Historia
Dražovce (węg. Zobordarázs) po raz pierwszy zostały odnotowane w źródłach pisanych w 1113 roku, wraz z siedemdziesięcioma innymi osadami, w związku z rozpoznaniem posiadłości opactwa benedyktyńskiego św. Hipolita w Zoborze, po niszczycielskim najeździe księcia ołomunieckiego Ottona II z 1109 roku. „De villa Drasey” była wówczas jeszcze prywatną własnością rycerską, na terenie której znajdowało się grodzisko z epoki brązu lub żelaza i powstały około połowy XI wieku pierwszy romański kościół, zniszczony prawdopodobnie w kolejnym stuleciu.
Drugi romański kościół wzniesiony został w Dražovcach na początku XII wieku, na fundamentach wcześniejszej świątyni. W XII lub XIII wieku przeszedł on pod administrację klasztoru benedyktynów z Zoboru. Przypuszczalnie z ich inicjatywy został odnowiony po najeździe mongolskim z lat 1241-1242. Wtedy też odbudowano górne partie ścian, dobudowano zachodnią wieżyczkę oraz najpewniej umieszczono we wnętrzu emporę. W późniejszym okresie średniowiecza Dražovce wzmiankowano w przekazach pisemnych sporadycznie. Między innymi w 1414 roku odnotowano pierwszą wzmiankę o samym kościele („in Orozey Capelle sancti Michaelis”).
Po kasacie klasztoru benedyktynów Drazovce wraz z innymi dobrami opactwa przypadły biskupstwu nitrzańskiemu. W drugiej połowie XVII wieku kościół znajdował się w złym stanie. Pod koniec XVIII stulecia przeprowadzono jego przebudowę, w trakcie której mury obwodowe nawy podwyższono, poszerzono wejście, zmodyfikowano emporę i okna na wieży oraz wymieniono wyposażenie wewnętrzne. W 1803 roku wybudowano nowy kościół bezpośrednio we wsi, przez co kościół św. Michała przestał pełnić swoją pierwotną rolę. Szczęśliwie uniknął rozbiórki, a w XIX i XX wieku przeprowadzano jego prace remontowe.
Architektura
Kościół św. Michała zbudowano na wyniosłym cyplu masywu Zobor, otoczonym szerokim zakolem rzeki Nitry, płynącej w odległości paruset metrów po stronie północnej i zachodniej, a w większym oddaleniu na południu. Od zachodu budowla ograniczona była bardzo stromymi skarpami. Wysokie i mocno nachylone stoki znajdowały się także od północy i południa, od wschodu natomiast teren cypla zamykał kamienno-ziemny wał dawnego prehistorycznego grodu, który odcinał cypel wzgórza od pozostałej części wzniesienia. Ponadto w średniowieczu świątynia otoczona była owalnym w planie cmentarzem o wymiarach około 30 × 35 metrów.
Pierwotny kościół z XI wieku miał układ podobny do późniejszego, składał się bowiem z prostokątnej nawy i wschodniej apsydy. Jego nawa była jednak lekko węższa od nawy XII-wiecznej, a apsyda bardziej podkowiasta niż półkolista. Pierwszy kościół budowany był z kamienia łamanego, spojonego żółtawą, bardzo jednorodną zaprawą. Kościół XII-wieczny wzniesiono na starych fundamentach, przy wykorzystaniu płaskiego łamanego kamienia o różnych rozmiarach, z niewielką ilością różnych rodzajów cegieł w wyższych partiach ścian. Ponadto ściany wzmocniono w narożach dużymi kwadrami, być może wykorzystanymi ze starszej budowli z terenu nieodległej Nitry. Po odbudowie kościoła w XIII wieku zachowano pierwotne mury do wysokości około 3-3,5 metra, natomiast wyższe partie odbudowane zostały już z cegły.
