Historia
Początki kieżmarskiego zamku wiązały się z węgierskim rodem Zápolyów, którzy w XV wieku stali się właścicielami osady skupionej wokół kościoła św. Elżbiety w widłach Popradu i Ľubicy. Kościół św. Elżbiety prawdopodobnie został uszkodzony w trakcie najazdu husyckiego z 1433 roku i stracił na znaczeniu na rzecz miejskiego kościoła św. Krzyża. Pozyskany z niego kamień wykorzystano w czasie budowy zamku. Prace te rozpoczęły się w czasach braci Istvána i Imre Zápolyów, z których ten drugi był żupanem Spisza, palatynem Krajiny oraz banem Chorwacji, Slawonii i Dalmacji. W 1461 roku król Maciej Korwin polecił Istvánowi Zápolya, aby postawił zamek „sub Alpinus”, jak nazywano niegdyś Tatry. Niedługo później, w 1463 roku, odnotowany został kasztelan zamku kieżmarskiego, niejaki Pavol Szép, a w 1465 roku zamek wzmiankowano jako już funkcjonujący.
István Zápolya zmarł bezpotomnie w 1487 roku, pozostawiając majątek i tytuły żyjącemu do 1499 roku bratu. Jego syn Jan, podobnie jak ojciec, rzadko bywał w Kieżmarku, posiadając wiele okazalszych i ważniejszych siedzib, zwłaszcza gdy po klęsce pod Mohaczem został przez szlachtę wybrany na króla Węgier. W 1527 roku Jan Zápolya przekazał Kieżmark rodzinie Batthyány. Już jednak rok później, wykorzystując zamęt wojny domowej pomiędzy dwoma pretendentami do tronu węgierskiego (Janem Zápolyą i Ferdynandem Habsburgiem), w posiadaniu zamku znalazła się polska rodzina Łaskich, która weszła na służbę Jana po jego ucieczce do Polski. Łascy borykali się z trudnościami finansowymi, przez co w 1531 roku oddali zamek i miasto w zastaw polskiemu szlachcicowi Mikołajowi Minkowi. Nowy dzierżawca wkrótce przeszedł na stronę Ferdynanda, co wymusiło siłowe przejęcie zamku przez mieszczan i Łaskich, a w efekcie osiedlenie się na stałe w Kieżmarku Hieronima Łaskiego. Konflikty nie zakończyły się na długo, bowiem już w 1533 roku Jan Zápolya, posądzając Hieronima Łaskiego o niewierność, pozbawił go majątku i uwięził. Zamek przeszedł w posiadanie Jana, ale tylko formalnie, gdyż Kieżmark obsadził cesarski garnizon Habsburgów. Rodzina Łaskich odzyskała zamek i miasto po śmierci Jana w 1540 roku.
Następca Hieronima, Albert Łaski, odziedziczył po ojcu skłonności do hulaszczego życia i dlatego ożenił się z bogatą Beatą Kościelecką, wdową po księciu Ostrogskim. Gdy w 1565 roku udała się ona z Kieżmarku wraz z mieszczanami w pierwszą znaną w historii wycieczkę turystyczną w Tatry, mąż uznał ją za niewierną i po powrocie uwięził. Beata spędziła w celi sześć lat, co doprowadziło ją do szaleństwa, podczas gdy Albert Łaski roztrwaniał jej wiano. W efekcie małżeństwo nie poprawiło sytuacji majątkowej Łaskich i wymusiło oddawanie kolejnych dóbr w zastaw. Wpierw były to wsie Mengusovce i Malý Slavkov, a następnie w 1571 roku Kieżmark, oddany górnowęgierskiemu kapitanowi Janowi Rueber z Piscendorfu. Pod nowymi rządami zamek w 1575 roku spłonął. Konsekwencją były kolejne transakcje majątkowe i zastawy w celu pozyskania środków na naprawy, a ostatecznie spowodowane przez nie ostre spory. W 1584 roku doprowadziły one do próby siłowego zajęcia zamku przez zbrojnych Alberta Łaskiego i mieszczan. Na zamku bronił się wówczas oddział Sebastiana Thököly, roszczącego sobie pretensje do Kieżmarku z powodu udzielanych Janowi Rueberowi pożyczek. Ostatecznie po interwencji władcy mieszczanie złożyli przysięgę wierności rodzinie Thököly, która na cztery pokolenia zyskała siedzibę na kieżmarskim zamku.
