Wrocław – kolegiata św Krzyża i Bartłomieja

Historia

   Kolegiata powstała z fundacji księcia Henryka Probusa jako wotum po zakończeniu jego długotrwałego sporu polityczno-kościelnego z biskupem wrocławskim, Tomaszem II, zakończonego w 1287 roku. Na znak ugody obaj adwersarze postanowili ufundować świątynie: Henryk IV Probus kolegiatę w sąsiedztwie swego zamku, a biskup Tomasz kolegiatę pod wezwaniem swego patrona w Raciborzu. Projektantem budowli był najprawdopodobniej wymieniany jako dworski budowniczy Henryka, mistrz Wiland. Najpierw w latach 1288-1295 powstało prezbiterium, natomiast korpus nawy i transept, ufundowane przez biskupa Nankiera, wzniesiono w latach 1320-1350. Ostatecznie powstała budowla posiadająca dwie świątynie: dolny kościół św. Bartłomieja i górny Świętego Krzyża. W będącym w budowie prezbiterium kościoła pochowano, zgodnie z jego wolą, fundatora kolegiaty. Do zgromadzenia kanoników przy kościele Świętego Krzyża należał w latach 1503-1538 Mikołaj Kopernik, oraz zmarły w 1596 Andrzej Bogurski, który dokonał specjalnego zapisu, wedle którego kazania w języku polskim miały być utrzymane w kościele św. Krzyża po wsze czasy.
   Dolny kościół św. Bartłomieja przechodził burzliwe dzieje. Był wielokrotnie rabowany, zamieniany na magazyn, schron dla ludności, a nawet pełnił rolę stajni, gdy w latach 1632-1634 na Ostrowie Tumskim stacjonowały wojska szwedzko-brandenburskie. W czasie przeprowadzonych w latach 1672 i 1723 prac zbarokizowano wnętrze, wprowadzając nowe ołtarze i emporę organową w zachodnim przęśle górnego kościoła. W 1810 roku zgromadzenie kanoników rozwiązano, a w ciągu XIX wieku dokonano w górnym kościele przekształceń w duchu neogotyckim, m.in. pobielono ściany, a także żebra sklepienne. W czasie II wojny światowej zniszczeniu uległa część dachu i sklepień górnej kondygnacji, zawaliło się także jedno sklepienie dolnego kościoła. Kościół odbudowano w latach 1946-1950 i 1956-1957.

Architektura

   Kolegiata św. Krzyża i Bartłomieja jest wysokim, ceglanym kościołem halowym. Posiada 66 metrów długości, 44 metry szerokości, wysokość naw wynosi 19 metrów. Ma niezwykły na Śląsku dwukondygnacyjny układ wnętrza: dolny kościół św. Bartłomieja i górny, właściwy, Świętego Krzyża, powtarzający prawie całkowicie jego rzut. Nietypowe jest również rozwiązanie dachu. Nawa środkowa posiada wysoki dach podłużny, wspólny z prezbiterium, zaś nawy boczne mają poprzeczne daszki szczytowe. W rzucie poziomym kościół posiada formę krzyża łacińskiego. Czteroprzęsłowe, wydłużone prezbiterium zakończone jest trójbocznym obejściem, analogiczne zakończenia posiada transept o tej samej rozpiętości sklepień. W narożach między halą a transeptem znajdują się dwie wieże z których tylko południowa, wyższa została w pełni ukończona i zakończona iglicą. Do prezbiterium od północy przylegają dwuprzęsłowa zakrystia z biblioteką i zamknięty trójbocznie kapitularz. Trzy nawy tworzą halę, przy czym dolna kondygnacja posiada wyłącznie sklepienia krzyżowo-żebrowe, zaś w później ukończonej, górnej zrezygnowano z co drugiego filara, wprowadzając w nawie środkowej sklepienia na polach podwójnej długości, zaś w nawach bocznych sklepienia trójdzielne.

Stan obecny

   Kolegiata św Krzyża i Bartłomieja jest imponującą budowlą o ogromnych rozmiarach, a ze względu na zastosowane rozwiązania może być uważana za jeden z najważniejszych zabytków architektury gotyckiej w Europie Środkowej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch J, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa wikipedia.org, Kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja we Wrocławiu.