syn Jošta o imieniu Ondrej. W 1496 roku Władysław II wykupił od niego zamek za 6300 złotych i drogą wymiany przekazał rodzinie Raskai. Budowla była wówczas już podupadła i zaniedbana, jednak z czasem stała się ośrodkiem wielkiego majątku, obejmującego trzy miasteczka i kilkanaście wsi.
W XVI wieku Vígľaš włączono w pas fortyfikacji antytureckich, a jego obrona została powierzona królewskim kapitanom, jako że od 1527 roku ponownie należał do dóbr koronnych. Obwarowania zamku wymagały pilnej rozbudowy, którą przeprowadził w 1566 roku kapitan Ladislav Zelemery. W 1574 roku na cesarski rozkaz wzniesiono wieżę na wzgórzu ponad zamkiem, mającą zabezpieczyć kluczowe dla obrony miejsce. Prace fortyfikacyjne kontynuował po 1575 roku w stylistyce renesansowej Ladislav Zay, kiedy to Vígľaš stanął na pierwszej linii obrony przed Turkami, po upadku zamków Divín, Drienov i Modrý Kameň. Dzięki wzmocnieniu vígľaški zamek nigdy jednak nie został zdobyty przez Turków. Ostre zagrożenie z ich strony zostało zażegnane w połowie lat 90-tych XVI wieku, po odbiciu Fiľakova przez wojska cesarskie. Mimo tego jeszcze na przełomie XVI i XVII wieku Vígľaš wzmocniono od zachodu dwoma nowożytnymi bastionami.
W 1598 roku nowym właścicielem majątku zamkowego został Krištof Rappach von Brunn, który nabył go od Rudolfa II. Począwszy od 1636 roku Vígľaš należał do rodziny Csáky, jednak był kilkakrotnie zajmowany i doznał wielu uszkodzeń w trakcie antyhabsburskich powstań węgierskich. W 1690 roku przeszedł na własność Esterhazych, którzy w XVIII stuleciu przebudowali go w stylu barokowym, zamieniając w luksusową rezydencję magnacką. W drugiej połowie XIX wieku został z kolei przebudowany w stylu romantycznym, kiedy to między innymi dodano krenelaż na obwarowaniach podzamcza. Prace te finansował pułkownik Miklós Nemeskéri, który w 1869 roku odkupił Vígľaš od Esterhazych. Jego syn Pál sprzedał majątek arcyksięciu Fryderykowi Habsburgowi, dzierżącemu zamek do czasu utworzenia państwa Czechosłowackiego. Zimą 1945 roku w trakcie walk frontowych zabytek spłonął.
Architektura
Zamek zbudowany został we wschodniej części Kotliny Zwoleńskiej, na tarasowym cyplu wydłużonego wzgórza Samilovec, opadającego zboczami po stronie północnej do doliny rzeki Slatina. Teren kotliny na drugim brzegu był w większości płaski lub lekko pagórkowaty, za wyjątkiem wzniesienia Kaplná, usytuowanego tuż przy korycie rzeki, naprzeciwko Samilovca. Zamek górował więc nad miejscem w którym rzeka przedzierała się pomiędzy dwoma wzgórzami o stromych zboczach. Sam stokami chroniony był także od wschodu i zachodu, natomiast na południowy-zachód od niego teren niekorzystnie ze względów obronnych podnosił się. U podnóża wzniesienia nad rzeką, wraz z zamkiem rozwinęła się osada Podvígraš (późniejszy Vígľaš).
Początkowo zamek składał się z trzech skrzydeł, które wraz z obmurowaną skałą tworzyły zamknięty dziedziniec o łącznych wymiarach 60 × 85 metrów. Od południowej strony umieszczono jedynie mur obronny, a wewnętrzny dziedziniec opięto piętrowymi krużgankami. Wjazd umieszczony był w sklepionym przejeździe skrzydła zachodniego, skierowanego w stronę podzamcza, gdzie wzniesiono kolejny czworoboczny budynek zorientowany na południe. Forma rdzenia zamku zapewne była zbliżona do powstałego w tamtym okresie Nowego Zamku w Zwoleniu, a więc podporządkowywała się wymogom rezydencjonalnym. Urządzenia obronne ograniczały się do otworów strzeleckich w zewnętrznych elewacjach murach skrzydeł. Zamek otoczono także murem obwodowym oraz odgrodzono suchą, częściowo wykutą w skale fosą, utworzoną od najbardziej zagrożonej strony południowo-zachodniej.
Komnaty reprezentacyjne znajdowały się głównie na piętrze skrzydła północnego i wschodniego. Posiadały one drewniane, płaskie stropy i oświetlane były czworobocznymi oknami z centralnymi krzyżami. Przyziemie pełniło natomiast funkcje gospodarcze; tam znajdowała się kuchnia, magazyny, spiżarnie oraz w jednym z pomieszczeń studnia. Na południowym końcu skrzydła wschodniego usytuowano kaplicę. Dostęp do niej prowadził z krużganków i sąsiedniego bocznego pomieszczenia, zwieńczonego sklepieniem opartym na pojedynczym filarze. Jej prezbiterium zamknięte było poligonalnie i wysunięte poza obrys zabudowy, natomiast wnętrze zwieńczone sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W zachodniej części nawy kaplicy znajdowała się empora, której część nośną tworzyły cztery przęsła sklepienia krzyżowo-żebrowego.
Wielka rozbudowa zamku nastąpiła w XVI wieku, kiedy został przekształcony w jedną z twierdz systemu obrony słowackich ziem przed Turkami. Otoczono go nowym murem z dwiema okrągłymi bastejami na wschodzie. Mur obejmował zamek górny oraz podzamcze na zachodzie. Wjazd znajdował się w wieży bramnej podzamcza, usytuowanej po stronie południowej. Prowadził przez zwodzony most przerzucony nad rowem fosy. Około 150-200 metrów na południowy-zachód od zamku, na wzgórzu na jego przedpolu, w 1574 roku zbudowano sześcioboczną wieżę, otoczoną z trzech stron rowem fosy o głębokości niecałych 3 metrów, pełniącą funkcję obserwacyjną i sygnalizacyjną. Miała ona łączność wzrokową z innymi tego typu obiektami.
Stan obecny
Do niedawna zamek znajdował się w stanie ruiny, spowodowanej działaniami militarnymi II wojny światowej. W ostatnich latach został jednak odbudowany przez prywatnego inwestora i przekształcony w hotel oraz centrum konferencyjne. Istnieje możliwość jego zwiedzania, a terminy i godziny wejść najlepiej sprawdzić na oficjalnej stronie zamku tutaj. Na zalesionym szczycie wzgórza Bašta nad zamkiem, nadal zobaczyć można dolne partie murów sześciobocznej wieży z drugiej połowy XVI wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Hanuliak V., Ragač R., Zámok Víglaš v období 14.-18. storočia, „Archæologia historica”, roč. 27, č. 1, 2002.
Stredoveké hrady na Slovensku. Život, kultúra, spoločnosť, red. D.Dvořáková, Bratislava 2017.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.