Historia
Opactwo ufundował dla mnichów benedyktyńskich w latach 20-tych XII wieku możnowładca Piotr Włostowic. Pierwsza wzmianka pisemna o klasztorze odnotowana została w 1139 roku, gdy opat Radulf otrzymał od biskupa wrocławskiego położony w pobliżu klasztoru kościół św. Michała. W 1145 roku fundator ofiarował opactwu relikwie św. Wincentego, otrzymane rok wcześniej w Magdeburgu od króla niemieckiego Konrada III. Wkrótce potem książę Bolesław IV Kędzierzawy nadał zakonnikom kaplicę św. Marcina we Wrocławiu i kaplicę św. Benedykta w Legnicy wraz z uposażeniem, targ i karczmę we Wrocławiu oraz targ w Kostomłotach. Donacja miała stanowić wynagrodzenie dla Piotra Włostowica, który opowiedział się po stronie młodszych braci przeciw Władysławowi Wygnańcowi i z woli seniora stracił dobra.
W 1149 konsekrowany został kościół klasztorny Najświętszej Marii Panny i św. Wincentego. W drugiej połowie XII wieku po północnej stronie kościoła klasztornego wybudowane zostały zabudowania klauzury. Mieszkający w nich benedyktyni w 1193 roku zostali usunięci z powodu rozluźnienia dyscypliny zakonnej i niegospodarności, a na ich miejsce Bolesław I Wysoki sprowadził z terenów Rzeszy premonstratensów. Wznieśli oni zabudowania klasztorne na południe od kościoła opackiego. Najpierw wybudowano wschodnie skrzydło z kapitularzem-kaplicą Trójcy Świętej. Następnie po wyburzeniu starego klasztoru pod koniec XIII wieku powstał krużganek wraz ze skrzydłami południowym i zachodnim. Przebudowywano wówczas także kościół opacki. W 1319 roku poświęcono nowy chór i powstawały nowe kaplice.
W XV wieku opactwo ucierpiało podczas wojen husyckich i wojen o koronę czeską. Największe zniszczenia miały być poniesione w 1433 roku, zaś odbudowę kościoła św. Michała wzmiankowano w 1441 roku. W 1529 roku w obliczu groźby najazdu tureckiego rozpoczęła się pospieszna rozbiórka zabudowań opactwa, gdyż obawiano się, że mogłyby się stać punktem oparcia dla najeźdźców. Materiał uzyskany z rozbiórki posłużył m.in. do wybrukowania Nowego Targu we Wrocławiu i budowy domu Heinricha Rybischa. Fragmenty rzeźbiarskie w 1529 wmurowano w fasadę szpitala Wszystkich Świętych i wieżę Bramy Mikołajskiej. W 1546 portal z opactwa umieszczono w południowej elewacji wrocławskiego kościoła św. Marii Magdaleny.
Architektura
Opactwo ołbińskie usytuowano na rozległym wzniesieniu zajmowanym wcześniej przez osadę, między szerokimi rozlewiskami rzeki Odry, na jej prawym, północnym brzegu. Najwyższe stoki o wysokości około 2,3 metra opadały w kierunku południowym i południowo – wschodnim, a więc w stronę Odry, natomiast na północy i zachodzie były łagodne. Poza stroną północną wzniesienie otaczały jeden lub dwa mniejsze cieki wodne. Zabudowania były połączone groblą z drogą do Milicza i usytuowane w pobliżu przeprawy oraz placu targowego, będącego pierwotnie częścią uposażenia klasztoru. Droga do Wrocławia wiodła w stronę zachodnią wzdłuż rzeki, a następnie przez kilka mostów i przepraw na wyspę Piasek, Ostrów Tumski lub na południe w stronę narożnika obwarowań miejskich przy klasztorze franciszkańskim.
Kościół opacki Najświętszej Marii Panny i św. Wincentego był wzniesioną z kamienia trójnawową bazyliką, pozbawioną transeptu, wyposażoną w czworoboczną wieżę po stronie zachodniej i półkoliste apsydy na wschodnim zakończeniu wszystkich trzech naw. Całość budowli dochodziła do około 70 metrów długości, natomiast długość naw bocznych wynosiła około 55 metrów. Korpus miał co najmniej sześć przęseł krytych płaskim, drewnianym stropem, podtrzymywanym przez kolumny z kostkowymi, płaskorzeźbionymi kapitelami. W okresie gotyku przebudowane zostało prezbiterium i dostawione zostały nowe kaplice św. Tomasza oraz św. Marii Magdaleny.
