Wleń – zamek

Historia

   Zamek powstał na miejscu drewniano-ziemnego grodu, podniesionego w 1108 roku do rangi kasztelanii przez Bolesława Krzywoustego. Wzniesienie pierwszej murowanej budowli przypisuje się księciu Bolesławowi I Wysokiemu w końcu XII wieku, po jego powrocie z wygnania. Na początku XIII wieku na zamku  często przebywał książę Henryk I Brodaty, który rozbudował go o mieszkalną wieżę i kaplicę. Według tradycji warownia była wówczas miejscem częstych odwiedzin św. Jadwigi. W połowie XIII wieku zamek był w posiadaniu księcia legnickiego Bolesław II Rogatka. W zamkowej wieży więził on w 1256 roku wrocławskiego biskupa Tomasza I, a w 1277 swego bratanka, księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa. Po podziale księstwa legnickiego między synów Rogatki, zamek wszedł w skład dzielnicy Bernarda lwóweckiego, o czym świadczy, występujący na jego dokumencie z 1281 roku kasztelan Wlenia Maciej Mezyvoge.
   W połowie XIV wieku za panowania księcia świdnicko-jaworskiego Bolka II Małego nastąpiła kolejna rozbudowa warowni o tzw. zamek średni. Po jego śmierci, wdowa po nim, księżna Agnieszka przekazała zamek w 1368 roku w zastaw lenny rycerzom von Zedlitz. W 1377 właścicielem zamku został starosta wrocławski, Tymo von Kolditz, który dokonał rozbudowy i umocnienia warowni. W 1428 roku podczas powstania husyckiego zamek był bezskutecznie oblegany przez bożych bojowników. Napaść miał wówczas odeprzeć Tristram von Redern.
   W następnych latach właściciele zmieniali się często i nie dbali o budowlę. Od 1465 roku jego właścicielem był rozbójnik Hans von Zedlitz. Wraz ze swymi synami Kacprem i Melchiorem brał udział w wojnie sukcesyjnej na Śląsku jako zwolennik Jerzego z Podiebradów, a później Władysława Jagiellończyka przeciwko Wrocławiowi i królowi Maciejowi Korwinowi. Podejmował liczne wyprawy wojenne w zachodniej części Dolnego Śląska, polegające na łupieniu kupców wrocławskich, a Wleń stał się miejscem, gdzie trafiały zagrabione dobra. Działalność ta zaowocowała wdzięcznością ze strony Władysława Jagiellończyka, lecz jednocześnie jednak podjęciem wypraw karnych przez wojska Macieja Korwina. Przynajmniej jedna z nich w 1478 roku, pod wodzą Jan Zelenego, dotarła do Wlenia. Oblężenie nie zakończyło się zdobyciem zamku, a jedynie zobowiązaniem się Hansa Zedlitza do stawienia się przed obliczem króla węgierskiego. Ostatecznie zamek przetrwał lub też wrócił do rąk Kacpra i Melchiora Zedlitzów przed 1502 rokiem. W latach 1567-1574 następny właściciel zamku Sebastian Zedlitz przeprowadził renesansową przebudowę zamku. Kres jego funkcjonowania przyniósł rok 1646, gdy w czasie wojny trzydziestoletniej wysadzono go w powietrze.

