Stará Ľubovňa – zamek

Historia

    Zamek zbudowano na polecenie króla Karola Roberta w pierwszych latach XIV wieku, choć nie brak również opinii przesuwających tę datę o kilkanaście lat wcześniej. Niektóre hipotezy przypisują budowę zamku krakowskiemu księciu Bolesławowi Wstydliwemu lub jego małżonce Kunegundzie, córce Beli IV, żywo interesującej się sprawami spiskimi. Pograniczny królewski zamek zbudowano na skrzyżowaniu dwóch szlaków handlowych, w pobliżu stanicy, w której pobierano cło i myto. W imieniu króla zamkiem i przyległymi włościami administrował kasztelan. Pierwszym z nich, którego imię znamy, był spiski żupan Omodej Aba. Ten wschodniosłowacki oligarcha okazał się niewierny wobec króla, w jego sporze z magnatami i przyłączył się do buntowników, stając się panem całej wschodniej Słowacji. Jednak w 1311 roku został zamordowany przez mieszkańców wrogich mu Koszyc. Wdowa po nim zobowiązała się zwrócić królowi majątki zagrabione przez męża, w tym również zamek w Lubowli, którego nazwa przy tej okazji po raz pierwszy pojawiła się w źródłach. Synowie Omodeja nie spełnili jednak obietnicy matki i ponownie stanęli do walki przeciwko królowi. Bitwa pod Rozhanovcami w 1312 roku zakończyła się całkowitą klęską buntowników i przyniosła złamanie potęgi rodu Abów. Wojska królewskie zdobyły Lubowlę jeszcze w tym samym roku. Nowym kasztelanem zamku został Filip Drugeth, przyjaciel i zaufany rycerz króla. Później otrzymał on w zarząd lub na własność wiele innych zamków należących uprzednio do Abów, tytuł żupana spiskiego, a w 1323 roku godność palatyna. Lubowla pozostała w rękach królewskich do 1396, kiedy to Zygmunt Luksemburczyk darował ją Mikołajowi Horvśthowi. Po trzech latach z nieznanych powodów zamek został skonfiskowany i powrócił w ręce królewskie. Już jednak w 1408 roku stał się własnością Imre Perenyiego. W dwa lata później, w drodze wymiany dóbr, zamek z przyległym majątkiem powrócił do króla.
     Lubowla, położona tuż przy granicy z Polską, na ważnym szlaku do Krakowa, była częstym miejscem polsko-węgierskich kontaktów. W zamku zatrzymywał się Ludwik Węgierski w czasie swoich podróży do Krakowa, bywali w nim Zygmunt Luksemburczyk i królowa Maria. W 1412 roku Luksemburczyk spotkał się w Lubowli z Jagiełłą, zawarli pokój i odnowili zerwane w 1410 roku przymierze. W zamian za udzieloną pożyczkę król polski otrzymał w zastaw 16 miast na Spiszu. Lubowla, Podoliniec i Gniazda były wolnymi miastami królewskimi, a pozostałe 13 miast objęło starostwo grodowe zarządzane przez starostę z siedzibą na zamku w Lubowli. Prowincja pozostawała częścią Królestwa Węgierskiego, a rola Polski ograniczała się do administrowania i poboru podatków. Pożyczka nie została nigdy zwrócona, a Spisz pozostał przy Polsce przez kolejne 360 lat. Dzięki temu przez trzy i pół wieku polska część Spisza była oazą spokoju, nie dotknęły jej prześladowania religijne, węgierskie powstania ani szwedzki potop. W większości omijały ją też walki o węgierski tron.
    Pierwszym starostą spiskim został mianowany Paweł Gładysz, a około 1420 roku starostwo przejął Zawisza Czarny z Garbowa. Później starostowie wielokrotnie się zmieniali, wśród nich było trzech przedstawicieli rodu Kmitów z Wiśnicza. W 1439 roku na zamku prowadzono rokowania pokojowe pomiędzy dwoma pretendentami do korony węgierskiej: Władysławem oraz Albrechtem Habsburgiem, mające zakończyć spór i trwającą wojnę domową. Przerwała je jednak śmierć Habsburga, która utorowała drogę na tron Władysławowi Warneńczykowi. Ponowna wizyta królewska miała miejsce w 1494, kiedy Jan Olbracht zatrzymał się tu w drodze do Lewoczy, gdzie spotkał się ze swym bratem Władysławem, królem Czech i Węgier.
    
