Zawichost – kościół św Jana Chrzciciela

Historia

   Kościół został zbudowany wraz z klasztorem w latach 1244-1257 dla zakonu klarysek, z fundacji księcia Bolesława Wstydliwego jako wiano dla swojej siostry Salomei. W 1255 roku książę Bolesław ufundował przy klasztorze szpital św. Franciszka, który obsługiwał zakon franciszkanów. W 1257 roku klaryski opuściły klasztor i przeniosły się do klasztoru w Dolinie Prądnika, a w Zawichoście pozostali jedynie zakonnicy franciszkańscy.
   Zabudowania spłonęły w 1353 roku podczas najazdu Litwinów. W 1412 roku klasztor został częściowo rozebrany przez kasztelana sandomierskiego Michała Czyżowskiego, który miał wykorzystać uzyskany z rozbiórki materiał na budowę zamku w Czyżowie. W 1548 roku dzierżawiący miasto dysydent Stanisław Dębiński zniszczył otoczony czcią grób księżnej Grzymisławy oraz wnętrza klasztoru.
   W latach 1600-1633 przeprowadzono restaurację zniszczonego klasztoru i kościoła, któremu nadano formę barokową. W 1752 roku od strony północnej wybudowano kaplicę Matki Boskiej Szkaplerzowej. W związku ze złym stanem klasztoru odrestaurowano go w 1841 roku. W 1864 roku po kasacie zakonu, franciszkanie musieli odejść z klasztoru, w którym umieszczono szkołę. W 1944 roku zabudowania kościoła i klasztoru zostały zbombardowane przez wojska radzieckie, w wyniku czego pożar wypalił wnętrze, stropy i dachy. Ocalało jedynie sklepienie prezbiterium. Po zniszczeniach wojennych kościół regotyzowano w latach 1945-1949 pod kierunkiem Józefa Jamroza, usuwając naleciałości barokowe.

Architektura

   Kościół składa się z pojedynczej, szerokiej nawy przykrytej drewnianym stropem i wydłużonego, trzyprzęsłowego prezbiterium ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym i późniejszym, XV-wiecznym sklepieniem gwiaździstym w przęśle zachodnim. Zwraca uwagę różnica stylistyczna między „ubogą”, pozbawioną artykulacji i sklepienia nawą a efektownym chórem. Ceglane ściany kościoła zostały przeprute wysokimi, smukłymi oknami, za sprawą których wnętrze zalewane jest mocnym światłem. Od północy do kościoła przylegają jednoskrzydłowe zabudowania klasztorne, natomiast od strony południowej do prezbiterium dobudowano zakrystię. Przy zachodnim krańcu południowej ściany nawy znajduje się zamurowany otwór wejściowy z resztkami portalu, wokół którego czytelny jest negatyw istniejącej tam niegdyś przybudówki. Mogła to być część klasztoru lub szpital św. Franciszka. Prawdopodobnie klasztor męski umieszczono po południowej, a żeński po północnej stronie kościoła.
   W lewej części prezbiterium znajduje się sakramentarium z 1542 roku wykonane przez Szymona Pencza oraz fragment polichromii z XVI wieku, natomiast po prawej widoczna jest wczesnogotycka wnęka siedziska zamknięta trzema ostrołukowymi arkadami. Pomiędzy prezbiterium i nawą znajduje się ślad po istniejącym dawniej w tym miejscu lektorium w formie trójarkadowego sklepionego portyku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pajor P., Podwójny klasztor franciszkański w Zawichoście [w:] Architektura sakralna w początkach państwa polskiego (X-XIII wiek), Gniezno 2016.

Strona internetowa wikipedia.org, Zawichost.
Strona internetowa zabytek.pl, Zespół klasztorny klarysek i franciszkanów, ob. kościół rektoralny pw. św. Jana Chrzciciela Zawichost.