Plaveč – zamek

Historia

   Zamek, strzegący polsko-węgierskiej granicy oraz szlaków handlowych biegnących do Polski wzdłuż dolin Popradu i Torysy, prawdopodobnie został zbudowany w drugiej połowie XIII wieku z inicjatywy królewskiej. Jego nazwa być może wywodzi się od Połowców, koczowniczego plemienia będącego na służbie królów węgierskich. Być może ich oddział strzegł wówczas czasowo granicy z Polską. Pierwsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z 1294 roku.
   Na przestrzeni dziejów zamek wielokrotnie zmieniał właścicieli. W 1317 roku król Karol Robert podarował go swemu wiernemu zwolennikowi Filipowi Drugethowi, lecz po śmierci jego brata Wilhelma Plaveč wrócił w ręce władcy. Około 1400 Zygmunt Luksemburczyk oddał zamek rodzinie Bebeków, którzy jeszcze przed połową XV wieku utracili go na rzecz pohusyckich wojsk Jana Jiskry. Jan opiekę nad zamkiem przekazał hejtmanowi czeskiego pochodzenia Piotrowi Aksamitowi z Ostrova, który uczynił z niego umocniony punkt swojej wojennej i rozbójniczej działalności. Jej kres nastąpił po śmierci Piotra w 1458 roku w bitwie pod Sárospatakiem, a zamek przejął wówczas Imrich Zápoľský.
   W 1505 roku Plaveč został własnością rodziny Horvathów, której miejscowa gałąź tego znanego węgierskiego rodu z czasem przyjęła nazwisko od nazwy zamku Palocsay. Palocsayowie władali zamkiem do końca jego dziejów. Choć jeszcze w XVII wieku jego mury obronne zostały wzmocnione, zamek utracił już swój obronny charakter, pełniąc rolę nowożytnej reprezentacyjnej, szlacheckiej siedziby. Dzięki temu po upadku powstania Franciszka Rakoczego w początkach XVIII wieku właścicielom udało się uchronić go od zniszczenia. Był on zamieszkiwany jeszcze w połowie XIX wieku, choć w tym czasie zaczął popadać w zaniedbanie. W 1830 Palocsayowie przebudowali go na klasycystyczny pałac, lecz wkrótce dzieje Plaveča zakończył pożar, który strawił go doszczętnie w 1856 roku.

Architektura

   Pierwotny zamek był niedużym założeniem usytuowanym na skalistym wywyższeniu terenu. Jego najstarszym murowanym elementem był czworoboczny donżon, umieszczony na najwyższej skale w zachodnim narożu zamku. Posiadał on wymiary 12,5 x 8,7 metra i lekko zaokrąglone zachodnie naroża. Grubość jego murów dochodziła do 1,7 metra. Obok wzniesiono podłużny budynek o długości około 17 metrów przy którym usytuowano niewielki ale szeroki dziedziniec. Jako, iż na skalistym szczycie nie było miejsca na dalszą rozbudowę, po północnej i wschodniej stronie utworzono większy dziedziniec o wielkości 50 x 45 metrów. Początkowo był on otoczony drewnianymi obwarowaniami, zastąpionymi dopiero przed końcem XIV wieku kamiennym obwodem murów. W XV lub XVI wieku został on dodatkowo od południa i wschodu wzmocniony niższym, zewnętrznym murem parchamu. Brama wjazdowa ulokowana była po stronie wschodniej. W trakcie XVI wiecznej rozbudowy wzniesiono trzy narożne wieże działowe (południową półokrągłą, północno – wschodnią cylindryczną i północno – zachodnią podkowiastą) oraz podwyższono zabudowę mieszkalną o jedno piętro.

Stan obecny

   Zamek zachował się w postaci słabo czytelnej ruiny. Najbardziej charakterystyczne jego elementy to pozostałości czterech wież. Najlepiej zachowana jest przebudowana wieża południowa, ocalała większość jej ścian z trzema poziomami otworów okiennych. Natomiast z gotyckiego donżonu oraz dwóch renesansowych wież działowych zostały tylko sterczące w niebo kikuty. Zewnętrzne mury, które łączyły kiedyś wieże, zachowały się tylko miejscami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.