Spišské Podhradie – Zamek Spiski

Historia

    Zamkowe wzgórze zasiedlone już było 5000 lat p.n.e. Po kilku tysiącach lat nieprzerwanej obecności ludzkiej opustoszało w II w. p.n.e. Dopiero po upadku państwa wielkomorawskiego ludzie znów zamieszkali na zamkowym wzgórzu. Pierwsza informacja o zamku pochodzi z dokumentu króla Andrzeja II z 1209 roku, w którym jest też mowa o komitacie spiskim. Na podstawie nowszych badań archeologicznych szacuje się jednak, że zamek powstał o całe stulecie wcześniej, na przełomie XI i XII wieku.  Ta najstarsza część zamku nie przetrwała do naszych czasów, zniszczyły ją tektoniczne ruchy podłoża.
   Jeszcze przed najazdem tatarskim zamek odbudowano i powiększono. W 1241 roku Zamek Spiski, jako jeden z nielicznych na Węgrzech, oparł się najazdowi mongolskiemu. Zresztą nigdy w swojej historii nie został zdobyty w wyniku szturmu czy oblężenia, jedynie przechodził z rąk do rąk w wyniku przekupstwa bądź kapitulacji. Po najeździe tatarskim zamek rozbudowano o przedzamcze na potrzeby prepozyta z pobliskiej Spiskiej Kapituły, zniszczonej przez Mongołów. W 1312 roku zamek oparł się wojskom Mateusza Csaka, a po bitwie pod Rozhanovcami w tym samym roku przypadł spiskiemu żupanowi Filipowi Drugethowi. Po śmierci jego syna Wilhelma zarządcy zamku wielokrotnie się zmieniali. W latach 1370-1380, czyli w czasach Ludwika Wielkiego, zamek powiększono o zachodnie przedzamcze.
   W I połowie XV wieku spiskimi żupanami byli członkowie rodziny Rozgonyich. Ponieważ jednocześnie piastowali oni godność żupanów bratysławskich, na Spiszu gościli rzadko. W ich imieniu zamkiem zarządzał dowódca załogi Piotr Baska, który w 1442 roku zdradził swoich chlebodawców, otwierając bramy najemnikom Jana Jiskry. Zamek stał się dla nich olbrzymim obozowiskiem, które otoczono długim murem z kilkoma basztami. Pośrodku powstałego w ten sposób wielkiego dziedzińca zbudowano osobną cylindryczną wieżę, otoczoną fosą i palisadą, w której murach mieściła się kwatera dowódcy. Dowódcą załogi został Piotr Aksamit, który w kilka lat później porzucił służbę u Jiskry i stworzył ruch bratrzyków. Po ustąpieniu wojsk Jiskry zamek okazał się zbyt kosztowny w utrzymaniu, toteż wielki dziedziniec dolnego zamku opuszczono i co najwyżej służył podrzędnym celom gospodarczym. Po ustąpieniu Aksamita w 1453 roku zamek przypadł Jerzemu Thurzo, ale już w 1460 przejął go król Maciej Korwin i w cztery lata później podarował wraz z dziedziczną godnością spiskiego żupana, Imre Zapolyi. Choć bracia Stefan i Imre Zapolya posiadali ponad 70 zamków, to właśnie na Zamku Spiskim postanowili założyć rodową siedzibę i w nim najczęściej przebywali. Zapolyowie zamienili zamek w luksusową rezydencję, nie zaniedbując jednocześnie jego walorów obronnych. Największe zmiany dotknęły najstarszą, romańską część budowli.
    Po 1526 roku zamek został odebrany Zapolyom, a w 1531 cesarz darował go Aleksemu Thurzo. Za czasów Thurzonów budowano na zamku dużo, ale większość prac polegała na przebudowie starych budynków i podnoszeniu standardu magnackiej rezydencji. Spiska linia Thurzonów wygasła w 1636 roku i zamek na krótko powrócił do rąk cesarskich. W 1639 właścicielami zamku została rodzina Csakych, spowinowacona z Thurzonami. W jej rękach zamek, a później już tylko jego ruina, pozostał aż do 1945 roku. Po upadku powstania Franciszka Rakoczego budowla zaczęła stopniowo podupadać. Nie zmieniły tego stanu drobne naprawy dokonane przez powstańców, którzy w latach 1703-1710 zajmowali zamek. Ostateczny upadek twierdzy nastąpił w 1780 roku w wyniku wielkiego pożaru. Jego przyczyna nie jest znana, uderzenie pioruna przywoływane czasem w literaturze to tylko jedna z hipotez. W 1961 roku Zamek Spiski został uznany za Narodowy Zabytek Kultury, a w 1969 rozpoczęto szeroko zakrojone prace konserwatorskie i rekonstrukcyjne, które trwają do dziś.

