Wrocław – kościół św Wincentego i Jakuba

Historia

   Kościół wraz z klasztorem został ufundowany w latach 30-tych XIII wieku przez Henryka Pobożnego  dla sprowadzonych z Pragi franciszkanów. Powstał prawdopodobnie na miejscu starszej budowli pochodzącej jeszcze z XII wieku. Pierwsza wzmianka źródłowa o pojawieniu się franciszkanów we Wrocławiu pochodzi z 1234 roku, a kolejne przekazy dotyczące kościoła św. Jakuba związane są z utworzeniem prowincji czesko-polskiej na kapitule prowincjalnej w Pradze w 1238 roku. Rok później kapituła odbyła się już we Wrocławiu pod przewodnictwem czesko-polskiego prowincjała Tworzymira.
   Jeszcze w trakcie budowy kościoła jego krypta stała się miejscem pochówku fundatora, który w 1241 zginął w bitwie z Mongołami pod Legnicą. W kościele tym, wzmiankowanym w 1254 jako ukończonym, ogłoszono w 1261 roku przywilej lokacyjny Nowego Miasta na prawie magdeburskim, umożliwiający dalszy rozwój Wrocławia. W wiekach XIV i XV został poddany poważnej przebudowie i rozbudowie, która z braku środków ciągnęła się bardzo długo i z przerwami.
   Na początku XVI wieku franciszkanie w większości albo przeszli na protestantyzm, albo opuścili Wrocław. Opuszczony przez franciszkanów kościół przejęli norbertanie z przeznaczonego do wyburzenia zespołu klasztornego na Ołbinie. Poświęcili go swemu patronowi, świętemu Wincentemu. W latach 1662-1674 kościół otrzymał bogate wyposażenie barokowe, a w 1673 roku przebudowano klasztor w stylu barokowym. Po sekularyzacji zakonu w 1810 kościół przekształcono w parafialny, zaś budynki klasztoru przeznaczono na siedzibę sądu. W ostatnich dniach II wojny światowej kościół uległ ciężkim zniszczeniom, m.in. zawaliła się wieża, a wraz z nią część ściany bocznej i sklepień. Zachowane w dobrym stanie stalle przeniesiono do chóru katedry. Odbudowany kościół w 1997 przekazano kościołowi greckokatolickiemu.

Architektura

   Kościół św. Jakuba zbudowany został na lewym brzegu Odry, w północnej części Starego Miasta, na fragmencie terenu książęcego położonego blisko przeprawy na Wyspę Piaskową. Pierwotnie na tym obszarze znajdowała się zorganizowana przez Henryka I Brodatego rezydencja książęca i związane z nią osadnictwo.
   Początkowo franciszkański kościół z połowy XIII wieku był budowlą trójnawową o układzie halowym z węższym ale długim prezbiterium, zakończonym na wschodzie prostą ścianą. Elewacje kościoła (poza północną) rozczłonkowane były przyporami, przy czym w narożach poprowadzone one zostały na przedłużeniu ścian, a nie pod skosem. Między przyporami przeprute były okna, prawdopodobnie ostrołukowe i wąskie.
   Część prezbiterialna o wymiarach wnętrza 8,5 x 22 metra miała trzy przęsła sklepień sześciodzielnych, przy czym wschodnie przęsło było dodatkowo wydzielone gurtem. Służki narożne sklepień schodziły aż do posadzki, a służki pośrednie były nadwieszane na wspornikach. W ścianie północnej znajdowały się dwa portale: jeden prowadził do zakrystii, a drugi na klasztorny dziedziniec.
   Korpus kościoła o wymiarach wnętrza 20 x 40,1 metra podzielony był na pięć przęseł. Nietypowo trzy wschodnie przęsła nawy głównej założone zostały na planie kwadratu, a dwa pozostałe były prostokątne i krótsze od wschodnich. Krzyżowe sklepienia korpusu opierały się na filarach międzynawowych i półfilarach przyściennych ze służkami. Prezbiterium i nawę rozdzielało lektorium (13,8 x 3,5 metra), oparte o ścianę stojącą w łuku tęczowym oraz o filary wysunięte w stronę korpusu. Na jego górną kondygnację prowadziła cylindryczna klatka schodowa umieszczona w części północnej. We wschodnim przęśle nawy południowej umieszczona była szeroka arkada, pierwotnie prowadząca do kaplicy. Do korpusu wiodły zapewne dwa wejścia: od zachodu i od południa.

   Późnoromańska krypta otrzymała pięć przęseł o wymiarach 11,5 x 4,4 metra i wysokości 1,7 metra. Była podzielona filarami na dwie nawy, a ostatnim przęsłem wychodziła poza łuk tęczy w kierunku zachodnim. Jej doświetlenie zapewniały dwa okna umieszczone w apsydzie. Wnętrze krypty, nakryte bezżebrowymi sklepieniami, osadzone na gurtach z lizenami schodzącymi bezpośrednio do posadzki, miało surowy ceglany wystrój, jedynie granitowe kapitele filarów miały charakter dekoracyjny.
   Po przebudowie z trzeciej ćwierci XIV wieku świątynia składała się z trójnawowego, pięcioprzęsłowego pseudobazylikowego korpusu, którego dwa zachodnie przęsła nadal były nieco krótsze, oraz z sześcioprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego pięciobocznie. Jego wymiary po powiększeniu wynosiły 8,5 x 33,2 metra. W południowym narożniku prezbiterium i korpusu wzniesiono kwadratową w planie wieżę, przechodzącą w ośmiobok powyżej kalenicy dachu i zwieńczoną wysokim hełmem iglicowym. Na zewnątrz kościół opięty został uskokowymi przyporami, które w zamknięciu prezbiterium zwieńczone zostały sterczynami. Prezbiterium i nawę główną nakryły dachy dwuspadowe, zaś nawy boczne dachy jednospadowe. Okna w prezbiterium i w nawach bocznych otrzymały większe ościeża, pierwotnie ostrołukowe, trójdzielne z maswerkami. Wewnątrz kościół nakryty został sklepieniami krzyżowo-żebrowymi wspartymi na ośmiobcznych filarach. W pierwszej połowie XV wieku po lepszym doświetleniu nawy głównej budowla miała otrzymać formę bazyliki.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Wojciechowska G., Zgraja A., Kościół pw. św. Jakuba we Wrocławiu w świetle wybranych badań architektoniczno-archeologicznych z lat 1947–1991 [w:] Dziedzictwo architektoniczne. Rekonstrukcje i badania obiektów zabytkowych, red. E.Łużyniecka, Wrocław 2017.