Spišské Podhradie – Zamek Spiski

Historia

   Zamkowe wzgórze zasiedlone już było 5000 lat p.n.e. Po kilku tysiącach lat nieprzerwanej obecności ludzkiej opustoszało w II w. p.n.e. Dopiero po upadku państwa wielkomorawskiego ludzie znów zamieszkali na zamkowym wzgórzu. Pierwsza informacja o zamku pochodzi z dokumentu króla Andrzeja II z 1209 roku, w którym jest też mowa o komitacie spiskim. Na podstawie nowszych badań archeologicznych szacuje się jednak, że zamek powstał o całe stulecie wcześniej, na przełomie XI i XII wieku.  Ta najstarsza część zamku nie przetrwała do naszych czasów, zniszczyły ją tektoniczne ruchy podłoża.
   Jeszcze przed najazdem tatarskim zamek odbudowano i powiększono. W 1241 roku Zamek Spiski, jako jeden z nielicznych na Węgrzech, oparł się najazdowi mongolskiemu. Zresztą nigdy w swojej historii nie został zdobyty w wyniku szturmu czy oblężenia, jedynie przechodził z rąk do rąk w wyniku przekupstwa bądź kapitulacji. Po najeździe tatarskim zamek rozbudowano o przedzamcze na potrzeby prepozyta z pobliskiej Spiskiej Kapituły, zniszczonej przez Mongołów. W 1312 roku zamek oparł się wojskom Mateusza Csaka, a po bitwie pod Rozhanovcami w tym samym roku przypadł spiskiemu żupanowi Filipowi Drugethowi. Po śmierci jego syna Wilhelma zarządcy zamku wielokrotnie się zmieniali. W latach 1370-1380, czyli w czasach Ludwika Wielkiego, zamek powiększono o zachodnie przedzamcze.
   W pierwszej połowie XV wieku spiskimi żupanami byli członkowie rodziny Rozgonyich. Ponieważ jednocześnie piastowali oni godność żupanów bratysławskich, na Spiszu gościli rzadko. W ich imieniu zamkiem zarządzał dowódca załogi Piotr Baska, który w 1442 roku zdradził swoich chlebodawców, otwierając bramy najemnikom Jana Jiskry. Zamek stał się dla nich olbrzymim obozowiskiem, które otoczono długim murem z kilkoma basztami. Pośrodku powstałego w ten sposób wielkiego dziedzińca zbudowano osobną cylindryczną wieżę, otoczoną fosą i palisadą, w której murach mieściła się kwatera dowódcy. Dowódcą załogi został Piotr Aksamit, który w kilka lat później porzucił służbę u Jiskry i stworzył ruch bratrzyków. Po ustąpieniu wojsk Jiskry zamek okazał się zbyt kosztowny w utrzymaniu, toteż wielki dziedziniec dolnego zamku opuszczono i co najwyżej służył podrzędnym celom gospodarczym. Po ustąpieniu Aksamita w 1453 roku zamek przypadł Jerzemu Thurzo, ale już w 1460 przejął go król Maciej Korwin i w cztery lata później podarował wraz z dziedziczną godnością spiskiego żupana, Imre Zapolyi. Choć bracia Stefan i Imre Zapolya posiadali ponad 70 zamków, to właśnie na Zamku Spiskim postanowili założyć rodową siedzibę i w nim najczęściej przebywali. Zapolyowie zamienili zamek w luksusową rezydencję, nie zaniedbując jednocześnie jego walorów obronnych. Największe zmiany dotknęły najstarszą, romańską część budowli.
   Po 1526 roku zamek został odebrany Zapolyom, a w 1531 cesarz darował go Aleksemu Thurzo. Za czasów Thurzonów budowano na zamku dużo, ale większość prac polegała na przebudowie starych budynków i podnoszeniu standardu magnackiej rezydencji. Spiska linia Thurzonów wygasła w 1636 roku i zamek na krótko powrócił do rąk cesarskich. W 1639 właścicielami zamku została rodzina Csakych, spowinowacona z Thurzonami. W jej rękach zamek, a później już tylko jego ruina, pozostał aż do 1945 roku. Po upadku powstania Franciszka Rakoczego budowla zaczęła stopniowo podupadać. Nie zmieniły tego stanu drobne naprawy dokonane przez powstańców, którzy w latach 1703-1710 zajmowali zamek. Ostateczny upadek twierdzy nastąpił w 1780 roku w wyniku wielkiego pożaru. Jego przyczyna nie jest znana, uderzenie pioruna przywoływane czasem w literaturze to tylko jedna z hipotez. W 1961 roku Zamek Spiski został uznany za Narodowy Zabytek Kultury, a w 1969 rozpoczęto szeroko zakrojone prace konserwatorskie i rekonstrukcyjne, które trwają do dziś.

