Oravský Podzámok – Zamek Orawski

Historia

   Zamek Orawski powstał po 1241 roku w celu ochrony szlaku handlowego do Polski. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1267 roku i mówi o przejęciu go przez Belę IV od Mika z rodu Balassów. Zamek był wówczas jedną z największych budowli feudalnych na terenie dzisiejszej Słowacji. W imieniu króla warownią i należącym do niej majątkiem zarządzał kasztelan, który jednocześnie był dowódcą zamkowej załogi. Tak było aż do 1298 roku, kiedy to zamek dostał się w ręce palatyna Mateusza Csaka. Po jego śmierci w 1321 roku pieczę nad zamkiem objął Donch, zwoleński żupan i największy słowacki wielmoża w czasach panowania Karola Roberta. Po przeniesieniu się Doncha do Komarna w latach 30-tych XIV wieku, kasztelani na zamku zmieniali się wielokrotnie. Niektórzy z nich sprawowali również urząd żupana, co wiązało się z awansem zamku do roli stolicy komitatu.
   W XV wieku Zamek Orawski oparł się husytom, którzy zajęli Liptów i część Orawy, a następnie wojskom Jana Jiskry, wspierającym Władysława Pogrobowca. Interesów Władysława Warneńczyka bronił na Orawie polski szlachcic Piotr Komorowski, który był kasztelanem orawskim od 1441 roku. Dowodzona przez niego załoga przetrwała wszystkie oblężenia oddziałów Jiskry. Po śmierci króla pod Warną w 1444 Komorowski przyłączył się do Jiskry, razem z nim walcząc przeciwko Janowi Hunyademu, a później Maciejowi Korwinowi, ostatecznie zyskując urzędy orawskiego i liptowskiego żupana. Kiedy część węgierskiej szlachty w 1471 roku obwołała królem polskiego królewicza Kazimierza, Komorowski przyłączył się do buntowników. Rebelia została stłumiona, a posiadłości buntowników skonfiskowane. Również Komorowski stracił swoje zamki, zachowując tylko orawski, który musiał wykupić. Po śmierci Komorowskiego zamek przejął król Maciej Korwin.
   W 1482 roku Liptów i Orawę wraz z godnością żupana tych krain otrzymał nieślubny syn Macieja, Jan. Nie odziedziczył on jednak energii i talentów ojca i nie dbał o swoje posiadłości. Już w dwa lata później wydzierżawił Orawę Horvathowi Kisevicowi, a wkrótce zamek przeszedł w ręce Imre Zapolyi. Jego brat, Stefan Zapolya knuł ciągłe intrygi przeciwko Janowi, pozbawiając go kolejnych majątków, w tym także Orawy. Zamek Orawski wrócił do Jana w 1499 roku, lecz po jego śmierci w 1504, w wyniku małżeństwa córki Elżbiety z Jerzym Zapolyą, ponownie zawładnęła nim magnacka rodzina.
   Kiedy w 1526 roku wybuchła wojna domowa o węgierski tron, arcyksiążę Ferdynand Habsburg darował Zamek Orawski Aleksemu Thurzo, miedziowemu magnatowi z Bańskiej Bystrzycy. Był to jednak pusty gest, gdyż zamek nie należał do darowującego. W 1534 roku warownię objął w posiadanie polski szlachcic Jan z Dębowca (Dubovca), który dokonał znacznej rozbudowy swej nowej siedziby. Jego następcą został w 1545 roku rodak, Wacław Sedlnicki. W jedenaście lat później musiał jednak zrzec się zamku za odszkodowaniem na rzecz Franciszka Thurzo, który przyczynił się do dalszej rozbudowy zamku. W 1574 roku zamek odziedziczył 8-letni syn Franciszka, Jerzy. Podczas jego nieobecności sprawy zamku i grodowych posiadłości prowadził Jerzy Abaffy. W tym czasie na Węgrzech wybuchło kolejne powstanie antyhabsburskie. Jerzy Thurzo nie przystał do powstańców i pozostał wierny cesarzowi Rudolfowi II. W nagrodę za taką postawę został obdarowany w 1606 roku Orawą z zamkiem oraz godnością żupana. Odtąd majątek ten miał stanowić na długie lata własność rodową Thurzonów.

