Wrocław – kolegiata św Krzyża i Bartłomieja

Historia

   Kolegiata powstała z fundacji księcia Henryka Probusa jako wotum po zakończeniu jego długotrwałego sporu polityczno-kościelnego z biskupem wrocławskim, Tomaszem II, zakończonego w 1287 roku. Na znak ugody obaj adwersarze postanowili ufundować kolegiaty: Henryk IV Probus w sąsiedztwie swego zamku, a biskup Tomasz w Raciborzu. Projektantem budowli wrocławskiej był najprawdopodobniej wymieniany jako dworski budowniczy Henryka, mistrz Wiland, a akt fundacyjny książę wystawił 11 stycznia 1288 roku. W akcie tym wraz z fundacją kolegiaty i instytucji z nią związanych, takich jak prałatura, szkoła i szpital książę ustanowił też fundację upamiętniającą zmarłych członków rodziny i codzienne msze żałobne za ich dusze.
   Budowla kościoła początkowo postępowała sprawnie i do 1295 roku zbudowano dwukondygnacyjne prezbiterium, konsekrowane wówczas przez biskupa Jana Romkę. W międzyczasie zmarł książę fundator, którego pochowano w kolegiacie zgodnie z życzeniem wyrażonym w testamencie, choć Henryk chciał by po ukończeniu kościoła klasztornego NMP przeniesiono tam jego zwłoki. Jako, iż jego spadkobierca Henryk głogowski, jeszcze w tym samym 1290 roku, musiał opuścić zamek wrocławski na rzecz Henryka V Grubego, a dwa lata później Wrocław opuściła księżna wdowa Matylda, nie było nikogo zainteresowanego w wykonaniu testamentu i książę pozostał pochowany w prezbiterium kolegiaty.
   Korpus nawy i transept, ufundowane przez biskupa Nankiera, wzniesione zostały po przerwie spowodowanej zawirowaniami politycznymi, w latach 1320-1350. Ostatecznie powstała budowla posiadająca dwie kondygnacje: dolny kościół św. Bartłomieja i górny Świętego Krzyża, przy czym zwłoka w ukończeniu budowy spowodowała zmianę pierwotnych planów, przejawiającą się w innym układzie filarów górnej części korpusu nawowego i jego sklepieniach.
   W XVI wieku do zgromadzenia kanoników przy kościele Świętego Krzyża należał między innymi w latach 1503-1538 Mikołaj Kopernik, oraz zmarły w 1596 roku Andrzej Bogurski, który dokonał specjalnego zapisu, wedle którego kazania w kościele św. Krzyża miały być prowadzone w języku polskim. W niespokojnym XVII wieku kolegiata była wielokrotnie rabowana, zamieniona na magazyn, schronienie dla ludności, a nawet pełniła rolę stajni, gdy w latach 1632-1634 na Ostrowie Tumskim stacjonowały wojska szwedzko-brandenburskie. W czasie przeprowadzonych w latach 1672 i 1723 prac zbarokizowano wnętrze, wprowadzając nowe ołtarze i emporę organową w zachodnim przęśle górnego kościoła. W 1810 roku zgromadzenie kanoników rozwiązano, a w ciągu XIX wieku dokonano w górnym kościele przekształceń w duchu neogotyckim. W czasie II wojny światowej zniszczeniu uległa część dachu i sklepień górnej kondygnacji, zawaliło się także jedno przęsło dolnego kościoła. Kolegiatę odbudowano w latach 1946-1950 i 1956-1957.