Kościół XII-wieczny powstał jako mała, romańska budowla o długości około 10 metrów, z jednonawowym korpusem zamkniętym od wschodu półkolistą apsydą i od XIII wieku z czworoboczną wieżyczką wyrastającą z zachodniej części nawy. Wewnętrzne wymiary nawy osiągnęły 6,3 × 4,4 metra, zaś apsyda uzyskała 2,9 metra szerokości. Nieregularna grubość murów oscylowała w granicach 0,7 metra. Jedyne otwory okienne w nawie, wzorem większości wiejskich kościołów średniowiecznych, umieszczono wysoko w elewacji południowej. Dodatkowe okna doświetliły apsydę, gdzie wpierw umieszczono jeden obustronnie rozglifiony i półkoliście zamknięty otwór na osi, a w XIII wieku przebito drugie, nieco większe okno od południowego-wschodu. Szerokie okna w wieżyczce pierwotnie znajdowały się na dwóch poziomach: dolnym od północy i południa, a także górnym ze wszystkich czterech stron świata. Dolne okna zamknięte były trzema późnoromańskimi płaskimi łukami, górne półkoliście. Wejście do kościoła znajdowało się w południowej ścianie nawy, bliżej narożnika zachodniego. Apsydę po odbudowie w XIII wieku udekorowano fryzem w kształcie powtarzającej się cyrylicowej litery Ұ.
Na przełomie XII i XIII wieku po południowej stronie kościoła wzniesiono dwuprzestrzenny aneks, być może związany z faktem, że kościół był wówczas własnością mnichów benedyktyńskich. Główna część dobudówki miała zewnętrzne wymiary 6,5 × 3,8 metra, była więc prawie tak długa jak nawa, a od strony wschodniej łączyła się z mniejszym pomieszczeniem o rzucie prostokąta wielkości 3,2 × 2 metry, tak że cała dobudówka osiągnęła mniej więcej długość całego kościoła. Aneks przysłonił pierwotne trzy południowe okna kościoła, dlatego w południowej ścianie nawy przepruto wówczas wyżej położone dwa lub trzy nowe otwory. Stare okna odnowiono gdy aneks zanikł na przełomie XIV i XV wieku, natomiast otwory z przełomu XII i XIII wieku zamurowano.
Wewnątrz nawy kościoła zbudowana została empora, najpewniej wstawiona do środka w późniejszym etapie, już po zbudowaniu świątyni. Świadczyłoby o tym nierówne rozstawienie filarów i tylko jeden przyścienny pilaster. Empora w przyziemiu wznosiła się na trzech półkolistych arkadach, opartych na prostokątnych filarach z prostymi, czworobocznymi kielichowatymi kapitelami, utworzonymi przez ścisłe cięcie bryły bez profilowania. Przyziemie pierwotnie przykryte było tylko gurtami, łączącymi mur empory z zachodnią ścianą nawy. Wtórnie empora została podsklepiona przęsłami o formie kopulastej. Na piętrze galeria pierwotnie miała ścianę tylko ze środkową półkolistą arkadą, prawdopodobnie w parapecie wypełnioną drewnianą balustradą. Później wykonano jeszcze mur po bokach, w który wstawiono dwie szersze i niższe arkady boczne. Dostęp na piętro możliwy był prawdopodobnie poprzez drewniane schody drabinowe. Apsyda przykryta została we wnętrzu konchą. W jej ścianie północnej i południowej utworzono ścienne półki.
Stan obecny
Kościół św Michała w Dražovcach należy do najcenniejszych zabytków wczesnośredniowiecznej architektury na terenie Słowacji, a zarazem jest wyjątkowo malowniczo usytuowany. Jego obecna forma to wynik odbudowy z XIII wieku, połączonej ze zmianami wprowadzanymi w okresie nowożytnym. Te ostatnie między innymi spowodowały podwyższenie murów nawy, co przysłoniło część ścian wieży i spowodowało zamurowanie jej dolnych okien, częściowo przykrytych wyższym dachem. Niestety nie zachował się pierwotny portal wejściowy do nawy, ale wciąż widoczne są oryginalne otwory okienne z XII i XIII wieku w apsydzie oraz romańskie okna w nawie. Te ostatnie uległy częściowemu przekształceniu w czasie późniejszych remontów. Wieża przeputa jest obecnie oknami nowożytnymi, na szczęście na tyle prostymi, że nie wpływającymi znacznie na romański charakter budowli. Ponadto w środku nawy dojrzeć można jeden zamurowany otwór przebity w związku z dostawieniem niezachowanego aneksu południowego. Ważnym elementem kościoła jest zachowana w nawie empora.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Mencl V., Stredoveká architektúra na Slovensku, Praha 1937.
Paulusová S., Doterajšie výsledky umeleckohistorického výskumu rím. kat. kostola sv. Michala v Dražovciach, „Archæologia historica”, 22/1/1997.
Podolinský Š., Románske kostoly, Bratislava 2009.
Ruttkay A.T., Archeologický výskum kostola sv. Michala v Dražovciach a na jeho okolí – informäcia o vysledkoch, „Archæologia historica”, 22/1/1997.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.