Architektura

   Pierwotny zamek wzniesiono na szczycie góry, nadsypując niższe partie terenu rumoszem kamiennym. W drugiej połowie XII wieku w zachodniej części wybudowano dom romański (możliwe iż typu wieżowego) i kaplicę, a następnie na początku XIII wieku  sześcioboczną wieżę ostatecznej obrony umieszczoną na południowym skraju założenia. Całość otoczona była murem obronnym, który w swej najstarszej fazie miał około 2 metry grubości i wzniesiony był z łamanego kamienia, spojonego z zewnątrz wapienną zaprawą. Dom romański miał zarys czworoboku i wymiary zewnętrzne 7,5 x 10 metrów. Został wzniesiony w technice opus emplectum, czyli z kwadrami w partiach zewnętrznych oraz rumoszem kamiennym wewnątrz. Powstała nieco później kaplica była niewielką orientowaną budowlą długości 9,1 metra z prostokątną nawą, skróconym prezbiterium i półkolistą apsydą. Wzniesiono ją z łamanego kamienia z użyciem piaskowcowych ciosów w narożach oraz przy portalu wejścia. Romańska sześcioboczna wieża typu bergfried o bokach długości 5,5 x 6,3 x 3 x 6,2 metra i grubości ścian ścian 3-3,6 metra, miała prawdopodobnie średnicę około 10 metrów. Kształt jej wnętrza generalnie odwzorowywał zewnętrzny zarys wieloboku.
   W drugiej, gotyckiej fazie budowy, przypadającej na schyłek XIII lub początek XIV wieku, wieża sześcioboczna została zastąpiona cylindrycznym bergfriedem o średnicy 10 metrów i grubości murów do 3 metrów. Obecna wysokość wieży, licząc od podstawy wynosi 17 metrów. Pierwotne wejście do niej znajdowało się od strony północnej na wysokości aż 13 metrów. Między cylindryczną wieżą a kaplicą powstał nowy budynek (tzw. Kinderstube) o zarysie zbliżonym do kwadratu, wymiarach wewnętrznych 6,2 x 6,4 metra i grubości ścian dochodzącej do 0,85 metra. Pierwotne wejście znajdowało się w ścianie południowej. Prawdopodobnie około 1300 roku wzniesiono budynek w północnym narożniku zamku w pobliżu bramy zamkowej, który ze względu na znaczną grubości murów mógł przybrać formę czworobocznej wieży. W dalszej kolejności powstał budynek wypełniający przestrzeń między tą wieżą a domem romańskim.

   Pod koniec XIV wieku wzniesiono długi, prostokątny budynek (tzw. pałac gotycki) przy wschodniej kurtynie zamku. Posiadał on wymiary 9 x 26,5 metrów i miał co najmniej dwie kondygnacje. Dolną tworzyła sklepiona piwnica, do której zejście znajdowało się od strony dziedzińca. Piętro przypuszcza się, że miało trójdzielny podział z dużym pomieszczeniem pośrodku i dwoma mniejszymi na krańcach, do których prowadziły spiralne schody w grubości muru. Budowla ta była prawdopodobnie ogrzewana przez ceglany piec na kamiennej podmurówce, odkryty przy południowej ścianie.
   Jeszcze w okresie średniowiecza przebudowany został dom romański. Rozebrano go do wysokości 3-1,7 metra i nadbudowano murem z łamanego kamienia. Pomieszczenie na parterze zaopatrzono w sklepienie kolebkowe, a w narożniku południowo – zachodnim wykuty został otwór, w który wprowadzono palenisko pieca typu hipocaustum. Od strony dziedzińca budynek zaopatrzono w ganek, skąd prowadziło wejście do pomieszczenia na pierwszym piętrze. Z okresu średniowiecza pochodzą także budynki o lekkiej konstrukcji, wypełniające przestrzeń pomiędzy opisanymi budowlami.
   Zamek średni założony został w późnym średniowieczu na planie wydłużonego owalu. Bramę umiejscowiono po stronie północno – wschodniej, ufortyfikowana została szyją bramną biegnącym wzdłuż południowego odcinka obwodu obronnego zamku średniego.
   Zamek dolny jest założeniem wielofazowym. Najstarsze relikty wału pochodzą z X-XI wieku, jednak widoczne wały ziemne i fosa  obiegające zamek od strony północnej, zachodniej i południowej są reliktami XIII-wiecznych fortyfikacji. Pierwotnie był to system podwójnych wałów, oddzielonych wykutą w skale fosą. W wypadku wału wewnętrznego stwierdzono zastosowanie w partii lica zewnętrznego ukośnie wznoszącego się kamiennego muru na zaprawie z gliny. Około drugiej połowy XV wieku wzniesiono mur obwodowy z pięcioma półokrągłymi basztami wykuszowymi. Na terenie północnej części zamku dolnego istniała zabudowa wewnętrzna.

Stan obecny

   Wleń jest prawdopodobnie najstarszym murowanym zamkiem na ziemiach polskich. Zachował się w postaci trwałej ruiny z dominującą gotycką cylindryczną wieżą o niepełnej wysokości. Po przeprowadzeniu w ostatnich latach prac ratunkowych zabytek znów  jest udostępniony do zwiedzania.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Boguszewicz A., Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010.

Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.