Architektura

   Kolegiata św. Krzyża i Bartłomieja otrzymała formę wysokiego, trójnawowego kościoła halowego o 66 metrach długości, 44 metrach szerokości i 19 metrach wysokości naw. Do podłużnego, zamkniętego na wschodzie trójbocznie prezbiterium przystawiono transept oraz pięcioprzęsłowy, trójnawowy korpus, nadając całości w planie formę krzyża łacińskiego. W narożach między nawami bocznymi a transeptem dostawiono dwie czworoboczne wieże z których tylko południowa, wyższa została w pełni ukończona i zakończona iglicą w 1484 roku. Do prezbiterium od północy przylgnęła natomiast po stronie północnej dwuprzęsłowa zakrystia z biblioteką i zamknięty trójbocznie kapitularz. W ciekawy sposób rozwiązano przykrycie kościoła dachem: nawa środkowa zwieńczona została wysokim dachem dwuspadowym, wspólnym z prezbiterium, zaś nawy boczne poprzecznymi daszkami ze szczytami skierowanymi na północ i południe.
   Wejście do kościoła poprowadzono od południa, po wysokich schodach do kruchty, umieszczonej między przyporami środkowego przęsła. Drugie wejście umieszczono na północy, przez wnętrze wieży. Ze środkiem kościoła łączyła się również wieża południowa.
   Elewacje budowli rozczłonkowano wysokimi przyporami o kilku uskokach. Dolna część kościoła oddzielona została gzymsem obiegającym całą budowlę, a kolejny gzyms pośredni umieszczono pod górnymi oknami. W ten sposób elewacje otrzymały podziały pionowe i poziome na trzy strefy. Najniższą utworzyły nieduże okna ostrołukowe, drugą strefę gładki mur z przyporami, przepruty jedynie oknami w wieżach i wejściem południowym oraz trzecią strefę, najwyższą, z wysokimi ostrołukowymi oknami zaopatrzonymi w maswerki.
   Kolegiata otrzymała niezwykły na Śląsku dwukondygnacyjny układ wnętrza: dolny kościół św. Bartłomieja i górny Świętego Krzyża, powtarzający prawie całkowicie rzut tego pierwszego. Część dolna nie była kryptą grzebalną, lecz wnętrzem przeznaczonym na ceremonie dworskie rodziny książęcej. Korpus nawowy dolnego kościoła zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, wspartymi na filarach przypominających fragmenty ścian międzynawowych, pozostałe po wykonaniu arkadowych otworów. Ze względu na niewielką wysokość pozostawiono podział na pięć wąskich przęseł, natomiast na piętrze zrezygnowano z dwóch filarów tworząc dwa i pół przęsła przykryte wysokimi sklepieniami gwiaździstymi w nawie głównej i trójdzielnymi w nawach bocznych. Transept i prezbiterium na obu kondygnacjach przykryły sklepienia krzyżowo – żebrowe, wzbogacone o dwa dodatkowe żebra w przęsłach zamknięć.
   Dolny kościół otrzymał niewielką ilość detali architektonicznych, głównie w postaci żeber sklepiennych, zworników i okien. W prezbiterium żebra wtopiono w wieloboczne, ceglane półfilary (obecnie otynkowane), ościeża okienne natomiast otrzymały formy uskokowe w prezbiterium, a rozchylone w transepcie i nawach. W kościele górnym zastosowano więcej detali architektonicznych: żebra, głowice, bazy filarów, okna maswerkowe i portale. Żebra w prezbiterium nie otrzymały wsporników, lecz ich dolne części zostały ukształtowane w formę nawiązującą do konsol. Umieszczono je bardzo wysoko, więc ściany boczne górnego kościoła pozbawione zostały artykulacji pionowej, a ich płaszczyzny przecięły jedynie wysmukłe okna, po dwa w każdym przęśle. W korpusie nawowym górnego kościoła po cztery okna znalazły się w ścianach bocznych i jedno duże, sześciodzielne po stronie zachodniej.
   Ważnym elementem architektury wnętrza kolegiaty była dwubarwna, biało – czerwona kolorystyka ścian, filarów i sklepień. Podkreślała ona i uwydatniała formę charakterystyczną dla wszystkich budowli lokalnej szkoły wrocławskiej z pierwszej połowy XIV wieku. Całość płaskich ścian, filarów i sklepień przykryto cienkim pobielanym tynkiem, pozostawiając ceglane jedynie profile gurtów, filarów, żeber sklepiennych oraz ościeża okienne. Te ceglane części pomalowano na czerwono z podkreśleniem spoin potraktowanych mlekiem wapiennym. Dodatkowo otwory technologiczne w polach sklepiennych przykryto metalowymi, złoconymi gwiazdami. W późniejszym okresie ściany i sklepienia były dodatkowo pokrywane ściennymi polichromiami o nieznanych rozmiarach i wyglądzie.

Stan obecny

   Kolegiata św Krzyża i Bartłomieja jest imponującą budowlą o ogromnych rozmiarach, a ze względu na doskonały stan zachowania oraz zastosowane rozwiązania może być uważana za jeden z najważniejszych zabytków architektury gotyckiej w Europie Środkowej. Jest także jednym z najwcześniejszych przykładów na Śląsku gotyku redukcyjnego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Czerwiński J., Wrocław i okolice, Warszawa 1989.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.
Małachowicz E., Wrocławski zamek książęcy i kolegiata św. Krzyża na Ostrowie, Wrocław 1994.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.