Wejście do kościoła prowadziło przez bardzo bogato dekorowany portal o uskokowej, półkolistej archiwolcie opartej na ustawionych w uskokach kolumnach. Zostały one pokryte dekoracją roślinną oraz ujętymi w medaliony przedstawieniami ptaków, ryb i brodatych twarzy, co wskazywałoby na na biblijny cykl stworzenia jako główny temat dekoracji ościeża portalu. Charakterystyczny motywem były także piekielne paszcze dwóch masek, z których ust wysunięto wstęgi, okrążające kolejne segmenty dekoracji trzonu kolumny. Najbardziej ozdobną częścią portalu prawdopodobnie były kapitele, na których ukazano między innymi czworonożne stworzenia, sylwetki orłów, scenę grzechu pierworodnego, anioła, czy postacie ludzkie, wkomponowane pomiędzy gałęzie rozchodzących się po obu stronach roślin. W pasach archiwolty zapisano historię życia Chrystusa, natomiast na tympanonie ukazano sceny Zdjęcia z Krzyża na awersie i Zaśnięcia Marii na rewersie.
Zabudowania klasztorne pierwotnie znajdowały się na północ od kościoła, ale przeniesione zostały w XIII wieku na południową stronę świątyni. W najstarszym, wzniesionym z cegieł skrzydle wschodnim o wymiarach około 11 x 44 metry, tradycyjnie umieszczono kapitularz, czyli miejsce codziennych zebrań konwentu pod przewodnictwem opata, na którym rozprawiano o najważniejszych sprawach klasztoru. Kapitularz ołbiński na wschodzie zamknięty był kaplicą św. Trójcy z wieloboczną apsydą o promieniu 2,1 metra, z trzema prostokątnymi występami pod kolumienki lub lizeny. Wybudowane w kolejnym etapie skrzydło południowe i zachodnie zamknęły wraz z kościołem otoczony krużgankami wirydarz.
Dalej na południe od klauzury rozmieszczono kolejny, całkowicie zabudowany dziedziniec z bramą umieszczoną w skrzydle zachodnim. Na wschód od klasztoru usytuowane były cztery dziedzińce z zabudowaniami gospodarczymi. Na północny – zachód od kościoła klasztornego wznosił się otoczony cmentarzem parafialnym kościół św. Michała, północno – wschodni narożnik zajmowała kaplica o formie rotundy, a po stronie wschodniej kościół Wszystkich Świętych. Kościół św. Michała był budowlą jednonawową z wieżą zachodnią i apsydą po stronie przeciwnej. W sumie opactwo ołbińskie obejmowało u schyłku swego istnienia 3 kościoły, 48 sklepionych budynków i 7 dziedzińców.
Stan obecny
Opactwo nie przetrwało do czasów współczesnych. Pozostałe, nieliczne zabytki ołbińskie znajdują się obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu i Muzeum Architektury we Wrocławiu. Pochodzą one z dwóch faz. Do pierwszej, benedyktyńskiej z 2-3 ćwierci XII wieku należy pięć granitowych głowic kolumn, dwa popiersia świętych wykonane z czerwonego piaskowca i tympanon fundacyjny. Do drugiej, norbertańskiej (premonstrateńskiej) z końca XII wieku, zaliczają się: portal wmurowany w elewację katedry św. Marii Magdaleny, dwie archiwolty z tego portalu oraz tympanon przechowywany obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.
Portal ołbiński należy do najcenniejszych zabytków architektury romańskiej na terenie Polski. Prawdopodobnie od czasu XVI-wiecznej translokacji jest nieco obniżony i pozbawiony abakusów nad gzymsem impostowym. Niestety wiele elementów zostało przekształconych i wtórnie uzupełnionych w czasie przenosin oraz późniejszych prac renowacyjnych (między innymi z XIX wieku pochodzi cały gzyms impostowy i zewnętrzny pas archiwolty, obcięciu uległy kapitele kolumn zewnętrznych, wprowadzono nowe cokoły, dwie zewnętrzne kolumny zachodnie skopiowano w XVI wieku wzorując się na wschodnich, zmieniono rozmieszczenie pozostałych kolumn). Elementy XII-wieczne portalu to cztery pasy archiwolt licząc od wewnętrznego, kapitele trzech par kolumn zewnętrznych, trzony dwóch par kolumn zewnętrznych, wschodnia kolumna wewnętrzna z bazą zdobioną płomieniem, kamieniarka boków portalu z pilastrami.
pokaż miejsce po opactwie na mapie
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Encyklopedia Wrocławia, red. J.Harasimowicz, Wrocław 2006.
Hackemer F., Some concerns about the Ołbin’s Portal from St. Mary Magdalene Church in Wrocław, „Architectus”, 1(69), 2022.
Piekalski J., Wrocław Średniowieczny. Studium kompleksu osadniczego na Ołbinie w VII-XIII wieku, Wrocław 1991.
Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku, Warszawa 1955.
Świechowski Z., Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.