Architektura

   Zamek z przełomu XI i XII wieku składał się z wielkiej, cylindrycznej wieży i muru obronnego odcinającego na południu dostęp do skalnego cypla. Wewnątrz wyposażony był w zbiornik na wodę. Archeolodzy określili średnicę wieży na 22 metry, a grubość jej murów na 4 metry. Posiadała ona pięć kondygnacji, łącznie z piwnicą. Powiązań architektonicznych tego donżonu należy szukać w budowlach francuskich Filipa II Augusta, którego siostra Małgorzata była żoną węgierskiego władcy Beli III.
   W czasie wielkiej przebudowy z pierwszej połowy XIII wieku, wymuszonej zawaleniem wcześniejszego donżonu, w najwyższym punkcie wzgórza wzniesiono dwupiętrowy, romański pałac na planie prostokąta. W chwili powstania nie miał on sobie równych na terenie Słowacji i ówczesnych Węgier. Jego przyziemie pełniło funkcje gospodarcze, oświetlane romańskimi oknami piętro spełniało rolę reprezentacyjnej auli, a najwyższą kondygnację otoczono drewnianym gankiem. W dalszej kolejności zbudowano okrągłą w planie, gotycką wieżę – bergfried, bramę i romańską kaplicę, a całość otoczono nowymi murami obronnymi z blankami, które otoczyły po krawędziach najwyższą część skalistego wzgórza. Zamek zajmował wówczas obszar około 145 x 60 metrów.
   Po najeździe tatarskim zamek rozbudowano o małe przedzamcze od południowego zachodu. Zaopatrzono je w kwadratową wieżę, prawdopodobnie o funkcjach także mieszkalnych. Umieszczony w południowej części wjazd na podzamcze zabezpieczono wieżą bramną. W latach 1370-1380 warownię powiększono o nowe, podłużne przedzamcze (150×60 metrów) po zachodniej i południowej stronie, późniejszy średni zamek. Jego mury zaopatrzony były w krenelaż i chronione suchą fosą, a wejście w ich obręb wiodło przez południową wieżę bramną z barbakanem. Druga brama znajdowała się po stronie zachodniej i zabezpieczała ją wysunięta przed obwód wieża i fosa. Na dziedzińcu stanęły mieszkania załogi, arsenał oraz budynki zaplecza gospodarczego.
   W pierwszej połowie XV wieku zamek dolny otoczono długim murem obronnym. Przedzamcze to miało prawie 285 metrów długości i do 115 metrów szerokości. Jego mur obronny o długości przekraczającej 500 metrów, wyposażono w otwory strzeleckie dla ręcznej broni palnej i trzy kwadratowe w planie baszty. Pośrodku, około 1443 roku, wzniesiono potężną, cylindryczną wieżę, zwaną Wieżą Jiskry. Została ona dodatkowo wzmocniona palisadą bądź częstokołem i suchą fosą w efekcie czego stanowiła samodzielne dzieło obronne. W drugiej połowie XV stulecia romański pałac został przebudowany, przybyły także dwa kolejne budynki mieszkalne na zamku górnym, wzniesiono również nową, gotycką kaplicę. Jej zachodnia empora została przystawiona do podłużnego budynku mieszkalnego który zajął większą część miejsca przy zachodniej kurtynie.
   W XVI stuleciu uporządkowano górny dziedziniec. Stojące luźno budynki połączono, wyrównano ich czoła, dobudowano do nich arkadowy korytarz. Mury wzmocniono i wyposażono w stanowiska dla dział oraz otwory strzelnicze. Pod koniec wieku zbudowano nową bramę wraz z chroniącym ją barbakanem. W I połowie XVII wieku ród Csakych przebudował średni dziedziniec. Także tu wzdłuż murów stanęły budynki, wykorzystywane głównie przez zamkową załogę. Zagospodarowany został również dolny dziedziniec, powstały tam mieszkania służby i czeladzi, stajnie i budynki gospodarcze. W swym ostatecznym kształcie Zamek Spiski składający się z części górnej, średniej i dolnej zajmował imponującą powierzchnię 4,15 ha.

Stan obecny

   Zamek od 1993 roku wpisany jest na listę Światowego Dziedzictwa Kultury i Przyrody UNESCO. Obecnie w większości znajduje się w stanie zakonserwowanej trwałej ruiny, a w odbudowanej części mieści się niewielkie muzeum. Niestety spora (wschodnia) część zamku górnego oczekuje na przeprowadzenie koniecznych prac remontowych i od długiego czasu nie jest udostępniana do zwiedzania. Zamek Spiski otwarty jest dla turystów od maja do października, codziennie w godzinach od 9.00 do 19.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Moskal, K. Zamki w dziejach Polski i Słowacji, Nowy Sącz 2004.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.