Za panowania pierwszych Thökölych gotycki zamek w Kieżmarku gruntownie przebudowano w bogato urządzoną, renesansową siedzibę możnowładczą, stopniowo pozbawianą cech obronnych na rzecz wyższego standardu mieszkalnego. Między innymi zaspano fosę od strony miasta, celem utworzenia ogrodów, natomiast na murach obronnych pojawiły się attyki oraz sgraffitowe ozdoby. Około 1628 roku przebudowie uległo późnogotyckie skrzydło północno-wschodnie oraz wieża bramna, w której urządzono jadalnię i salon. W latach 1657-1658 przekształcono dawną basztę na kaplicę, utrzymaną już w stylu barokowym. Sprowadzeni w tym czasie z Italii rzemieślnicy udekorowali wnętrza zamku, zwłaszcza nowożytnej kaplicy, ozdobionej bogatymi sztukateriami. Prawdopodobnie z ich udziałem powstały również stajnie na wschód od pałacu.
Ród Thökölych był odwiecznym wrogiem Habsburgów, a Imre Thököly, przywódca wielkiego antyhabsburskiego powstania kuruców z 1672 roku, dodatkowo sprzymierzył się z Turcją w walce z cesarstwem. Kiedy więc Turcy ponieśli klęskę pod Wiedniem w 1683 roku, cesarz Leopold I skonfiskował wszystkie węgierskie majątki Thökölyego, włącznie z Kieżmarkiem. Ostatnim prywatnym właścicielem zamku był Ferdynand Rüber, od którego w 1702 roku odkupiło go miasto. Po przejściu zamku w posiadanie mieszczan jego pomieszczenia wykorzystywano jako spichlerz, później umieszczono w nim koszary, a następnie różne manufaktury i warsztaty. Pozbawiony kompleksowego nadzoru zamek niszczał, tym bardziej, że kilkakrotnie różne jego części były niszczone przez pożary (między innymi w 1741, 1787 i 1865 roku). Już w drugiej połowie XIX wieku pojawiły się pomysły wykorzystania go na cele muzealne, jednak dopiero po częściowym remoncie w 1931 roku otwarto w jednej z wież pierwszą ekspozycję muzealną. W latach 1962-1985 prowadzono na zamku rozległe prace archeologiczne, połączone z jego gruntowną konserwacją.
Architektura
Zamek został wzniesiony w widłach rzeki Poprad, płynącej po stronie zachodniej, i mniejszej Ľubicy na wschodzie, która wpadała do Popradu po północnej stronie zamku. Usytuowany został w północno-wschodniej części miasta, na miejscu kościoła św. Elżbiety z XIII wieku, z którego materiałów budowlanych czerpano w trakcie prac nad warownią. Jako pierwsza powstała czworoboczna wieża bramna oraz mury obronne, które połączono z istniejącymi już wówczas murami miejskimi, a częściowo także wykorzystano ich północny i północno-wschodni fragment. W ten sposób zamek uzyskał kształt na rzucie nieregularnej elipsy.
Obwód murów wzmocniono dwoma narożnymi cylindrycznymi basztami (po stronie wschodniej i zachodniej) oraz jedną półokrągłą po stronie południowej. Kolejna, półkolista baszta, pierwotnie jako część obwarowań miejskich, znajdowała się po stronie północnej. Dodatkowo od strony miasta zamek zabezpieczono niższym murem parchamu, wychodzącym z obu zewnętrznych narożników czworobocznej wieży bramnej. Po stronie zachodniej narożnik zewnętrznego muru wzmocniono drobną cylindryczną basztką. Przed parchamem przekopano suchą fosę, ponad którą do wieży bramnej przerzucono gotycki, kamienny, w części zwodzony most.
Wewnątrz obronnego obwodu, wzdłuż murów, powstały budowle mieszkalne i gospodarcze. Najstarszymi skrzydłami było zachodnie i północno-wschodnie, przy czym prawdopodobnie to drugie pełniło rolę głównego budynku mieszkalnego. Większość pomieszczeń na poziomie przyziemia posiadała sklepienia kolebkowe i zapewne pełniła funkcje pomocniczo-gospodarcze. Gotyckie komnaty reprezentacyjno-rezydencjonalne musiały funkcjonować na piętrze, gdzie między innymi znajdowała się tzw. sala rycerska, czyli duża komnata o charakterze auli. Dodatkowe zabudowania gospodarcze znajdowały się w południowej części dziedzińca, po bokach bramy.
Stan obecny
Zamek zachował się do czasów współczesnych w formie renesansowo-barokowej, jednak z czytelnym układem pierwotnego założenia. Obecnie służy celom muzealnym. Umieszczona w nim ekspozycja prezentuje rozwój Kieżmarku od jego powstania do lat 30-tych XX wieku, na tle dziejów władających nim rodów. Dziedziniec zamkowy dostępny jest bez ograniczeń, a ekspozycje zwiedza się w zorganizowanych grupach z przewodnikiem. Początek o każdej pełnej godzinie od godz. 9.00 do 16.00. Od soboty do poniedziałku nie ma wejść o godzinie 11.00, poza sezonem także o godzinie 12.00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Baráthová N., Kežmarský hrad, Martin 1989.
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne Słowacji Wschodniej, Warszawa 2005.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.