Tragiczny i ważny w dziejach zamku okazał się rok 1553. Większość zamku została zniszczona przez wielki pożar, który wybuchł prawdopodobnie w budynku pałacu. Zamek trzeba było odbudować, jednocześnie niezbędna była jego rozbudowa, dostosowująca fortyfikacje do rozwijającej się sztuki oblężniczej. W tym celu zatrudniono włoskich architektów. Z inicjatywy króla Zygmunta Augusta prace rozpoczęto w rok później, a zakończono w 1566. Zmiany, jakie nastąpiły na zamku po pożarze, zamieniły go w potężną fortecę, dobudowano również drugi pałac. W 1591 roku Sebastian Lubomirski kupił urząd starosty spiskiego od tonącego w długach Kacpra Maciejowskiego. Jego potomkowie piastowali tę godność przez kolejne 150 lat, zamieniając Lubowlę w luksusową rezydencję i jednocześnie wzmacniając jej walory obronne. W 1613 roku starostwo po Sebastianie objął jego syn Stanisław, który w 1642 rozpoczął kolejną przebudowę zamku, wzmacniając go nowożytnymi bastionami.
   W czasie „potopu” szwedzkiego twierdza stała się miejscem przechowywania polskich klejnotów koronnych. Ostatnim starostą spiskim z rodu Lubomirskich był Teodor, który objął urząd w 1702 roku. W czasie wojny północnej i zamętu w Rzeczypospolitej poparł Stanisława Leszczyńskiego w walce o polski tron, co było przyczyną zajęcia zamku przez wojska Augusta II Sasa. Lubomirski przeniósł się wtedy do Spiskiej Nowej Wsi, gdzie zaczął werbować oddziały, z pomocą których udało mu się odbić zamek. Po jego śmierci król August III Sas darował starostwo i zamek swojej małżonce, Marii Józefinie. W 1764 król Stanisław August Poniatowski mianował starostą swego brata, Kazimierza, który okazał się ostatnim starostą spiskim. W 1769 roku zajęły go austriackie wojska gen. Almassyego, a w 1772 Lubowla powróciła pod administrację węgierską i skończył się złoty okres w historii zamku. Stracił on znaczenie jako centrum administracyjne Spisza i był odtąd tylko ośrodkiem majątku obejmującego kilka wsi. W 1944 roku, już po upadku Słowackiego Powstania Narodowego, Niemcy urządzili w zamku więzienie. W 1945 roku cały majątek ówczesnych właścicieli Lubowli, Zamoyskich, został znacjonalizowany.

Architektura

    Na początku XIV wieku zamek składał się z okrągłego donżonu oraz domu mieszkalnego, otoczonych przez mur obronny z ufortyfikowaną bramą. Na parterze i pierwszym piętrze cylindrycznej wieży umieszczone były składy amunicji, na drugim więzienie, na trzecim pomieszczenie łączące się z sąsiednim domem. Wyżej znajdowały się kolejne pomieszczenia. W dolnej części donżon ma średnicę 12,5 m, a jego mury mają grubość 3 m. Gotycki pałac połączony był z wieżą przez przejścia na parterze, pierwszym i trzecim piętrze. W skałach pod nim wykuto piwnice, parter zajmowały magazyny i spiżarnie. Na pierwszym piętrze zlokalizowana była wielka, reprezentacyjna sala, powyżej której były komnaty mieszkalne.
    W przeciągu XV i XVI wieku zamek rozrósł się znacznie. Jego jądro niezmiennie składało się z cylindrycznej wieży i pałacu. Wewnątrz przybył jedynie mały budynek, opisywany jako kuchnia. Od południa zamek otrzymał drugi pierścień murów obronnych, które były niższe i stały na usypanym wale. Posiadały własną bramę, a krótki odcinek pomiędzy bramami pokonywano po ruchomym moście, przerzuconym ponad wykutą w skale fosą. Poniżej drugiego muru biegł pierścień częstokołu. W jej linii wzniesiono kolejną bramę, której obronę wzmocniono w 1528 roku przez budowę kwadratowej wieży oraz wielkiej baszty armatniej, tzw. rondla. Później palisadę zastąpiono murowanymi obwarowaniami. Nie wiadomo kiedy rozpoczęto tę budowę, wiadomo za to, że w 1556 roku mur był ukończony co najwyżej w połowie. Obok rondla znajdowała się pierwsza z bram wiodących do zamku, którą później nadbudowano budynkiem w kształcie wieży. Na terenie dolnego zamku zbudowano m.in. kuźnię i piekarnię, tam też zlokalizowano studnię o głębokości ok. 150 m. Obok Bratysławy była to najgłębsza zamkowa studnia na Słowacji. Już wtedy zamek wyposażony był w drewniany wodociąg, doprowadzający wodę do piwnicy przy bramie górnego zamku.
    Wschodni, renesansowy pałac powstał w trakcie odbudowy zamku po pożarze w miejscu, gdzie wcześniej mieściła się kuchnia zamkowa. Ze względu na ukształtowanie terenu miał we wschodniej części pięć pięter, w zachodniej tylko trzy. Również i w jego niższych kondygnacjach znajdowały się pomieszczenia gospodarcze: browar, piekarnia, kuchnia i spiżarnie, wyższe piętra zajmowały pokoje i wielka sala reprezentacyjna. Północna i wschodnia ściana pałacu stanowiły jednocześnie zewnętrzny mur zamku, dlatego też wyróżniały się grubością i nie posiadały okien.

Stan obecny

    Do dzisiaj z zamku zachowały się zewnętrzne ściany renesansowego pałacu oraz północna ściana gotyckiego, wraz z wieńczącymi je attykami. Nad nimi zdecydowanie dominuje cylindryczna wieża. W całości zachował się zamek dolny, jednak jest on już efektem nowożytnej, XVII-wiecznej sztuki fortyfikacyjnej. Zamek jest siedzibą Muzeum Lubowelskiego, prezentującego ekspozycję poświęconą północnej części Spiszą. Podlegają mu także leżący poniżej zamku skansen oraz wystawa w Czerwonym Klasztorze. Zwiedzanie odbywa się indywidualnie, w kasie można otrzymać broszurę w języku polskim. Zamek jest otwarty w okresie od maja do września, codziennie w godzinach 9.00-18.00, oraz w okresie od października do kwietnia, codziennie prócz poniedziałków w godzinach 10.00-15.00.

jeśli zwiedziłeś  powyższy zabytek, oceń:

5.00 avg. rating (93% score) - 2 votes

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.