   W 1626 roku współwłaścicielkami majątku zostało siedem córek Jerzego, które ustanowiły komposesorat, czyli współwłasność ziemską. Pierwszym zarządcą majątku w latach 1626–1648 był Gaspar Illeshazy. Stefan Thököly, jego następca został oskarżony o udział w tzw. spisku Wesselényi’ego przeciw cesarzowi Leopoldowi I. Mimo że zaprzeczał oskarżeniom i ślubował wierność Habsburgom, został pozbawiony majątku. Wobec takiego rozwoju sprawy Thököly musiał się bronić i niejako z przypadku stał się jednym z symboli antyhabsburskiego powstania. W 1670 roku wojsko cesarskie rozpoczęło oblężenie zamku. Po paru dniach Stefan Thököly zmarł, a załoga otworzyła bramy zamku, który został zajęty przez wojska Franciszka Rakoczego. W 1672 na kilka tygodni zawładnęły zamkiem oddziały pospolitego ruszenia w czasie ludowego powstania Kaspra Piki. Zamek odbił z rąk powstańców cesarski generał, hrabia Johann von Sporck.
   Na początku XVIII stulecia Węgry ogarnęło kolejne powstanie antyhabsburskie, na którego czele stanął książę siedmiogrodzki, Franciszek II Rakoczy. W 1703 roku wojska Rakoczego zajęły całe Górne Węgry, w tym również Zamek Orawski. Dzierżyły go pięć lat. Od 1708 roku cesarskie wojska zaczęły ponownie odbijać utracone tereny, by w końcu zająć również Orawę. Zamek, obsadzony przez stronników Rakoczego, bronił się do kwietnia 1709 roku. Po zawarciu pokoju między powstańcami a Habsburgami zarząd zamku i komposesoratu powrócił do rąk spadkobierców Thurzonów, ale zyski z posiadłości, skutkiem zniszczeń wojennych i postępującej ucieczki ludności, były coraz mniejsze.
   W 1782 roku do zarządzania komposesoratem powołano Mikołaja Esterhazy’ego, a w 1792 roku Franciszka Zichy’ego. Zarządcy ci dokonali pewnej przebudowy, ale zamek całkowicie stracił charakter obronny. W 1800 roku wybuchł pożar i w ciągu kilku dni zniszczył wszystkie drewniane części zamku. Franciszek Zichy zabezpieczył przed dewastacją jedynie część dolnego zamku, który w takim stanie przetrwał przez 60 lat. W 1868 roku za sprawą nowego zarządcy Edmunda Zichy’ego urządzono w zamku jedno z pierwszych na Słowacji muzeów. Po Zichym rządy na orawskim zamku sprawował w latach 1894–1896 Paweł Esterhazy. Jego następca Jozef Palffy podjął się rekonstrukcji i remontu budowli. Po II wojnie światowej upaństwowiono dawne majątki niemieckie i węgierskie na Słowacji, a zamek przeszedł na własność państwa.

