Wiślica – bazylika kolegiacka

Historia

   Budowę pierwszej romańskiej kolegiaty pod wezwaniem Narodzenia NMP rozpoczął książę Henryk Sandomierski w drugiej połowie XII wieku. Na początku XIII wieku powstała druga, większa kolegiata Trójcy Świętej. Trzecią, zachowaną do dzisiaj kolegiatę wiślicką ufundował król Kazimierz Wielki. Zaczęto ją budować w 1350 roku zachowując jednak niższy masyw zachodni z wcześniejszego romańskiego kościoła. Był to kościół mający szczególne znaczenie polityczne, co przejawiało się w jego dekoracji.
   Kościół był wielokrotnie naprawiany i restaurowany. W latach 1460-1470 z inicjatywy kronikarza i kanonika Jana Długosza wzniesiono przy kolegiacie wolnostojącą dzwonnice. W 1598 roku naprawiono dach i zegar kościoła. W 1678 remont świątyni kosztował 6000 ówczesnych złotych. Odnowione zostało wówczas prezbiterium. W 1682 naprawiono zniszczony gradobiciem dach. W 1915 świątynia została poważnie uszkodzona przez austriacką artylerię. Zniszczona została fasada zachodnia, z wieżami pochodzącymi jeszcze z XIII-wiecznej świątyni romańskiej. Kościół odbudowano w latach 20-tych według projektu Adolfa Szyszko-Buhusza. W 1958 roku w czasie badań archeologicznych, w podziemiach kościoła odkryto pozostałości dawnych kościołów romańskich.

Architektura

   Najstarsza kolegiata z XII wieku była niewielką jednonawową budowlą z orientowanym prezbiterium, niższym i węższym od nawy, zakończonym niewielką apsydą. W zachodniej części nawy ulokowana była niewielka empora. Pod prezbiterium znajdowała się krypta, której pozostałości zachowały się do dzisiaj w podziemiach bazyliki.
   Romańska kolegiata z XIII wieku była świątynią trójnawową o układzie bazylikowym. W nawie północnej i południowej ulokowane były kaplice. Sklepienie wsparte było na sześciu filarach, a przy zachodniej fasadzie znajdowały się dwie wieże.
   Obecna, gotycka świątynia kazimierzowska została wzniesiona z kamienia ciosowego. Wyjątkiem jest ceglany szczyt fasady zachodniej, który jest efektem odbudowy ze zniszczeń wojennych w latach w XX wieku. Kościół ma budowę pseudonawową. Wielobocznie zamknięte prezbiterium jest niższe i węższe od nawy, pierwotnie miało tylko trzy przęsła, ale w trakcie budowy zmieniono projekt i wydłużono je o jeszcze jedno. Od północy przylega do niego przybudówka z XVII wieku w której znajdują się zakrystia i skarbiec.
   Główne wejście do kościoła znajduje się od strony południowej. Do wnętrza budowli prowadzi ostrołukowy portal, którego drzwi okute są w skośną kratę z antabą i ozdobione rozetą z XV wieku. Nad portalem umieszczona jest płaskorzeźbiona tablica erekcyjna z przedstawieniem Kazimierza Wielkiego z 1464 roku. Inicjatorem upamiętnienia fundacji był Jan Długosz, który pełnił w Wiślicy funkcję kanonika. Północny portal kościoła pochodzi z drugiej połowy XIV wieku. Wmurowane są w niego rzeźbione herby: dwa Orły Piastowskie oraz herb Wielkopolski. W pobliżu portalu znajduje się zamurowane okno, z którego według tradycji ogłoszono statuty wiślickie.
   Nawa kościoła posiada sklepienie trójdzielne, częściowo gwiaździste. Wspierają je trzy smukłe wieloboczne filary. Uderzająca jest asymetria tego rozwiązania bowiem żebra wnikają wprost w narożniki filarów, natomiast w ścianach nadwieszane są za pomocą profilowanych wsporników. W ten sposób wykorzystano tu typ sklepienia, zastosowany po raz pierwszy we wschodnim przęśle katedry krakowskiej. Prezbiterium przykryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Na zwornikach sklepienia umieszczone są herby ziem, które weszły w skład odrodzonego po rozbiciu dzielnicowym Królestwa Polskiego: Wielkopolski, ziemi dobrzyńskiej, ziemi sieradzko-łęczyckiej oraz Rusi. W nawie znajdują się rycerskie herby: Szeliga, Rawicz, Leliwa i Gryf. Na północno – wschodniej ścianie prezbiterium zachowało się gotyckie sakramentarium i wnęka na oleje święte. W prezbiterium zachowały się także pozostałości bizantyjsko-ruskiej polichromii. Została ona wykonana w latach 1397-1400 przez popa Hayla, malarza pochodzącego z Przemyśla. W podziemiach kościoła utworzono rezerwat archeologiczny, w którym znajduje się między innymi unikatowa płyta Orantów. Jest to romańska posadzka z lat około 1175-1177 z rytymi przedstawieniami figuralnymi. Z pierwszej romańskiej świątyni zachowały się także rzeźbione w wapieniu gryfy, podtrzymujące zwieńczoną krzyżem rozetę.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika kolegiacka Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Wiślicy.