Architektura

    Zamek z przełomu XI i XII wieku składał się z wielkiej, cylindrycznej wieży i murów obronnych. Wewnątrz wyposażony był w zbiornik na wodę. Archeolodzy określili średnicę wieży na 22 metry, a grubość jej murów na 4 metry. Posiadała ona pięć kondygnacji, łącznie z piwnicą. Powiązań architektonicznych tego donżonu należy szukać w budowlach francuskich Filipa II Augusta, którego siostra Małgorzata była żoną węgierskiego władcy Beli III.
    W czasie wielkiej przebudowy z I połowy XIII wieku, wymuszonej zawaleniem wcześniejszego donżonu, w najwyższym punkcie wzgórza wzniesiono dwupiętrowy, romański pałac. W chwili powstania nie miał on sobie równych na terenie Słowacji i ówczesnych Węgier. W dalszej kolejności zbudowano okrągłą w planie, gotycką wieżę – bergfried, bramę i romańską kaplicę, a całość otoczono nowymi murami obronnymi.
   Po najeździe tatarskim zamek rozbudowano o małe przedzamcze od południowego zachodu. W latach 1370-1380 warownię powiększono o nowe przedzamcze po zachodniej stronie, późniejszy średni zamek. Jego mury chronione były suchą fosą, a wejście w ich obręb wiodło przez bramę z barbakanem. Na dziedzińcu stanęły mieszkania załogi, arsenał oraz budynki zaplecza gospodarczego.
   W I połowie XV wieku zamek dolny otoczono długim murem obronnym. Przedzamcze to miało prawie 200 metrów długości i do 80 metrów szerokości. Jego mur obronny o długości przekraczającej 500 metrów, wyposażono w otwory strzeleckie i trzy kwadratowe w planie baszty. Pośrodku, około 1443 roku, wzniesiono potężną, cylindryczną wieżę, zwaną Wieżą Jiskry. Została ona dodatkowo wzmocniona palisadą bądź częstokołem i suchą fosą w efekcie czego stanowiła samodzielne dzieło obronne. W II połowie XV stulecia romański pałac został przebudowany, przybyły także dwa kolejne budynki mieszkalne na zamku górnym, wzniesiono również nową kaplicę.
   W XVI stuleciu uporządkowano górny dziedziniec. Stojące luźno budynki połączono, wyrównano ich czoła, dobudowano do nich arkadowy korytarz. Mury wzmocniono i wyposażono w stanowiska dla dział oraz otwory strzelnicze. Pod koniec wieku zbudowano nową bramę wraz z chroniącym ją barbakanem. W I połowie XVII wieku ród Csakych przebudował średni dziedziniec. Także tu wzdłuż murów stanęły budynki, wykorzystywane głównie przez zamkową załogę. Zagospodarowany został również dolny dziedziniec, powstały tam mieszkania służby i czeladzi, stajnie i budynki gospodarcze. W swym ostatecznym kształcie Zamek Spiski składający się z części górnej, średniej i dolnej zajmował imponującą powierzchnię 4,15 ha.

Stan obecny

    Zamek od 1993 roku wpisany jest na listę Światowego Dziedzictwa Kultury i Przyrody UNESCO. Obecnie w większości znajduje się w stanie zakonserwowanej trwałej ruiny, a w odbudowanej części mieści się niewielkie muzeum. Niestety spora (wschodnia) część zamku górnego oczekuje na przeprowadzenie koniecznych prac remontowych i od długiego czasu nie jest udostępniana do zwiedzania. Zamek Spiski otwarty jest dla turystów od maja do października, codziennie w godzinach od 9.00 do 19.00.

jeśli zwiedziłeś  powyższy zabytek, oceń
[rate]

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.