Architektura

   Zamek z drugiej połowy XIII wieku zajmował najwyższą, wydłużoną część skalnego wierzchołka, a jego zewnętrzny, załamany obrys pokrywał się z urwiskami, całkowicie uniemożliwiającymi dostęp z trzech stron. Początkowo tylko dolne części budynków o grubości murów 1,2 metra były kamienne, wyższe piętra zbudowane były z drewna. Zachodnia część zamku górnego kończyła się zaokrąglonym murem obronnym; we wschodniej usytuowano budynek, być może wieżowego charakteru z umieszczoną wewnątrz kaplicą. Obszar późniejszego zamku średniego zajmowało ufortyfikowane, w większości drewniane przedzamcze. Wejścia do niego broniła potężna, murowana kwadratowa wieża o wymiarach 10×9 metrów połączona z obwodowym murem. Jej wyższe piętra mogły być również drewniane. Dostęp do zamku średniego możliwy był jedynie po schodach z drugiego podzamcza (zamku dolnego). Tam ulokowano zabudowę gospodarczą (stajnie, kuźnię itp.) chronioną początkowo przez drewniano – ziemne obwarowania.
   W XV wieku w czasach kasztelana Komorowskiego średni zamek otrzymał nowe mury obronne, a część drewnianych do tej pory budowli została zastąpiona kamiennymi. Następnie Maciej Korwin w południowo – zachodniej części średniego zamku zbudował nowy, reprezentacyjny pałac. Miał on dwa krótkie skrzydła, był podpiwniczony i częściowo sklepiony. Piętro posiadało drewniany ganek łączący go z czworoboczną wieżą. Mury średniego zamku zostały pogrubione, a istniejąca wcześniej wieża została przystosowana również do celów mieszkalnych.
   Na początku XVI wieku w zachodniej części górnego zamku zbudowano półokrągłą wieżę z otworami strzelniczymi, przebudowano też istniejące budynki. Na średnim zamku stanęły dwie okrągłe, piętrowe baszty ogniowe, mieszczące w sumie 11 stanowisk artyleryjskich. Na koniec powstał nowy, reprezentacyjny pałac, który do dziś jest nazywany imieniem Jana z Dubovca we wschodniej części. Dalsza rozbudowa doprowadziła do rozwoju zamku w kierunku południowym i dała początek murowanemu już dolnemu zamkowi. W 1543 roku zbudowano nową bramę, dzisiejszą tzw. drugą bramę. Nowe mury obronne połączyły ją z istniejącą już bramą dolnego zamku, tworząc rozległy dziedziniec. W połowie jego długości stanęła okrągła baszta, wokół której droga wjazdowa zawracała o prawie 180 stopni. W czasach Franciszka Thurzo ostatecznie znikły z zamku górnego drewniane przybudówki, a mocno już przegniłe, drewniane schody do górnego zamku zostały zastąpione kamiennymi. Franciszek rozwiązał również problem braku wody, od wieków trapiący Zamek Orawski. Najpierw pod podłogą jednego z pomieszczeń górnego zamku wykuto zbiornik w skałach, do którego poprzez system rynien spływała woda z dachów. W dalszej kolejności na dziedzińcu średniego zamku została wykuta 70-metrowa studnia. Wydobyte z niej kamienie wykorzystano przy wznoszeniu kolejnych obiektów, głównie na słabo dotąd zabudowanym dziedzińcu dolnego zamku. Wzdłuż jego zachodniego muru stanął ciąg piętrowych budynków mieszkalnych, dziś zwanych pałacem Thurzonów. W niższej części zbudowano stajnie. Stara brama dolnego zamku została rozebrana, na jej miejscu stanęła nowa, z poprzecznym skrzydłem mieszkalnym. Przebudowano również okrągłą basztę w jej sąsiedztwie, której drewniane piętro zastąpiono kamiennym. Później mieściło się tam więzienie.

Stan obecny

   Dziś Zamek Orawski to  kompleks średniowieczno-renesansowych i barokowych budowli uformowanych w zamek górny, średni i dolny. Najstarszą częścią jest zamek górny, który niestety najbardziej ucierpiał w czasie pożaru z XIX wieku, przez co nie zachował oryginalnego układu pomieszczeń. Poniżej znajduje się zamek średni, gdzie wyróżnia się czworoboczna wieża i zabudowania dwóch średniowiecznych tzw. pałaców, wzniesionych przez Jana z Dębowca i Jana Korwina. Najniżej położony jest zamek dolny z pałacem Thurzonów, barokowym kościołem i wieżą. Obecnie zamek pełni rolę pamiątki narodowej i muzeum. Prezentowana jest w nim historia samego zamku, jednak najbardziej szczegółowo pokazano epokę Turzonów i czasy komposesoratu. Jest też ekspozycja przyrodnicza oraz etnograficzna Orawy. Godziny otwarcia i ceny biletów sprawdzić można na oficjalnej stronie muzeum tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.